توسعه پایدار از مسیر آموزش و پرورش می گذرد

به گزارش گروه تحلیل، تفسیر و پژوهش های خبری ایرنا، در دوران گذشته، کارکردهای آموزش و پرورش از طریق خانواده با مشارکت فرد در فعالیت های گوناگون گروه های اجتماعی صورت می‌گرفت؛ از این رو، نهاد جداگانه‌ای لازم نبود. ولی در جامعه پیچیده امروز، با گسترش شهرنشینی و توسعه صنعتی و به دنبال آن ایجاد دگرگونی در ساختارها و کارکردهای سیاسی و اقتصادی، نهادی مثل خانواده که در گذشته بار تربیتی فرزندان را به عهده داشت دیگر اقتدار و نفوذ کافی برای ایفای وظایف آموزشی و پرورشی را ندارد.
در جامعه کنونی، نیاز به ایجاد یک نهاد خاص آموزشی است. مفهوم نهاد در اینجا، به هر نوع اعتقاد، ارزش، مفهوم، سازمان و یا بطور کلی، هر پدیده‌ای که طی شرایط و فراگردهای تاریخی با مجموعه‌ای از هدفها، کارکردها و کنشها مشخص شده است، اطلاق می‌شود.
از این رو نهاد آموزش و پرورش در شرایط جدید وظیفه انتقال باورها، ارزش ها، رفتارها، گرایش ها، دانش ها و مهارت ها را به نسل های جدید دارد. در حقیقت آموزش و پرورش فرایند و فراگردی است که افراد از طریق آن به فراگیری نقش ها و قواعد زندگی می پردازند علاوه بر این نقش بسیار مهمی در رسیدن جامعه به توسعه پایدار و توسعه همه جانبه دارد.
نظام آموزشی نوین در ایران از زمان تاسیس دارالفنون در سال 1228 هجری شمسی و وزارت علوم در سال 1232 هجری شمسی مانند بسیاری از نهادها در طی زمان دستخوش تغیییراتی بوده و این تغییرات با خود بار مثبت و منفی بسیاری داشته است از این رو به دلیل این ضرورت ها و اهمیت ها نیاز به پرداختن به وضعیت آموزش و پرورش در شرایط کنونی و به طور کلی تر نظام آموزشی احساس می شود.
در این خصوص گفت و گویی با دکتر صمد ایزدی استاد علوم تربیتی دانشگاه مازندران صورت گرفت که در ادامه می آید.

ایزدی در مورد وضعیت نظام آموزشی کنونی عنوان کرد: ما می توانیم از رویکردهای مختلف به این مساله نگاه کنیم. یکی از رویکردها این است که می توانیم نظام آموزشی را از منظر آمار و ارقام توصیف کنیم. که در اینجا لازم است همواره به برخی از شاخص ها و نسبت ها توجه کنیم. مثل شاخص درون داد از قبیل منابع مالی- انسانی و منابع مادی. شاخص فرایندی که کیفیت آموزش، کیفیت معلم و یادگیری را شامل می شود. شاخص هایی مثل نابرابری آموزشی، کارآیی و یا کارکرد نظام آموزشی مثل انتخاب رشته یا دوره های آموزشی که معلمان را شامل می شود.
'هر کدام از این رویکردها نیز باز آمار و ارقامی همراه هستند که قابل بحث است. مثلا در شاخص منابع انسانی توانسته ایم به نسبت هایی برسیم مانند نسبت معلم به دانش آموز- نسبت دانش آموز به فضای آموزشی، معلم به سطح سواد و تحصیلات معلمان.'
وی اضافه کرد: هر کدام از این موارد نیز می تواند معیاری باشد برای تبیین وضع موجود نظام آموزشی که متاسفانه درباره این شاخص ها و نسبت ها نیز وضعیت مناسبی نداریم و حتی سال به سال وضعیتمان بدتر می شود. در سال اخیر یعنی سال 97 آماری که از بودجه آموزشی منتشر شد بیانگر این بود که 35 هزار میلیارد تومان به نظام آموزش و پرورش اختصاص داده شده است که اگر با نرخ تورم امروزی بخواهیم حساب کنیم نه تنها افزایش پیدا نکرده بلکه کاهش هم پیدا کرده است و توان آموزش و پرورش را در امر اداره نظام آموزشی مختل کرده است.
