به گزارش خبرنگار گروه علمی و دانشگاهی خبرگزاری فارس، در دنیای به هم پیوسته کنونی و تخصصی شدن امور، جوامع ملزم به پیشرفت علمی هستند چرا که توسعه اشتغال و اقتصاد هر جامعه نیز مبتنی بر پیشرفت علمی است.
کارشناسان داخلی و خارجی متفق‌القول بر این عقیده‌اند که پیشرفت علمی به طور مستقیم و غیرمستقیم بر توسعه اشتغال و اقتصاد تاثیر دارد، البته توسعه و پیشرفت علمی نیازمند بسترها و برنامه‌هایی است که باید از سوی سیاستگذاران علم و فناوری کشور مورد توجه قرار گیرد.
در رابطه با اینکه برای پیشرفت به چه نوع برنامه‌هایی نیاز داریم با محمد مهدی‌نژاد نوری معاون پژوهش و فناوری اسبق وزارت علوم و عضو هیات علمی دانشگاه به گفت‌وگو نشستیم.
در گفت‌وگوی فارس با مهدی‌نژاد نوری می‌خوانید:
* چرا خودروسازان ما منشأ تحول علمی در کشور نیستند؟
* بسیاری از مقالات «ISI» ما دردی از کشور درمان نمی‌کند
* دانشجو را به گونه‌ای بار می‌آورند که فکر می‌کند قبله حاجتش خارج از کشور است
* دانشگاه‌ها که سهم عمده‌ای در بودجه عمومی دولت دارند خیلی پایبند به این نیستند که ثروت‌زایی کنند
* در تصویب بودجه سالیانه دانشگاه‌ها به نقشه جامع علمی توجهی نمی‌شود
*اگر بگوییم 5 یا 10 درصد از پژوهش‌های ما کاربردی می‌شود بسیار خوش‌بینانه گفته‌ام
*تبدیل علم به ثروت عزم جانانه می‌خواهد
* با تعارف، تحول شکل نمی‌گیرد
* باید نیازمحور برنامه‌ریزی کنیم
فارس: کشور ما در تولید علم یکی از بهترین‌های دنیاست اما چرا تاکنون نتوانسته‌ایم علمی که تولید می‌کنیم به کاربرد برسانیم؟
مهدی‌نژاد نوری: این مساله به این دلیل است که از ابتدا به شکل نیازمحور کارها را انجام ندادیم یعنی یک نیازی مطرح نشد که مبتنی بر آن تحقیقات را انجام دهیم و علم حاصل از آن کار تحقیقاتی در سیر مراحل تکاملی خود به دستاوردی تبدیل شود که به عنوان کالا یا خدمات مورد استفاده قرار بگیرد.
مثلاً فرض کنید دوستانی که در رشته‌های علوم اجتماعی کار می‌کنند ناهنجاری‌های جامعه را می‌بینند (البته نگوییم که شرایط خیلی بد است اما به هر حال در هر جامعه‌ای ناهنجاری وجود دارد که ما می‌خواهیم در همین حد هم ناهنجاری نباشد و اگر کمی وجود دارد جلوی رشد آن گرفته شود) اگر کار از همین جا آغاز شود و این مسأله به صورت مسأله‌هایی تبدیل شود و به خصوص پژوهش‌های آن را دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری انجام دهند و اینها با استفاده از آخرین نظریات علمی و نظرات خبرگان کار علمی انجام دهند حاصل کار به هر حال در بخش‌هایی مورد استفاده مسئولان قرار می‌گیرد.
زیرا اینها اطلاعات بالینی تهیه کردند و بررسی‌های مختلفی انجام دادند که نتیجه آن در جامعه دیده می‌شود ولی به دلیل اینکه این اتفاق نمی‌افتد دانشجویانو اساتید ما موضوعات پژوهش‌های خود را از موضوعاتی که در کشورهای دیگر مطرح است می‌گیرند و شاید کارهای خوبی هم ارائه دهند و در نشریات معتبر هم به چاپ برسد ولی در عمل به کار گرفته نمی‌شود.
