شفقنا- معمولاً وقتی از «رؤیا» سخن به میان می‌آید، ذهن متوجه «آینده» می‌شود. از این رو، نمی‌توان در بحث از رؤیا و کارکردهای آن در یک جامعه از نسبت آن با «مطالعات آینده» چشم پوشید. از این رو، بر آن شدیم تا در گپ‌وگفتی با دکتر مهدی مطهرنیا، دکترای آینده‌پژوهی سیاسی و استاد دانشگاه، «چیستی رؤیای ایرانی» را به بحث بگذاریم و اینکه «خردورزی» و «واقع‌گرایی» چقدر در رؤیای ما ایرانیان سهم دارد؟
به نظر می‌رسد «رؤیا» بدون نگاه به «آینده» بی‌مفهوم است. با توجه به این امر، آیا «رؤیا» برای آینده‌پژوهان، محل تأمل هست؟
همان گونه که گفتید؛ رؤیا خواه ناخواه به نوعی متضمن آینده است. واقعیت این است که برخورد با آینده در دو سطح کلان صورت می‌گیرد؛ نخست در سطح «اکتشافی» و دوم در سطح «هنجاری». سطح اکتشافی به پیش‌بینی و کشف آنچه احتمال دارد در آینده روی دهد، مرتبط می‌شود. اما در سطح هنجاری، تصویر مطلوب آینده شکل می‌گیرد؛ در آینده مطلوب هر فرد و جامعه‌ای در حیطه علایق خود تصویر مطلوبش را از آینده ترسیم می‌کند.بر این باورم، ترسیم آینده باید از «تصویر» عبور کند. اینجاست که آینده‌پژوهی در سطح هنجاری آن با رؤیا در پیوند قرار می‌گیرد. از این هم فراتر می‌روم و معتقدم که حتی باید به «تخیل‌پروری‌های توهم‌محورانه» نیز روی آورد. بر این اساس، در توضیح پرسش شما باید گفت که کاربست رؤیا در آینده‌پژوهی «تصویرسازی» است و این تصویرسازی نیز برآمده از سه پارادایم «واقع‌گرایی»، «خردورزی» و «فرا واقع‌گرایی» است و اینها هر کدام در لایه‌ها و سطوح گوناگونی از «رؤیا» اثرگذاری دارند.
تصویر امروز رؤیای ایرانی چیست؟
رؤیای ایرانی از یک سو بازگشت به دوران پرافتخار گذشته ایرانیان را دربرمی‌گیرد؛ و از سوی دیگر دربرگیرنده حصول پیشرفت و توسعه‌ای همسنگ کشورهای توسعه یافته است. البته گفتنی است که در این معنا، بازگشت به گذشته، ارتجاع نیست چراکه حرکت به جلو را با توجه به انباشته‌های مطلوبی که در گذشته وجود داشت، طلب می‌کند. اما از سوی دیگر، رؤیای ایرانی، در پی یک آینده مطلوب در پرتو رسیدن و حتی پیشی‌گرفتن از کشورهای توسعه یافته‌ای است که جوامع امروز جهان، تجربه آن را از سرگذرانده‌اند.
از این جهت، در رؤیای ایرانی، بازگشت به گذشته افتخارآمیز و آینده مطلوب به هم پیوسته‌اند. با وجود اینکه ممکن است این رؤیا پارادوکسیکال به نظر برسد اما با هم در تلاقی قرار می‌گیرند. بنابراین، می‌توان گفت که رؤیای ایرانی همچون اندیشه ایرانی پارادوکسیکال است و ما همان مناقشه‌هایی را که در عرصه نظر میان سنت و تجدد داریم در بحث از رؤیا و تصویرسازی از آینده نیز داریم؛ از طرفی«سنت‌ها» یعنی احیای گذشته‌ای افتخارآمیز را طلب می‌کنیم، و از سوی دیگر، «مدرنیته» یعنی توسعه و مدرن شدن در دنیای امروز را خواهانیم. رؤیای ایرانی نیز از این قاعده مستثنی نیست.
