
شفقنا- دکتر تقی آزاد ارمکی جامعه شناس برجسته کشور در یادداشتی که در اختیار شفقنا قرار داده به پنج نکته مهم و مغفول در مورد حادثه عاشورا و جنبه های جامعه شناسی آن پرداخت که در ادامه می آید:
مردم ایران فرصت بسیار مهم اجتماعی و فرهنگی پیدا کردند تا یک حادثه تاریخی مستمراً برای آنها تکرار شود و بر روی آن در بابِ دین، فرهنگ و گذشته تاریخی و اجتماعی خود و دیگر سرزمین ها تفکر کنند، آن ماجرا و پدیده «محرم و عاشوراست».
اگر کمی از وجه دینداری و مؤمنانه این پدیده فاصله بگیریم، به عنوان کسی که این پدیده را نظارت می کند و می خواهد ببیند که این پدیده چیست و چه اثرات تاریخی را در این مرز و بوم ایرانی گذاشته است و اکنون هم در معاصر بودن خود چه اقتضائاتی را فراهم می کند، به نکات مهمی می توان دست پیدا کرد. البته لازمه ی آن این است که محرم و عاشورا را به عنوان یک موضوع مورد قضاوت و داوری قلمداد کنیم و یک نگاه عالمانه و دقیق داشته باشیم و در عین حال از تحول تاریخی آن نیز دور نباشیم یعنی این پدیده آنچنان که امروز هست، نبوده و در آینده هم اینگونه نخواهد بود.
عزاداری های محرم میان فضاهای متفاوت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی ایران آشتی برقرار کرده
اصلی ترین نکته ای که به سرعت به ذهن می آید و خود را نشان می دهد این است که این پدیده دینی بسیار در سرزمین ایران مستقر شده و میان فضاهای متفاوت فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی این سرزمین آشتی برقرار کرده و به همین دلیل است که ما می توانیم گونه ها، اشکال و ظهورهای متفاوتی از ماجرای عزاداری امام حسین(ع) و جریان کربلا را ببینیم؛ اشکالی مانند نوحه خوانی، سینه زنی، نخل برداری، مرثیه سرایی، روضه خوانی، نقد، گفت وگو، تاریخ خوانی، تعزیه خوانی و غیره. این تنوع اشکال تنوع عزاداری در ایران را به تصویر می کشد و نشان از توانایی های مردمان ایران در موقعیت های متفاوت است و حائز اهمیت است که هر یک از این اشکال در شهرهای خاصی پر رنگ تر است، به عنوان مثال در کاشان یا اصفهان یک شکلی از عزاداری مورد توجه است.
برداشت های اندیشه ای و احساسی متفاوت نسبت به پدیده عاشورا
نکته دوم اینکه نحوه بیان، حساس شدن، بومی و درونی کردن و حس انسانی و فرهنگی پیدا کردن نسبت به این پدیده نیز جالب است به عنوان مثال در مورد ماجرای عاشورا از یک منظر می توانید عدالت طلبی، عدالت گرایی و ظلم ستیزی را ببینید و از منظر دیگر برادری، اخوت، دوستی، برادری، برابری، حق ستیزی، حذف فقر و نا برابری است. این مورد هم در دوره های متفاوت تاریخی ایران بوده و اکنون هم همه این موارد وجود دارد.
در ایران کسی با جریان عاشورا ستیز ندارد/ آئین عاشورایی برای ساحت ملی بسیار مهم است
نکته سوم اینکه آئین عاشورایی بسیار برای ساحت ملی مهم است و مدام بر اهمیت آن افزوده می شود به همین دلیل علاوه بر شیعیان ایران، ادیان و مذاهب دیگر از جمله سنی ها، ارامنه، مسیحیان و یهودیان در عزاداری های امام حسین(ع) حضور دارند در حقیقت ما نمی بینیم که در این سرزمین کسی ستیز با جریان عاشورا و مولفه های عمده عاشورا یعنی حضرت ابوالفضل(ع)، امام حسین(ع)، حضرت علی اصغر(ع)، حضرت علی اکبر(ع)، حضرت زینب(س) حُر و… داشته باشد بلکه آنان شخصیت هایی مهم و چهره های دینی، فرهنگی، ملی و تاریخی هستند؛ ما باید روی این زمینه بسیار کار کنیم و از آن در جهت انسجام، سازگاری، همبستگی و پیوستگی فرهنگی استفاده خوبی کنیم. حادثه کربلا در عین حال بیان یک حس دینی است که در آن علمداران جوانمردان، شجاعان، ظلم ستیزان و کسانی هستند که مخالف با نا برابری می باشند.
همه گروه های اجتماعی و سنی در حادثه کربلا حضور دارند
نکته چهارم که ویژگی خاص پدیده کربلاست، اینکه وقتی ما به ۷۲ تن نگاه می کنیم، کسانی که در کربلا باقی می مانند و وارد جنگ می شوند، از پس زمینه ای برخوردار هستند؛ آنان از گروه سنی متفاوت و متعلق به گروه های اجتماعی هستند.
در اتفاق کربلا همه گروه های اجتماعی نمایندگی دارند و همه گروه های سنی حضور دارند و این پدیده یک نوعی پدیده جنسیتی هست و نیست! نسلی هست و نیست! خاندانی هست و نیست! در زمینه گروه های سنی؛ حضرت علی اصغر(ع) ۶ ماهه داریم تا شخصیت های مسن مهم تاریخی که صحابه پیامبر(ص) هستند؛ همچنین شاهد حضور نمایندگان و گروه های نوجوان، میانسال و جوان در واقعه کربلا هستیم.