فارس: اساسا برای اینکه یک پژوهش کاربردی شود چه ملزوماتی وجود دارد؟
مهدی‌نژاد نوری: یک پژوهش الزاماً به کاربرد ختم نمی‌شود باید پژوهش‌های زیادی رخ دهد تا به کاربرد برسیم. مثلاً اگر بخواهیم یک خودروی جدید طراحی کنیم آیا با تحقیق یک دانشجو یا چند دانشجو این کار انجام می‌شود؟ آیا با یک طرح می‌توانیم این کار را انجام دهیم یا باید یک سلسله طرح‌های متفاوت داشته باشیم؟ وقتی یک نیاز از ابتدا مطرح نشود مجموعه تحقیقات متوالی در کشور شکل نمی‌گیرد.
مثلاً یک دانشجو می‌خواهد پایان‌نامه بنویسد اگر کارشناسی ارشد باشد با این انگیزه که می‌خواهد در مقطع دکتری تحصیل کند و احتمالاً به خارج از کشور برود موضوعی را ارائه می‌دهد که بتواند مقاله‌اش را چاپ کند و در مقطع دکتری به دردش بخورد که شاید این مسأله کاربرد جامعه ما نباشد و آن موضوع شاید گوشه‌ای از یک موضوع باشد که به صورت تکی به درد جامعه نمی‌خورد بلکه باید مجموعه آن موضوع مورد بررسی قرار گیرد.
* باید دانشجویان را به سمت تحقیقات کاربردی سوق دهیم
فارس: برخی بر این عقیده‌اند که محققان ما تحقیقاتی انجام می‌دهند که در کشور خودمان به آن نیاز نداریم، چرا اینگونه است؟
مهدی‌نژاد نوری: برخی می‌گویند محققان ما کارهای کشورهای دیگر را انجام می‌دهند باید بگوییم آیا خودشان مقصرند یا باید آنها را به سمت نیازهای کشور رهنمون کرد.
نقشه جامع علمی به همین منظور طراحی شده بود ولی آنقدر دقیق نیست و در مسیر قانون‌نویسی و تصمیم‌گیری قرار نگرفت.
شما ببینید بودجه سالانه دانشگاه‌ها بررسی می‌شود بدون آنکه به نقشه جامع توجه شود یا موضوعاتی در دانشگاه مورد پژوهش قرار می‌گیرد ولی به نقشه جامع توجهی نمی‌شود.
ستادهایی در معاونت علمی تشکیل شده است؛ خب می‌توان پرسید چند پروژه در دانشگاه‌ها تزریق کرده‌اند این ستادها باید عناوین نیازها را در رشته‌های خودشان به دانشگاه‌ها ارائه دهند، نیازمندی‌های دستگاه اجرایی را گرفته در چارچوب نقشه ارائه دهند این مسائل باید در تمام رشته‌ها انجام شود.
فارس: ما چقدر در بحث کاربردی بودن پژوهش‌ها موفق هستیم؟
مهدی‌نژاد نوری: من می‌گویم دستاوردهای تولید علم ما با افتخارآفرین است و در جهان اسلام اول هستیم و در دنیا رتبه 15 یا 16 را داریم ولی در بحث کاربردی بسیار پایین است که اگر بگوییم 5 یا 10 درصدی کاربردی می‌شود بسیار خوش‌بینانه گفته‌ام.
* در نیازسنجی مشکل داریم
فارس: شما معتقدید برای کاربردی شدن پژوهش‌ها باید ابتدا نیازسنجی کنیم، اساسا نیازسنجی به چه صورت باید انجام شود؟
مهدی‌نژاد نوری: نیازها دو نوع است یک نوع اینکه وزارتخانه‌های مختلف برنامه‌های توسعه‌ای خود را مطرح می‌کنند و برنامه طولانی‌مدت ارائه می‌دهند که معاونان پژوهشی آن وزارتخانه گره‌های علمی آن پروژه‌ها را در می‌یابند و آنها را در اختیار دانشجویان کارشناسی ارشد و دکتری قرار می‌دهند و بخشی را در مرکز تحقیقات خودشان انجام می‌دهند که در این برنامه طولانی‌مدت این نیازها نیز برطرف می‌شود.
