
به گزارش ایکنا از استان مرکزی، از آیات قرآن کریم و روایات ائمه معصومین(ع) فهمیده میشود که شفاعت حد و مرزی دارد و بدون حساب و قید نیست. شخصی که میخواهد مشمول شفاعت واقع شود باید وجود خویش را از ارتکاب به اعمالی که مانع شفاعت در قیامت هستند؛ پاک کند. چراکه به گواهی آیات و روایات این اعمال به عنوان موانع برخورداری از شفاعت مطرح هستند و کسی که مرتکب آنها شده باشد و اقدام به جبران و توبه نکرده باشد؛ شفاعتِ هیچ شافعی در حق او مقبول نخواهد بود. به بیان دیگر هیچ شفاعتکنندهای شخصی با این خصوصیات را شفاعت نخواهد کرد تا چه رسد به آنکه شفاعتش مقبول واقع بشود یا خیر.
«شرک»؛ بازدارنده قطعی شفاعت در روز قیامت
یکی از موانع عظیمی که بازدارنده قطعی شفاعت در روز قیامت است، «شرک» میباشد. شرک در لغت به معنی شریک قرار دادن است.[1] اما در فرهنگ و اصطلاحات دینی به معنای شریک قراردادن موجود دیگری با خدای بزرگ در یکی از مقامات و شئون مخصوص به آفریننده عالم است.[2] در لسانالعرب آمده است: «الشرک:أن تجعل لله شریکاً فی ربوبیّته».[3] همچنین راغب اصفهانی معتقد است: (شرک) انسان در دین دو گونه است: اوّل؛ الشّرک العظیم: و آن اثبات شریک برای خدای تعالی است مثل عبارت:أشرک فلان باللّه: و این معنی، بزرگترین کفر است. در آیات: (إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ [4]) (وَ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلالًا بَعِیداً [5]) (مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّۀَ [6] ) (یُبایِعْنَکَ عَلی أَنْ لا یُشْرِکْنَ بِاللَّهِ شَیْئاً [7])
دوّم: الشّرک الصّغیر: یعنی مراعات کردن غیر خدا با او در بعضی امور مثل ریاکاری و دوروئی و نفاق که در آیات: (شُرَکاءَ فِیما آتاهُما فَتَعالَی اللَّهُ عَمَّا یُشْرِکُونَ[8] ) (وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ[9]) به این گونه شرک اشاره شده است.[10]
مشرک کیست؟
شرک در برابر توحید است و موحد کسی را گویند که به خدای یگانه ایمان داشته باشد و در هیچیک از مقامات ویژه خدایی، کسی یا چیزی را شریک او نداند. این در حالی است که موحدان هیچگاه منکر نقش افراد آدمی یا دیگر موجودات عالم در تامین نیازمندیهای خود یا دیگر تغییر و تحولات این جهان مادی نیستند؛ زیرا جهان طبیعت بر اساس قانون«علیت» استوار شده و تاثیر و تاثر میان اشیای این عالم کاملا آشکار است. انسان یگانهپرست برای هیچ موجودی جزخداوند «استقلال در تاثیر» قائل نیست و قدرت تاثیرگذاری هر کس و هر چیز را فیض الهی و پرتوی از رحمت واسعه او دانسته و معتقد است که هیچ کس بدون عنایت آن هستیبخش بزرگ، امکان و قدرت هیچگونه تاثیر و عملی را نداشته، بلکه حتی هستی خود را لحظه به لحظه از وی دریافت میکند.[11]
بنابر آنچه بیان شد مشرک کسی است که برای غیرخداوند«نقش مستقل» درعالم وجود قائل باشد. به بیان قاموس قرآن «مشرک کسی است که برای خدا شریک قرار بدهد چنین شخصی قابل آمرزش نیست مگر آنکه در دنیا توبه کند.[12]
البته همانطور که واضح است شرک اقسام و مراتبی دارد که در این مقال نمیگنجد و ما فقط در صدد بیان معنای عام شرک هستیم و در پی این مطلب هستیم که اثبات کنیم «شرک» یکی از موانع شفاعت در روز قیامت میباشد.