دکتر ایزدی بیان داشت: رویکرد دیگری که بخواهیم واقعا وضعیت موجود نظام آموزشی را بر اساس آن تبیین کنیم این است که بیاییم و ببینیم واقعا نظام آموزشی ما در حال حاضر با چه چالش هایی مواجه است. عمده ترین چالش هایی که می شود به آن ها اشاره کرد این است که عدالت محور باشیم. عدم تبعیض جنسی، پرهیز از کلیشه های مذهبی، نژادی، قومی و نژادی از جمله اموری هستند که نظام آموزشی ما تحلیل خوبی از این چالش ها ندارد. یعنی با وضعیت بغرنجی رو به رو هستیم. از این منظر می توانیم بگوییم نظام آموزشی مثل بیماری تشریح کرد که در حال حدت است و نیازمند این است که ما به نظام آموزشی اکسیژن تزریق کنیم تا خون تازه ای در نظام آموزشی دمیده شود.
این استاد علوم تربیتی در خصوص شاخص برون داد، توضیح داد: در این شاخص بحث مهم فارغ التحصیلان را داریم یعنی کسانی که به عنوان خروجی نظام آموزشی شناخته می شوند. اگر چه در این باره آمار خیلی دقیقی وجود ندارد اما باز باید بگوییم در این خصوص نیز وضیت مناسبی نداریم.
وی گفت: شاخص دیگر، شاخص پیامد است یعنی اینکه آیا واقعا فارغ التحصیلان دانشگاه ها توانسته اند تاثیر ماندگاری بر جای بگذارند یا خیر؟ اعتقاد کلی بر این است که نظام آموزشی انعکاسی از توسعه یافتگی جوامع است که اگر بخواهیم ارزش هایی که به لحاظ اجتماعی در سطح جوامع یا جوامع دیگر ارزیابی کنیم متوجه می شویم که اصلا وضعیت مناسبی نداریم.
ایزدی اضافه کرد: یک راه دیگر برای بررسی وضعیت نظام آموزشی در جامعه این است که بیاییم خودمان را با کشورهای دیگر مقایسه کنیم و ببینیم نظام آموزشی ایران در چه جایگاهی قرار دارد. می شود به دو دسته از مهمترین مطالعات در سطح جهانی اشاره کنیم. یکی مطالعات 'تیمز' است که هر 4 سال یکبار انجام می شود و آخرین مطالعات اش در سال 2016 بود و یکی هم مطالعات 'پرلز' است که هر 5 سال یکبار انجام می شود و آخرین آن ها در سال 2017 انجام شده است.
وی گفت: در این 2 مطالعه که بالغ بر 40 کشور و در دوره آخر 10کشور شرکت کردند که ایران اصلا جایگاه خوبی ندارد. این دو مطالعه دانش آموزان پایه 4 و 8 را در مطالعه تیمز در دروس ریاضی و علوم نشان می دهد و مطالعه پرلز هم وضعیت دانش آموزان ایران را در درس خواندن نشان می دهد که در این دو مطالعه که ایران شرکت کرده است، اصلا جایگاه مناسبی ندارد. اگر چه از ابتدای شرکت نمرات دانش آموزان نسبت به قبل افزایش پیدا کرد اما هنوز از میانگین جهانی پایین تر است که این عمدتا بیانگر تلاش و کوشش فردی دانش آموزان است و می شود گفت همان ستارگانی هستند که در آسمان پر ستاره سوسو می کنند و می درخشند.
وی همچنین به مقایسه وضعیت ایران و دیگر کشورها در سطح منطقه پرداخت و در این خصوص بیان داشت: حتی در سطح منطقه هم ایران جایگاه خوبی ندارد و کشورهای دیگری هستند که از ایران جلوتر هستند مثل بحرین و امارات که وضعیت دانش آموزانشان از وضعیت دانش آموزان ایرانی بهتر است و علی رغم اینکه دانش آموزان تلاش های بسیاری انجام می دهند ولی این مطالعه 4 محور عمده را مورد بررسی قرار می دهد مدرسه و عملکرد خود دانش آموزان- معلمان و وضعیت اقتصادی اجتماعی خانواده ها. در این 4 محور مشخص می شود که ایران اصلا جایگاه خوبی ندارد و علی رغم سرمایه گذاری که در این زمینه صورت گرفته ولی رتبه ما در سطح جهانی خوب نیست. چیزی که از این مطالعات جهانی استخراج شده این است که رضایت شغلی معلمان و عملکرد دانش آموزان با هم رابطه داشت، یعنی هر چه معلمان رضایت شغلی بیشتری داشته باشند مسلما دانش آموزان عملکرد بهتری خواهند داشت.
