گزارش کامل نشست حوزه سکولار؛ واقعیت یا هشدار/صادق نیا: سکولاریسم نهادی در حوزه در حال رشد است؛ حقیقت: حوزه سکولار هشدار است نه واقعیت

شفقنا- نشست علمی حوزه سکولار؛ هشدار یا واقعیت؟ به همت موسسه مفتاح کرامت روز پنجشنبه در قم برگزار شد و آقایان سیدصادق حقیقت و مهراب صادق نیا از صاحبنظران حوزه و دانشگاه در این خصوص اظهارنظر کردند که گزارش اجمالی این نشست ارسال گردید.(اینجا)

به گزارش خبرنگار شفقنا در قم، گزارش کامل نشست حوزه سکولار؛ هشدار یا واقعیت؟ برای بهره برداری بیشتر مخاطبان ارائه می گردد.

عبدالوهاب فراتی در نشست مساله شناسی حوزه و روحانیت با موضوع «حوزه سکولار؛ واقعیت یا هشدار» که به همت موسسه مفتاح کرامت در قم برگزار شد، اظهار داشت: نسبت دادن سکولاریسم به حوزه، بحث جدیدی نیست و در سال ۸۴ هم یکی از سران اصلاح طلب در مقاله ای به آن اشاره کرده بود، این مساله تا سال گذشته که رهبری نسبت به نفوذ سکولاریسم هشدار داده بود، مسکوت ماند.

او با بیان اینکه دو دیدگاه در این زمینه وجود دارد، گفت: عده ای معتقدند حوزه سکولار شده و سکولاریسم در حوزه وجود دارد و عده ای همچون رهبر انقلاب معتقدند سکولاریسم در حوزه وجود ندارد بلکه خطری برای تفکر دینی و سازمان روحانیت به شمار می رود.

این استاد دانشگاه با بیان اینکه در بین حوزویان تنها آیت الله ممدوحی سکولارشدن حوزه را پذیرفته است، تصریح کرد: در خارج حوزه هم دکتر رحیم پور صراحت داشتند که حوزه سکولار شده و به جدّ هم از ایده خود دفاع کرد.

او به طرح مساله پرداخت و این پرسش را مطرح کرد که آیا وجود سکولاریسم در حوزه قطعی است و هشداری برای تفکر روحانیت در دوره جدید به حساب می آید؟

سکولاریسم نهادی در حال رشد و توسعه است

حجت الاسلام والمسلمین مهراب صادق نیا در تعریف سکولاریسم عنوان کرد: حوزه و سکولاریسم مفاهیمی کلی و چمدانی هستند که پاسخ دادن به سئوالاتی نظیر آنچه دکتر فراتی عنوان کردند را پیچیده و سخت می کند؛ مخصوصا منظور ما از مفاهیم حوزه و سکولار باید ببینیم چیست و بعد ببینیم حوزه در سکولار قرار گرفته است یا نه؟ گاهی مراد از حوزه یک سازمان اجتماعی است که مبتنی بر تقسیم یک کار پیشرفته است و معاونت‌ها و بخش‌های مختلف و شرح وظایفی دارد که باید این نقشها را انجام دهد، آنچه که حوزه در این ساختار دارد، از نصوص دینی به دست نیامده است و هیچ روایت و آیه و حدیثی نداریم که گفته باشد حوزه باید چند معاونت و بخش داشته باشد، این حاصل زیست بشری است که سازمانهایی از این دست با این تقسیم کار و شرح وظایف می توانند موفقتر باشند.

او افزود: ممکن است سئوالاتی در این زمینه دوباره مطرح شود مبنی بر اینکه آیا این ساختار مبتنی بر یک پیش فرض یا پیش انگاره این جهانی و سکولار است یا مبتنی بر پیش انگاره های دینی و آن جهانی است؟ معنای دیگر از حوزه این است که بگوییم مراد از حوزه تاریخ طویلی از تعلیم و تعلم و آموزش‌های مذهبی است که پیشینه طولانی دارد؛ اگر مراد از حوزه این باشد، وقتی از حوزه سکولار صحبت و سؤال می‌شود پاسخ متفاوتی دارد و گاهی هم مراد از حوزه، معرفتی است که در این حوزه جریان دارد و مشغول تعلیم، آموزش دادن و آموزش گرفتن است که در این صورت سؤال در مورد سکولارشدن حوزه به معرفت‌ها و محتوای معرفتی بازمی‌گردد؛ گاهی هم سئوال ما ناظر به کنشگران است و اینکه آیا طلاب و استادان و مدیران خودشان سکولار هستند یا خیر؟ اما مراد بنده از حوزه پیشینه بلند تاریخی، یعنی تعلیم دین است و منظور سازمان حوزه نیست.