معمولاً وقتی از رؤیا سخن به میان می‌آید، ذهن به سمت تخیل‌گرایی متمایل می‌شود اما در تعریف تان از رؤیا آن را دربردارنده سطحی از «خردگرایی» و «واقع‌گرایی» دانستید. این خردگرایی، از چه جنسی است؟
«واقعیت» متکی بر «عقل» است. بر این اساس، ما به واسطه عقل؛ امروز را درک کرده و برای حفظ وضع موجود برنامه‌ریزی می‌کنیم اما با خرد خود آینده مطلوب را طراحی کرده و برای رسیدن به آن نقشه راه و استراتژی، تاکتیک و تکنیک ترسیم می‌کنیم. به اینگونه، اگرچه خرد و عقل از یک جنس هستند؛ اما همسان، مطلق و منطبق با هم نیستند.
بر این اساس، معتقدم، خردگرایی که در لایه دوم رؤیا وجود دارد، باید ضمن بهره از عقل که بر واقعیت منطبق بوده، در عین حال، باید انتقادی نیز باشد.
آیا می‌توان از رؤیا، کنشگری را توقع کرد؟
بله، دقیقاً همین طور است. رؤیا اساساً انسان را به طرف یک رفتار سیاسی که خواهان انجام اقدامات عملی است، می‌برد و به تعبیری، رؤیاها حرکت‌دهنده انسان‌ها به طرف کنش و اقدام اجتماعی می‌شوند. به خاطر همین هم هست که بسیاری از حکومت‌هایی که «خواهان حفظ وضع موجود» هستند، زمینه‌های رؤیاپردازی را از جامعه خود می‌گیرند.
چقدر «رؤیای ایرانی» پتانسیل این را دارد که به کنشگری منجر شود؟
بسیار زیاد؛ در این فضا، جوانان دو دهه ۸۰ و ۹۰ خواهان تغییر در بخش‌هایی از جامعه هستند تا آن را به بستری برای برآورده شدن رؤیاهایشان بدل کنند. اما متأسفانه موانع و چالش‌های مدیریت نشده، رؤیای ایرانی را کم رمق کرده و آثار آن را چندان در حلقه‌های کنشگری برنمی‌تاباند.
اگر جامعه‌ای رؤیاهایی خود را از دست بدهد با چه مسائلی مواجه می‌شود؟
افسردگی، در زندان حال فرو رفتن و با وزن گذشته در دریای زندگی غرقه شدن از پیامدهای بی‌رؤیا شدن جامعه است. زندگی برای انسان‌هایی که رؤیای خود را از دست می‌دهند، سنگین‌تر می‌شود و فشار حال، فزون‌تر؛ و به این ترتیب نشاط از جامعه رخت برمی‌بندد. رخت بر بستن نشاط از جامعه، حرکت‌ها را کند می‌کند. بلندای ذهنیت‌های سازنده را با پیش زلزله‌های روانی و پس‌زلزله‌های علمی روبه‌رو می‌کند و پای توسعه را در مرداب افسردگی نیروی انسانی فرو می‌برد. جامعه بدون رؤیا زود پیر می‌شود و دیر جان می‌دهد.
آیا می‌توان رؤیا را خلق کرد؟
بله، با به رسمیت شناختن توأمان عقل خداپذیر و خودبنیاد انسان‌ها و همچنین با احترام نهادن به آرزوها و تمایلات انسانی می‌توان رؤیا را خلق کرد.
رؤیا قبل از آنکه بعدی اجتماعی به خود بگیرد، امری درونی است و همچون یک استعداد نیازمند کشف، پشتیبانی و تقویت است. برای داشتن رؤیا ما نیازمند آموزش هستیم. اما متأسفانه، آنچه امروز در آموزش و پرورش ما وجود دارد، آموزشی سنتی و به دور از تخیل و رؤیا
است.
مهسا رمضانی/ روزنامه ایران