این استاد علوم تربیتی اضافه کرد: اگر نگاهی به تاریخ آموزش و پرورش داشته باشیم می بینیم که در طی سال های بعد از انقلاب رشدی در این رابطه نداشته ایم. اولین وزیر آموزش و پرورش بعد از انقلاب مرحوم آقای دکتر شکوهی بود که شاگرد بلا واسطه پیاژه بود. وی به عنوان یکی از مربیان بزرگ تعلیم و تربیت جامعه ما، حق بزرگی بر گردن نظام آموزش و پرورش و آموزش عالی دارد. شاید کسان زیادی زیر دست آقای دکتر شکوهی تعلیم و تربیت یافتند اما حالا باید سیر را نگاه کنیم که آیا توانسته ایم جایگزینی برای آنها داشته باشیم یا خیر ...، در آموزش عالی هم می بینید اولین وزیر آموزش عالی بعد از انقلاب مرحوم آقای دکتر شریعتمداری بود. که پدر تعلیم تربیت در ایران شناخته شد. مرحوم دکتر شکوهی و شریعتمداری دست اندر کاران نظام آموزش و پرورش بعد از انقلاب هستند.
وی افزود: نظام آموزشی بعد از انقلاب شاهد رشدی در این زمینه نبوده و حتی سال به سال و حتی دوره به دوره تنزل پیدا کرده است. نگاه ما حتی به مسوولیت ها در نظام آموزش و پرورش یک نگاه حزبی – سیاسی و ایدئولوژیک خاص است. ما حتی به تکثر آرا و اندیشه ها و افکار در نظام آموزشی اصلا باور نداریم و میدان را برای افکار بلندتر و انسان های وارسته فراهم نکردیم.
ایزدی اضافه کرد: ما نه تنها در این زمینه رشد نکرده ایم بلکه سیاست های ما حتی ارتقا هم پیدا نکرده است. بخاطر اینکه نگرش های ما و سیاست های ما به نظام آموزش و پرورش یک سویه است. اصلا آموزش و پرورش جولانگاه نگاه خاص و حزبی شده است. در دل همین نظام آموزش و پرورش معلمان و مدیران بسیار فرهیخته وجود دارد ولی نگاه غالب و حاکم اجازه ورود و ظهور اندیشه های مترقی و تحول خواهانه را نمی دهد.
وی در خصوص راهکارهایی برای برون رفت از این وضعیت بیان داشت: یکی از راهکارها این است که واقعا آموزش را مساله اول کشور بدانیم، همانطور که آموزش می تواند ارتباط مستقیمی با توسعه اقتصادی- اجتماعی داشته باشد. ما برای اینکه به توسعه پایدار برسیم باید آموزش و پرورش را در توجه اول قرار بدهیم، مخصوصا آموزش عمومی و آموزش عالی. آموزش و پرورش باید مساله اول کشور باشد و دغدغه سیاست گذاران و حکمرانان باشد.
ایزدی افزود: متعاقب این مساله، اختصاص بودجه و اعتبارات در سطح ملی و به دنبال آن تمرکز زدایی است. می شود گفت نظام آموزشی اکنون به دنبال تمرکز گرایی است یعنی شعار هفته مدارس هم توسط دولت تعیین می شود. یا برنامه های درسی متمرکز هستند. مسلما همه برنامه های درسی از سوی ستاد مرکزی و وزارت خانه تهیه و ابلاغ می شوند. این گرایش به تمرکز و رویکرد تمرکز گرایانه در انتخاب و استخدام معلم و در همه چیز نمود دارد و این امر جلوی خلاقیت ها و نوآوری را می گیرد.
وی اضافه کرد: به معلمان نیز بایستی به عنوان خط شکنان مقدم، نگاه ویژه ای داشته باشیم. آن ها را دخالت دهیم تا قدرت تعدیل برنامه ها را داشته باشند ولی معمولا معلمان فراموش شده اند حتی از یک تشکل صنفی هم برخوردار نیستند. آن ها می توانند همیار دولت برای پیشبرد اهداف نظام آموزشی باشند. بحث دیگر بازنگری در برنامه های درسی است. در مطالعات مختلف نشان داده شده است که شاخص آموزش پایدار مثل تربیت شهروندی و محیط زیست کمتر در برنامه های درسی توجه شده و آموزش ملی و چند فرهنگی این موارد، مساله بسیار مهمی است.