استاد دانشگاه ادیان و مذاهب با اشاره به مفهوم سکولار و تفاوت آن با سکولاریزه کردن گفت: سکولار در یک معنای نسبت جامع یک مفهوم کاملا ذهنی و ایده ای قابل تعقیب و پیگیری است و با سکولاریزاسیون که به فرایند اجتماعی توجه دارد متفاوت است. ما وقتی به سکولاریزاسیون اشاره می کنیم در واقع به رخدادی تاریخی اشاره می کنیم که کلیسا در قرون۱۷ و ۱۸ طی کرد و بعد از آن چند اتفاق برای کلیسا افتاد که بعدها طلال اسد این اتفاقات را صورتبندی کرد. این اتفاقات عبارت است از اینکه اولا کلیسا تمایز نقشی را پذیرفت یعنی قبول کرد برخی نقشهایی که برعهده او هست را اجرا نکند و واگذار کند مانند نهاد بهداشت و حکومت. تقریبا همه نهادها پیش از این مقطع تاریخی در اختیار کلیسا بود، نهاد امنیت، نهاد آموزش، نهاد بهداشت. بعد از این مقطع تاریخی آرام آرام، این مسئولیتها از کلیسا ستانده شد و کلیسا تمایز نقشی را پذیرفت و قبول کرد که در این تمایز نقشی باید بازی کند چیزی که پیشتر نمی پذیرفت.

او نتیجه این تمایز نقشی را تقیید دانست و افزود: برخی بزرگان کلیسا و الهی‌دانان پذیرش تمایز نقشی را تنها راه نجات کلیسا از بن بست، گلایه های مردمی، ابهام و انتظارات جامعه می‌دانستند و این تمایز نقشی را کار مثبتی می دانستند اما برخی الهی دانان مخالفت کردند که سردمدار این تمایزات پاره ای از دانشمندان علوم انسانی بودند اما به مرورزمان می بینیم تعداد بیشتری از الهی دانان مسیحی از این مساله استقبال کردند تا جایی که گفتندعیسی اولین مرد دینی سکولار و انجیل نخستین کتاب سکولار است و ماهیت مسیحیت را در همین موضوع دانستند. فرگوسن کتابی دارد که عنوان می کند کلیسای مسیحی با پذیرش قدرت در رم غربی سنگ بنای سکولاریسم و سکولاریزاسیون را گذاشت و خود را در وادی انداخت که به اندازه کافی آماده ورود به آن وادی نبود و کشیشی که باید رابطه انسان با خدا را توضیح بدهد مجبور شد در مورد خراج و مالیات و تعمیر کلیسا سخن بگوید. الان وضعیت به گونه ای است که دانشمندان علوم انسانی دنباله روی الهی دانان شدند و همین افراد هستند که موتور سکولاریزاسیون را حرکت می‌دهند.

صادق نیا تصریح کرد: سکولاریسم یک مفهوم ذهنی است که شاید بتوان گفت مدافع جدایی دین از سیاست یا مدافع جایگزینی تبیین‌های غیردینی به جای دینی است که معتقد است برخی تبیین های دینی باید کنار بروند و به جای آن، تبیین های غیر دینی جایگزین شوند.