خداوند متعال در آیه 26-28 سوره مبارکه انبیاء میفرماید: «وَ قالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُکْرَمُون...یَعْلَمُ ما بَیْنَ أَیْدیهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا یَشْفَعُونَ إِلاَّ لِمَنِ ارْتَضى وَ هُمْ مِنْ خَشْیَتِهِ مُشْفِقُون؛ و(مشرکان) گفتند:(خداى)گستردهمهر، فرزندى(از فرشتگان) برگزیده است. او منزّه است؛ بلکه (فرشتگان) بندگانِ گرامى داشته شدهاند؛... (زیرا)آنچه در پیش رویشان(در آینده) و آنچه در پشت سرشان(در گذشته) است مىداند؛ و(فرشتگان)جز براى کسى که(خدا از او)خشنود باشد، شفاعت نمىکنند؛و آنان از هراس او بیمناکند.»
فرزند متصور شدن برای خداوند؛ مصداق بارز شرک
قرآن مجید در این آیات در حال بیان گفتههای غلط و باطل مشرکان درباره اینکه فرشتگان (و یا به بیان بعضی از مترجمین و مفسرین مسیح یا عزیر) فرزندان خدا هستند؛ میباشد و در ادامه میفرماید این گفتهها باطل است و سپس بحث شفاعت فرشتگان پیش میآید و اینکه آنان(فرشتگان،مسیح و یا عزیر) تنها برای کسانی بإذن الله شفاعت خواهند کرد که خداوند متعال از آنان خشنود باشد و قطعاً خشنودی خداوند متعال شامل حال مشرکینی که وصف حالشان گذشت نخواهد شد، چرا که برای ذات اقدس الهی، فرزند متصور شدن، همانا مصداق بارز شرک میباشد.
درباره وجه دیگر این آیات یعنی اینکه خداوند متعال از چه کسانی رضایت دارند و اجازه شفاعت در حقشان را میدهند در گذشته بحث نمودیم. ولکن مقصود ما از آوردن مجدد این آیات، بیان وجه دیگری است که مدّ نظرمان هست و آن اینکه با توجه به آیه 26 سوره مبارکه انبیاء، مشرکین از آن جهت مشمول شفاعت شافعان نخواهند شد که برای ذات اقدس پروردگار فرزند قائل هستند؛ صرفنظر از اینکه بین مفسران بحث است که مراد از فرزند در این آیه فرشتگان است یا مسیح(ع) و یا عزیر ولکن مقصود هر کدام که باشد، تاثیری در شرک مشرکین و عدم شفاعت در حق آنان ندارد. پس با توجه به این آیه شریفه شرک بعنوان یک مانع در مبحث شفاعت مطرح میباشد.
حسرت مشرکین در قیامت
همچنین خداوند متعال در آیات 92 – 100 سوره مبارکه شعراء به حال مشرکین در روز قیامت اشاره میفرماید و حسرت خوردن آنان را بیان میکند:«وَ قیلَ لَهُمْ أَیْنَ ما کُنْتُمْ تَعْبُدُونَ...وَ ما أَضَلَّنا إِلاَّ الْمُجْرِمُونَ؛فَما لَنا مِنْ شافِعین...؛و به آنان(مشرکین)گویند: آنچه را مىپرستیدید، کجایند؟...و ما را جز مجرمان گمراه نکردند،در نتیجه براى ما نه شفیعانى است...»
نتیجه حسرت مشرکین که در آن حال هیچ دردی را از آنان دوا نمیکند؛ چیزی نیست جز محرومیت آنان از فیض عظیم شفاعت. چرا که آنان در زندگی دنیوی خویش چیزی غیر از خداوند متعال را میپرستیدند و همه آنچه که در دنیا میپرستیدند در آخرت گم شده و هیچ نتیجهای جز خسران برای آنان در بر نخواهد داشت. نتیجه این شرک ورزیدن به خدا در قیامت حال حسرت مشرکان است که در ادامه آیات این سوره مبارکه با خود میگویند: ای کاش ما هم از مومنین بودیم تا شفیع و یاوری برایمان باشد.
علامه طباطبائی میفرماید: و این سخن را اهل دوزخ به عنوان حسرت مىگویند، حسرت از اینکه نه رفیق دلسوزى دارند، که ایشان را شفاعت کند و نه دوستى که به دادشان برسد و اینکه فرمود:" ما از شافعان هیچ کس نداریم" اشاره است به اینکه در آن روز شافعانى هستند و گرنه، هیچ نکتهاى در کار نبود که اقتضاء کند شافع را به لفظ جمع بیاورد، بلکه جا داشت بفرماید: ما شافع نداریم و در روایت هم آمده که این سخن را وقتى از در حسرت مىگویند که مىبینند ملائکه و انبیاء و بعضى از مؤمنین دیگران را شفاعت مىکنند.[13]
منظور علامه از دیگران را شفاعت میکنند؛ چه کسانی است؟ آیا منظور جز کسی است که مشرک نبوده و در دوران زندگیاش همواره یکتاپرست بوده و ذرهای و همچنین لحظهای به خداوند متعال شرک نورزیده است؟ بله حقاً مصداق اکمل و اتمِ منظورِ علامه، موحدین و یکتاپرستان میباشند چرا که همانطور که بیان گردید مهمترین و ضروریترین زمینهای که شخص شفاعتخواه باید در وجود خویش داشته باشد، توحید و یکتاپرستی است. پس قطعا «شرک» از جمله مهمترین موانع شفاعت به شمار میآید.