این استاد علوم تربیتی بیان داشت: یک راهکار دیگر پرهیز از نگاه خاص ایدئولوژیک به آموزش و پرورش است که متاسفانه در سال های مختلف همیشه به دنبال این بودیم تا اهداف و مقاصد خاص ایدئولوژیک را از طریق نظام آموزشی دنبال کنیم.
وی گفت: یکی از نشانه های نظام آموزش موفق بحث پرداختن به تربیت و آموزش ضمن خدمت معلمان و کیفیت معلمان است. داشتن یک نظام آموزشی کیفی در گرو معلمان موفق و معلمان با کیفیت است و هر دانش آموز یکی از حقوقش این است که معلمان با کیفیت داشته باشد. یعنی کیفیت معلمان به کیفیت صلاحیت های تحصیل آنها برمی گردد. بایستی سخت گیرانه ترین گزینه هارا در مورد استخدام معلمان داشتته باشیم. سیاست هایی برای استخدام ،جذب و ارتقای حرفه ای معلمان باید در سر لوحه نظام آموزش و پرورش قرار بگیرد. اینکه سیاست های سخت برای استخدام معلم داشته باشیم به این معنی نیست که از همان فیلترهای ایدئولوزیک و یا سیاسی معلمان را استخدام و جذب کنیم و یا حقوقی را برای گروهی خاص در نظر بگیریم بلکه نظام آموزشی وظیفه دارد علاقه مندترین افراد و نخبه ترین افراد رو برای حرفه معلمی جذب کند. آن ها را آموزش بدهد و آماده کند.
ایزدی اضافه کرد: ما باید به گونه ای به نظام آموزشی نگاه کنیم که بهترین ها و با موفق ترین ها و با صلاحیت ترین گزینه ها را به لحاظ علمی- تخصصی و حرفه ای جذب نظام آموزشی کنیم. چرا که حق برخورداری از یک معلم خوب و با تخصص، حق هر دانش آموز است که وارد نظام آموزشی می شود.
وی بیان داشت: بحث بعدی سیاست هایی در رابطه با ساختار نظام آموزشی است. اینکه ساختار نظام آموزشی را ما هر روز دستکاری نکنیم. بحث نظام آموزش و پرورش باید جدا از سلایق مسوولان و مدیران و کارگزاران باشد. این جور نباشد که با هر دولتی برنامه ای گذاشته و اجرا شود و طول عمر آن برنامه ها تنها تا آخر عمر آن دولت باشد. ما باید نگاهمان به نظام آموزش بلند مدت باشد . کل نظام آموزشی و برنامه های آموزشی در بلند مدت جواب می دهند. امروزه برنامه ریزی بلند مدت و مستمر در نظام آموزش و پرورش وجود ندارد.
ایزدی در خصوص مشارکت بخش خصوصی در نظام آموزشی گفت: بخش خصوصی نباید در نظام آموزشی مشارکت داشته باشد. به این معنی که هر موقع دولت دچار تنگنای مالی است بیایم و دست نیاز به بخش خصوصی دراز کنیم. باور جدی به مشارکت مردم و ذی نفعان در نظام آموزشی باید صورت بگیرد. این موارد بایستی در یک رویکرد مشارکتی مورد توجه قرار بگیرند. رویکرد مشارکتی یعنی از همه کسانیکه ذی نفع و ذی مدخل هستند، کمک بگیریم.
این استاد علوم تربیتی تصریح کرد: حرف آخر اینکه آموزش و پرورش تنها فرصتی برای اشتغال نیست بلکه باید خیلی فراتر از این موارد به آن نگاه کرد. آموزش و پرورش اگر در مسیر توسعه قرار بگیرد می تواند فرصت های بسیاری برای اشتغال ایجاد کند. آموزش و پرورش محل زندگی است و باید با آن زندگی شود نه اینکه از آن ارتزاق کرد. آموزش و پرورش راهی برای شدن و شکوفا شدن استعداد هاست نه برای اغراض گروهی و حزبی.
پژوهشم**م-ا**1552