او تصریح کرد: معتقدم که حوزه علمیه امروز از نظر جایگزینی تبیین‌های غیردینی به جای دینی سکولار است؛ از این نظر که حوزه به مباحثی می‌پردازد که نمی‌توان دنیای امروز را با آن مدیریت کرد من معتقدم از این حیث هم سکولار است. البته این به آن معنا نیست که اگر حوزه علمیه به این مباحث بپردازد سکولار نیست، شاید اگر هم به این مسائل بپردازد، سکولار باشد یعنی اگر حوزه به طراحی نظام بانکی و مدل‌های آموزشی، بهداشتی و … هم بپردازد، شاید بازهم ورود حوزه به این فرآیند را سکولار بدانم. اگر مراد از سکولار، سکولاریزاسیون و تقلیل نقش باشد، باز هم تغییراتی رخ داده است.

استاد دانشگاه ادیان و مذاهب بیان داشت: گاهی تعبیر می‌کنیم جامعه ما یک جامعه دینی است و یا مکان‌های ما دینی‌تر شده‌اند؛ مثلاًتعداد نمازگزاران ما بیشتر شده است یا مکانهای ما دینی تر شده اند مثلا اگر سابقا ۲۰۰ امامزاده داشته‌ایم، امروز ۴ هزار امامزاده داریم و براساس آن می‌گوییم جامعه ما دینی و حوزه علمیه ما دینی است و دین در جامعه برجسته‌تر می‌شود یا مستند به دینی تر شدن تقویم بگوئیم جامعه دینی تر شده است، مثلا تا ۴۰ سال پیش شاید کسی نمی دانست دحوالارض چیست اما الان برخی روز‌ها مانند «دحوالارض» و «لیله الرغائب» را احیاء می‌کنیم و بعد خوشحال می‌شویم که تقویم ما دینی‌تر شده یا چندسال پیش کسی نمی دانست وفات ام البنین کی هست اما الان جلسه روضه برگزار می کنند و نتیجه می‌گیریم که جامعه دینی‌تر شده، اما ممکن است مستنداتی برخلاف آن هم آورده شود؛ برای مثال کیفیت دینداری در کشور برحسب آمار رو به پایین است؛ مثلاً نرخ راستگویی در جامعه ما کمتر از ۴۰ سال پیش یا کمتر از ۱۰ سال قبل است. امانتداری، اعتماد، حسن ظن و خوش‌بینی به دیگران و به خصوص به روحانیت کمتر شده است پس کیفیت دینداری رو به افول است یا می گوئیم اعتماد به روحانیون در جامعه ما پایین آمده پس کیفیت دینداری در جامعه ما رو به افول است.

او افزود: پیش از این روحانیت در رتبه اول مرجعیت اخلاقی بود، اما امروز مطالعات در چند شهر بزرگ مانند قم، تهران، مشهد نشان می‌دهد که روحانیت بعد از بازیگران فوتبال، تلویزیون، دوستان و … در رتبه پنجم قرار دارد و گفته می شود که این افول نشان‌دهنده سکولاریسم و کم‌ شدن کیفیت دینداری در جامعه است یا در گذشته وقتی جامعه مدرسین حرفی می‌زد، همه به آن تکیه می‌کردند، ولی امروز در درون حوزه حتی از سوی طلاب جوان با مخالفت مواجه می‌شود و برای من عجیب بود که وقتی آقای رحیم پور آن نظر را داد گفتم الان طلاب جوان به دفاع از حوزه و مراجع بلند می شوند اما طلاب جوان به آن سمت رفتند و این شکاف بین مرجعیت و طلاب را آشکار می کرد. جامعه مدرسین که سابقا اینقدر نفوذ کلام داشت می بینیم که اینگونه نیست و تاثیری ندارد حتی شاگردان خودش گویا منتقد او هستند و حرفش را نمی توانند قبول کنند، در مساله انتخابات شاید هنوز طلبه های جوان دلخور باشند که چرا جامعه مدرسین نامزد مورد علاقه آنها را کاندید نکرده و شخص دیگری را معرفی کرد.

صادق نیا بیان کرد: یا شاهدیم دامنه نفوذ مراجع نسبت به گذشته با وجود رسانه‌های بیشتر، کمتر شده است؛ بنابراین تغییر نقش در حوزه رخ داده و از این منظر سکولار است. یعنی باز مستند به این تفاوتها می توانیم بگوئیم از یکسو، یک دینداری نهادی و نمادی در حال توسعه است و از آن سو یک سکولاریسم نهادی یا سکولاریسم کیفی در حال رشد است بهرحال پاسخ دادن به این سئوال خیلی دشوار است و باید خیلی در این زمینه صحبت کرد.