در شورای عالی عتف، زمانی که ما مسئولیت داشتیم از وزارتخانه‌ها سؤال می‌کردیم که نیازهای آینده‌شان را بگویند که حدود 400 عنوان مطرح شد و 40 تا را تصویب کردیم اینها نیازهای تصریحی است که این می‌تواند مبنای فعالیت‌های دانشگاه‌ها قرار بگیرد ولی بخشی دیگر نیازهای ضمنی یا پنهان است.
ما می‌گوییم 10 سال دیگر وضعیت دنیا به چه صورت می‌شود فناوری‌های هوشمند به چه شکل قرار می‌گیرد اینکه می‌گویند همه چیز به شکل رباتیک در می‌آید چه معنی می‌دهد. شهر هوشمند چیست؟ آرمان‌شهرها چیستند اقتصاد به چه شکل در می‌آید اینها را عده‌ای که متخصص آینده‌پژوهی هستند بررسی می‌کنند و خودشان جای‌یابی می‌کنند که ما می‌خواهیم در دنیای آینده در چه جایگاهی باشیم و سپس نیازها را در می‌یابند و بر اساس آن هدف را تعیین کرده و بررسی می‌کنند. مثلاً کشور چین مشکل آب، انرژی، سلامت عمومی، منابع را بررسی می‌کند و بر آن اساس هدف‌بندی می‌کنند تا در انقلاب فناوری آینده به موفقیت برسند بنابراین با سرعت بسیار زیادی مسائل را بررسی کرده و توانمندی‌ها را کشف می‌کنند.
آنها تصویرهایی از آینده می‌سازند و برای آنکه به آن تصویر برسند مشخص می‌کنند که چه فناوری لازم است و بعد برای رسیدن به آن فناوری برنامه‌ریزی می‌کنند و دولت هم حمایت می‌کند یعنی حتی برای نیازهای 10 سال آینده نیز هدف‌گذاری می‌کنند و بودجه مصرف می‌کنند. مثلاً همین خودروهای بدون راننده به این صورت بوده است که از حدود 10، 15 سال پیش این کار را انجام داده‌اند زیرا تصور کردند که امروز بشر به خودروی بدون راننده نیاز دارد. نقشه جامع قرار بود با چنین ذهنیتی تدوین شود که بتوانیم از ظرفیت کشور استفاده کنیم و بررسی‌هایی را انجام دهیم تا به نتیجه برسیم ولی توفیق کم بود.
* دلیل عدم موفقیت خودروسازان
فارس: چرا توفیقات ما در این زمینه کم بوده است؟
مهدی‌نژاد نوری: ما هم در بخش نیازهای تصریحی و هم در بخش نیازهای ضمنی مشکل داریم و دلایل آن هم این است که اقتصاد ما رقابتی نیست. حالت انحصار در اقتصاد وجود دارد و اینها به عنوان عوامل کلان اجازه نمی‌دهد که نیازها از سوی دستگاه‌ها به مراکز علمی معرفی شوند. چرا خودروسازان ما منشأ تحول علمی در کشور نیستند؟ زیرا نگاهشان انحصاری است و رقابتی نیست، واردات‌محور فکر می‌کنند.
پس از برجام دوباره خارجی‌ها را آوردند شاید این مسأله در اقتصاد کوتاه‌مدت جواب دهد ولی در اقتصاد بلندمدت جواب نمی‌دهد باید مراکز فعال میشد و نیازمحور میشد. باید مدل ارتقای اساتید و حق و حقوشان آنها نیز تغییر کند.
* برخی مقالات آی اس آی دردی از کشور درمان نمی‌کند
فارس: این اقدامات وظیفه وزارت علوم است؟
مهدی‌نژاد نوری: وزارت علوم جزء مهمی از این کار است اما کل آن نیست شورای عالی انقلاب فرهنگی بسیار مهم است، تمام کابینه مهم است، مجلس مهم است اینها بخشی سیاستگذاران هستند و بخشی دیگر مجریان که مجریان سیاست‌ها را به برنامه تبدیل کرده و آن را اجرا می‌کنند.