کربلا حادثه ای نیست که تنها قهرمانان آن جوانان باشند، آنان نیامدند بجنگند و قهرمانی کنند و زور و بازو نشان دهند، واماندگان هم نیستند که محصور شده باشند و چاره ای نداشته باشند جزء اینکه کشته شوند؛ فقرا هم نیستند که از فقر بمیرند بلکه گروه هایی هستند که در موقعیت سنی خود بهترین نقش آفرینی را دارند و از همه مهم تر اینکه همه در خدمت به هم و جنگ کردن پیشی می گیرند در حقیقت این حرکت عامرانه نیست بلکه دوستانه است و براساس یک تعهد نیست؛ به همین دلیل می توانند جنبه نمادین پیدا کنند و اسطوره شوند لذا می توان در همه موقعیت ها آنها را دید و از آنها عبرت آموخت و علاوه بر مقوله دینداری، جوانمردی آنان را الگو قرار داد.
پدیده کربلا را می توان به لحاظ نسلی بسیار خوب توضیح داد و گفت که کدام گروه اجتماعی در این پدیده نمایندگی دارند؛ همه این مولفه ها نشان می دهد که واقعه کربلا یک پدیده متنوع، متکثر و رنگارنگ تولید کرده است، هر کسی با صدا و بیان خود به جنگ می رود و برای هر یک مرثیه ای خاص خوانده می شود. به عنوان مثال امالبنین(س) یک مرثیه برای فرزندانش می خواند و زینب(س) یا دیگران مرثیه های دیگری می خوانند و این تنوع و گوناگونی زیبایی بسیار خوبی به این حادثه می دهد در حقیقت در عین حال که حادثه کربلا حزن انگیز است، دل نشین و زیباست و می توان از آن عبرت آموخت و با آن پیوند برقرار کرد و از این پدیده درس آموخت.
حادثه عاشورا به یک نوعی شیعه را بازنمایی می کند
نکته پنجم اینکه حادثه عاشورا به یک نوعی شیعه را بازنمایی می کند و در عین حال نیز در نوع نگاهی که ایرانیان به شیعه دارند و شیعه را انتخاب می کنند و غیر شیعه نمی شوند بسیار جالب است. ما وقتی پیامبر اسلام را می بینیم بسیار همزاد و همراه با سنت قبلیه ای می شود به همین دلیل سنت قبیله ای اسلام را کمی از بنیان های اولیه خود که آزادگی و برابر طلبی بود دور می کند و یک اسلام می شود که در آن قوم و قبیله و فامیل مهم می شوند و سپس گرفتاری هایی که ما می بینیم در تاریخ اسلام پیش می آید. اسلام از پیامبر خدا به ابوسفیان و معاویه فاصله بسیار عجیبی پیدا می کند و به عرصه دیگری می رود و نزاع هایی در تاریخ اسلام پیش می آید. آنچه در مورد شیعه حائز اهمیت هست اینکه شیعه براساس فهم قبیله ای نیست بلکه چیز دیگری جایگزین می شود؛ خانواده هم نیست چون اگر خانواده بود، دوباره خانواده، خود را در متن قبیله ای بازتولید می کرد؛ خاندان وجود دارد، خاندان یک پدیده است که بسیار مهم می باشد. کسانی در خاندان بالا می آیند که از یک سرمایه مهم فرهنگی و اجتماعی برخوردار هستند، با سوادان، باهوشان، دانشمندان، اهل اخلاق و ادب و کنش مثبت اقتصادی و اجتماعی است که آنها در خاندان بالا می آیند و خاندان ها را باقی نگه می دارند، آنجاست که ما می بینیم در پس زمینه شیعه هست و همه مناسبات و ارتباطات ائمه ما اینطور سر و سامان پیدا می کند. این است که شما وقتی بنی هاشم می گوییم نه به عنوان یک نظام قبیله ای که شیخی دارد و براساس خون استمرار دارد البته برخی به دلیل بد فهمی که در مورد این ماجرا دارند – چون نمی دانند که خاندان تفاوتش با خانواده و در نهایت نظام خویشاوندی و قبیله ای است- این را تبدیل به خون کردند و از درون آن یک سابقه طولانی خونی و پیوند خونی استنباط کردند در صورتی که مساله، مساله خاندان است و خاندان ها هم تحولاتشان براساس ورود و خروج افراد اصیلی است که داماد و برادرزاده و… می شوند. بالاخره کسانی که از بیرون بیایند و این خاندان را همچنان باقی نگاه می دارند. در ایران جالب است، ایرانی که به اسلام می گرود، ایرانی است که مبتنی بر نظام قبیله ای نیست یک جامعه کاملاً باز طبقاتی است و در عین حال هم خاندان های مهمی در آن وجود دارند، خاندان ها تعیین کننده می شوند تا قبایل، همین ماجرا همچنان در حوزه فرهنگ و اجتماع و مناسبات دینی استمرار پیدا می کند و اینطور نیست که رئیس قبیله به دین آید، همه به سمت دین روند یا بالعکس، این ورودها و خروج ها در ایران قبیله ای نیست. تحولات فرهنگی و اجتماعی ایران مبتنی بر کنش خاندان نیست. این فهم خاندانی است که شیعه را در مقابل غیر شیعه انتخاب می کند یعنی اینکه شیعه امام علی(ع) را انتخاب می کند و اراداتی که به حسین(ع) دارد و به طور کلی ماجرای شیعه در ایران، بسیار قابل اعتناست که باید بیشتر روی آن پژوهش تاریخی کرد و پیوست و پیوند و ارتباط جامعه ایرانی با شیعه و شیعه گرایی ایرانی را از این منظر مورد تأمل و توجه قرار داد.
انتهای پیام
fa.shafaqna.com