او افزود: این جامعه ای که در آن هستیم آیا از حوزه علمیه این انتظار را دارند که نقش دینی به معنایی که شما دنبال آن هستید را بازی کند؟ فرض کنید در یک صحنه تئاتر در تمایز نقشی داریم بازی می کنیم، طرفی که روبروی من هست از من انتظار دارد که من فقط نقش خودم را بازی کنم نه نقش دیگری را. پس معلوم است من سکولار شدم. وقتی جامعه از حوزه انتظار این را ندارد که نظام بانکی و اقتصادی و امنیت و… را درست کند، معلوم است که از نظر جامعه، حوزه سکولار است.

با بیان اینکه فقه به تصور و تصدیق امور دینی می‌پردازد، مثلاً می‌گوید جهاد و حج واجب است، افزود: هیچ فقیه و درس خارجی نمی‌گوید که فلان مدل جنگ کنید و این مدل را به عنوان تکلیف دینی بیان کند یا بگوید برای جنگ پهپاد لازم است یا نیست؛ فقه حتی حکم خراش بر بدن را می‌دهد ولی اینکه فقیه مدلی از بهداشت و امنیت را مورد توجه قرار دهد، این توقع از دین جائز نیست؛ لذا باید حوزه به نقش خود بازگردد و ورود به نقش‌هایی که نص حامی آن نیست نادرست است. البته همین پذیرش نقش و تفکیک مرز نقش حوزه از نهاد‌های دیگر سکولاریسم است (که این نوع سکولار شدن بار ارزشی منفی ندارد).

حوزه سکولار واقعیت نیست و هشدار است

در ادامه، سیدصادق حقیقت استاد دانشگاه مفید، دیگر سخنران این نشست بیان داشت: سکولار یک معنای لغوی دارد که حداقل ۸ مورد است، یکی به معنای صدسال، معادل آن در زبان فرانسه به معنای لائوس یا سربازان است و یا به معنای مکلا یا روحانی به کار می رود. معنای دیگر غیر مذهبی در برابر مذهبی است، معنای دیگر که آگوستین مطرح کرده و آن اینکه شهر انسان در برابر شهر خداست. معنای دیگر دست شستن روحانیون از صومعه است و معنای دیگر غیرکلیسایی شدن اموال است.

او افزود: در غرب مفهوم اصطلاحی سکولاریسم تنها به یک معنا و آن جدایی نهاد دین از سیاست است که از اواخر قرن ۱۹ این معنا جاافتاد و این معنی اصطلاحی سکولاریسم است.

او بین سکولاریسم و سکولاریزاسیون تفاوت قائل شد و گفت: سکولار به معنای مادی است و سکولاریزاسیون روند جدایی دین از سیاست است. یکی از سیاسیون در دهه هفتاد عنوان کرده بود که در فقه عناصری است که آن را عرفی و سکولار می‌کند که فعلا سکولارازیسیون را باید اینجا کنار بگذاریم. در همان دوره خدمت یکی از مراجع رسیدیم و نظر ایشان را راجع به این مطلب خواستیم و ایشان هم گفت که فلانی حرف دل ما زده است.

استاد دانشگاه مفید ابراز داشت: هابرماس بین سکولار و سکولاریسم تمایز قائل شده و می گوید: سکولار کسی است که نسبت به مذهب لاادری است و سکولاریسم کسی است که نسبت به دین موضع منفی دارد. او در سخنرانی معروف خود در ترکیه مساله پست سکولاریسم را مطرح کرد که به معنای بازگشت دین به جامعه با ماذون گرفتن دولت سکولار.

او به تجارب مختلف کشورها در این زمینه اشاره و بیان کرد: در آمریکا دولت از دین حمایت نمی‌کند و نهاد دین و دولت از هم جدا هستند، ولی در انگلیس دولت مفهوم بزرگی است که کلیسا به عنوان نهاد کوچک در دل دولت قرار دارد و رئیس آن ملکه انگلیس است. در فرانسه نیز کلیسا و دولت دو نهاد متعارض هستند و دولت نهاد دین را مهار می‌کند. در هند هم همه ادیان در یک سطح تکریم می شوند.