وقتی شورای عالی انقلاب فرهنگی در تصویب قانون ارتقای اساتید به بخشی مسائل توجه نمی‌کند وزارت علوم یا وزارت بهداشت چه کاری می‌توانند انجام دهند؟ شورای عالی انقلاب فرهنگی می‌تواند در بخش پژوهش بیشترین امتیاز را به پژوهش‌های نیاز محور بدهد و پروژه‌های نیاز محور را الزام کند.
افرادی هستند که در آی‌اس‌آی مقاله‌های بسیاری می‌زنند ولی دردی از کشور دوا نمی‌کند، نظامی در دنیا است که دانشگاه‌هایی را ارزیابی می‌کند که زیر 40 درصد از دولت منابع بگیرد و بقیه را خودش تأمین کند اگر در مملکت ما این مسأله مطرح شود برخی می‌گویند این مسائل خراب کردن وجهه علمی است، در حالی که علم قرار است در خدمت جامعه و مردم قرار بگیرد ولی ما کاری که باید در خدمت مردم قرار بگیرد را فراموش می‌کنیم و به تعداد مقالات افراد نگاه می‌کنیم، فرع نباید در خدمت اصل قرار بگیرد.
اما اگر بگوییم که این کار در کشورهای غربی انجام می‌شوند سکوت می‌کنند زیرا خودباوری ندارند و به همین دلیل در برابر معیارهای دنیا ضعف و انفعال دارند.
* دانشگاه‌ها قائل به ثروت‌زایی نیستند
سیاست‌های خوبی در مجمع تشخیص مصلحت در سال 93 تدوین و به تأیید مقام معظم رهبری رسید ولی باید قوانین، آیین‌نامه‌ها تصویب شود تا این سیاست‌ها به اجرا برسد. باید متناسب با سیاست‌های رهبری قوانین و برنامه‌هایی شکل بگیرد.
دانشگاه‌ها که سهم عمده‌ای در بودجه عمومی دولت دارند خیلی پایبند به این نیستند که ثروت‌زایی کنند. کل دانشگاه‌ها 10 هزار میلیارد تومان می‌گیرند ولی هر کدام کار خودشان را می‌کنند، گوششان به این حرف‌ها بدهکار نیست که باید طبق سیاست‌های پژوهشی پیش بروند.
* با تعارف به نتیجه نمی‌رسیم
فارس: برای تغییر این مسیر چه باید کرد؟
مهدی‌نژاد نوری: یک اقدام جانانه نیاز است تا این ریل‌ها عوض شود باید تبدیل علم به ثروت، علم نافع، دانشگاه کارآفرین و تمدن‌ساز که همه یک معنی را دارد با یک دید تحولی طراحی شود تا به نتیجه برسد. با این روال موجود که بعضاً با تعارف است نمی‌توان به نتیجه رسید. برنامه وزیر برخلاف برنامه ششم که اهداف کمی در آن دیده شده دارای اهداف کمی نیست. بنابراین نمی‌توانیم عملکرد را ارزیابی کنیم.
باید بودجه، زمان‌بندی و هدف مشخص باشد و بر اساس آن برنامه‌ریزی شود و سپس درباره اجرای آن برنامه مطالبه کنیم که پس از چند سال این برنامه چگونه اجرا شد. الان بیشتر حالت توصیه‌ای و تعارفی وجود دارد و بیشتر پولی که به دانشگاه‌ها داده می‌شود صرف هزینه‌های جاری و حقوق می‌شود و به همین دلیل کسی مطالبه‌ای نمی‌کند که برنامه‌ها چگونه اجرا شد و آیا اجرا شد یا خیر.
حتی در رشته‌های پزشکی که برخی از این آقایان درآمدهای فوق‌العاده دارند بیشتر می‌نالند، فردی که ماهی 75 میلیون تومان کارانه می‌گرفت نیز می‌نالد و کسی مطالبه نمی‌کند که در مقابل این پول‌ها چه تعهدی را می‌پذیرند و چه خروجی دارند.
دانشجو را به گونه‌ای بار می‌آورند که فکر می‌کند قبله حاجتش خارج از کشور است و باید به خارج برود در حالی که اگر توفیقات علمی آنهایی که می‌روند را بررسی کنیم می‌بینیم که بسیاری از آنها در خارج از کشور موفق نشده‌اند ولی روی برگشت ندارند.
انتهای پیام/