حقیقت با بیان اینکه سکولاریسم سیاسی و فلسفی با هم تفاوت دارند تصریح کرد: سکولاریسم سیاسی به معنای جدایی نهاد دین از نهاد سیاست است اما در سکولاریسم فلسفی ایده نبود خدا مطرح می شود؛ لذا ممکن است فردی سکولار سیاسی باشد اما فلسفی نباشد. در جامعه ما اشتباهی مرسوم شده که فلان فرد سکولار است، اما لائیک نیست در حالی که لائیسیته با سکولاریسم یکی است.

او با بیان اینکه سکولاریسم در ابعاد دینی، اجتماعی و فلسفی قابل تقسیم است، گفت: سکولاریسم اجتماعی به معنای بیرون آمدن دین از نهاد اجتماع است مانند آموزش و پرورش، بهداشت. سکولاریسم فلسفی هم اعتقادی است که ضدیت با خدا و عدم ارتباط با خداست. این تقسیم بندی خیلی به درد ما می خورد چون ممکن است کسی سکولاریسم سیاسی باشد اما سکولاریسم فلسفی نباشد یا شخصی سکولاریسم سیاسی نباشد اما در حوزه اجتماع عقیده داشته باشد که دین باید از حوزه آموزش و پرورش خارج شود. مثلا در اروپا مدارس ملزم به آموزش مسائل جنسی به دانش آموزان است اما آمریکا این عقیده وجود ندارد.

استاد دانشگاه مفید قم به ابعاد سکولاریسم اشاره کرده و بیان داشت: همانطور که خوزه کازانو گفته، سکولاریسم دو بعد دارد؛ یک بعد که بعد ارزشی ابزاری است که مقصود این است که آموزه ای برای کشورداری است که دین از سیاست جدا می شود و دیگری، سکولاریسم به عنوان ایدئولوژی و ارزش غایی است.

او به پیامدهای سکولاریسم از نظر کازنوا اشاره کرد و بیان داشت: افول باورها و شعائر، شخصی شدن دین، و جدایی سپهر سیاست، علم، هنر و اقتصاد از دین از پیامدهای سکولاریسم است.

حقیقت عنوان کرد: چارلز تیلور سه راهبرد نظری برای سکولاریسم قائل است، یکی راهبردی است که مستقل از رای اما مشترک بر مبانی ادیان و حقوق طبیعی است، راهبرد دوم اخلاق سیاسی مستقل از دین است که دین را کنار می زند و راهبرد دیگر حق برخورداری از زندگی است.

او ادامه داد: سکولاریسم در ایران قصه‌ای متفاوت از سکولاریسم در غرب دارد؛ در غرب سکولاریسم به معنای جدایی کلیسا از دولت است، اما در ایران دو معنا دارد؛ نخست جدایی دین از سیاست و دیگری جدایی نهاد دین از نهاد سیاست؛ مدل اول یعنی دین به مسائل سیاست نپردازد. این جمله معروف که دیانت ما عین سیاست ماست و سیاست ما عین دیانت ماست، مقصود اصلی مرحوم مدرس را نمی گیرند و این مفهوم را می گیرند که دین با سیاست ارتباط دارد و گزاره هایی وجود دارد که سیاسی اجتماعی است مانند نماز جماعت، نماز جمعه و جهاد و مانند اینها بحثی است که در ایران به ذهن متبادر می‌شود، نکته دوم که در ایران وجود دارد نسبت نهاد دین با نهاد سیاست است مثلاً طبق نظریه ولایت فقیه، فقیه باید در رأس حکومت باشد ولی اگر از آخوند خراسانی بپرسیم که آیا باید در رأس باشد می‌گوید نه یا اگر از کسانی مانند آیت الله خویی بپرسید، آنها هم می گویند فقیه در عصر غیبت نباید در راس امور قرار بگیرد. یعنی اگر از کسی بپرسیم که آخوند و خویی و … سکولار هستند هیچ کسی آن را نمی‌پذیرد بنابراین معنای دوم سکولاریسم در ایران همان معنایی است که در غرب وجود دارد.

استاد دانشگاه مفید بیان داشت: سکولاریسم دربرابر بنیادگرایی و اسلام سیاسی قرار دارد یعنی فرد بنیادگرا، سکولار نیست. اسلام سیاسی گفتمانی است که معتقد به وجود شریعت در رأس حکومت و سیاست است. از این‌ رو برخی اندیشمندان مصری معتقدند که پیامبر رسالت آورده اما حکومت نیاورده است ولی بنیادگرایان این کشور می‌گویند جدایی این دو ممکن نیست.

او ادامه داد: برخی ادعا کردند که سکولاریسم در اسلام، سالبه به انتفاع موضوع است، استدلال آنها این است که در مسیحیت، دین در قرون وسطی در سیاست دخالت می کرده و لذا آمدند جدا کردند اما در اسلام نماز جمعه، نماز جماعت، حج و … سیاسی است؛ بنابراین اسلام خودش به حکومت پرداخته و گرایش به دنیا به این مفهوم در ذات اسلام وجود دارد؛ بنابراین اسلام از اول به دنیویت پرداخته و از ابتدا سکولار بوده است و نمی‌توانیم آن را سکولار کنیم.

حقیقت با اشاره به سخنان رحیم‌پور ازغدی در مورد حوزه سکولار تصریح کرد: آنچه امروز به عنوان حوزه می‌شناسیم نهادی است که الان با برش تاریخی وجود دارد و در درون آن معرفت، تبیین‌های دینی، مراجع، طلاب و آموزش‌های دینی وجود دارند و سکولار نیست زیرا کلیت حوزه معتقد نیست که دین گزاره‌هایی ندارد که در سیاست دخالت کند، بلکه برعکس، گزاره‌هایی دارد که دین در سیاست دخالت کرده است همچنین کلیت حوزه نظریه ولایت فقیه را قبول کرده و معتقد است که یک فقیه باید در رأس حکومت قرار گیرد و از این جهت میان حوزه علمیه ایران و نظام اسلامی شکافی وجود ندارد. بنابراین در معنای دوم هم حوزه سکولار نیست.

او با بیان اینکه در بُعد فلسفی هم حوزه سکولار نیست تصریح کرد: به نظر بنده بهترین برداشت از سخنان رحیم‌پور این است که مقصود وی از سکولار بودن حوزه، سکولاریسم در عرصه اجتماعی بوده است که باز به نظر من این برداشت هم اشتباه است؛ زیرا حوزه علمیه در آموزش و پروش، مسائل سیاسی و اجتماعی، فقه تربیت، خانواده و … بحث‌هایی دارد و از این جهت نیز حوزه سکولار نیست.

استاد دانشگاه مفید با بیان اینکه حوزه سکولار هشدار است و نه واقعیت، تصریح کرد: اگر متن را در زمینه بخواهید تحلیل کنید، باید زمینه ای که این سخنرانی در آن اتفاق افتاده را لحاظ کنید، اگر این متن را از زمینه کنار بکشید، ایشان ادعا کرده حوزه سکولار است و مراجع عظام تقلید می گویند که اینگونه نیست و ما در درس خارج، مستحدثات را می گوئیم اما اگر متن را در زمینه قرار دهیم، حدس من این است که شاید ما با بروز نوعی رادیکالیسم روبه‌رو هستیم که می‌تواند ریشه در کلیسای ارتدکس روسیه داشته باشد؛ به تعبیری دقیق‌تر، حوزه سکولار واقعیت نیست و هشدار است چون هشدار این است که حوزه سکولار نمی‌شود، ولی نوعی رادیکالیسم در حال برآمدن است که ریشه در نوفردیدی‌ها، فرهنگستانی‌ها و کلیسای ارتدکس روسیه دارد و نشست فیضیه هم با این مسئله مرتبط است؛ این سخنرانی تسویه‌حساب با حوزه علمیه است که اگر رادیکالیسمی در حال برآمدن است باید نسبت خود را با حوزه علمیه روشن کند یعنی گفتند شما نباید حرف بزنید و تنها ما باید تعیین تکلیف کنیم.