شفاعت، جز به اذن الهی صورت نمیگیرد
خداوند متعال در آیات 22 و 23 سوره مبارکه سبأ میفرماید:«قُلِ ادْعُوا الَّذینَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ لا یَمْلِکُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ وَ ما لَهُمْ فیهِما مِنْ شِرْکٍ وَ ما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهیر؛وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قالُوا ما ذا قالَ رَبُّکُمْ قالُوا الْحَقَّ وَ هُوَ الْعَلِیُّ الْکَبیر؛ بگو: کسانى را که به جاى خدا (سزاوار پرستیدن) پنداشتهاید، بخوانید (تا خواستههایتان را اجابت کنند، ولى آنها هیچ خواستهاى را از شما اجابت نمىکنند؛ زیرا) در آسمانها و زمین هموزن ذرهاى را مالک نیستند و آنها را در آن دو هیچ سهم و شرکتى نیست، و از میان آنها هیچ پشتیبانى براى خدا وجود ندارد. شفاعت در پیشگاه خدا جز براى کسانى که به آنان اذن دهد سودى ندارد، (آن روز شفیعان و امیدواران به شفاعت مضطربانه به انتظار اذن خدا براى شفاعت هستند) تا زمانى که با صدور اذن شفاعت دلهایشان آرام گیرد (در این هنگام مجرمان به شفیعان) گویند: پروردگارتان چه گفت؟ مىگویند: حق گفت و او بلند مرتبه و بزرگ است.»
همانطور که مشخص است در این آیات شریفه نکتهای بسیار مهم وجود دارد و آن اینکه شفاعت، جز به اذن الهی صورت نمیگیرد. رکن اساسی شفاعت، اذن و اجازۀ خداوند سبحان است. قرآن کریم بر این موضوع تأکید کرده و آن را به صراحت بیان میفرماید:«مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِهِ»[14] کیست آن که جز به خواست و فرمان او نزد وی شفاعت کند؟ بدون اذن پروردگار و خارج از ارادۀ آن ذات یکتا، هیچ نعمت و رحمتی به کسی تعلّق نمیگیرد؛ هیچ دعایی مستجاب نمیشود، هیچ توبهای پذیرفته نمیگردد و احدی به بهشت راه نمییابد. بنابراین، کسانی که برای شفیعان روز قیامت، ارادهای مافوق ارادۀ الهی تصوّر میکنند و یا قدرتی موازی قدرت خداوند برای شفیع در نظر میگیرند، سخت در اشتباهند؛ زیرا شفیع، حکومت و تشکیلاتی مستقل از خداوند متعال ندارد. همچنین تصوّر فزونی مهربانیِ شفیع نسبت به خداوند، تصوّر غلطی است؛ زیرا بلند مرتبه ترین شفیع، یعنی پیامبر گرامی اسلام(ص) ، مظهر صفات الهی است و شمّهای از عطوفت و مهربانی پروردگار را داراست. پس اگر حق تعالی بندگان را به سوی اهل بیت(ع) سوق میدهد و آنان را به بهرهمندی از شفاعت این بزرگواران تشویق مینماید، هرگز به این علّت نیست که آنان از خداوند رحیم، مهربانترند و بندگانی را که خدا به جهنّم فرستاده، نجات میدهند. بلکه حکمت وضع و پذیرش شفاعت، به خاطر آن است که اوّلاً: آن ذوات مقدّس، واسطۀ فیض هستند و ثانیاً: از آنجا که خداوند سبحان برای آمرزش بندگان و رستگاری ابدی آنان به دنبال بهانه است، از سر تدبیر، بندگان را به درگاه با عظمت قرآن و عترت میفرستد تا با آن دو گوهر ارزشمند انس بگیرند و ضمن پیروی از دستورات آن دو ثقل گرانبها، راه مستقیم را بیابند و سعادتمند گردند.[15]
در آیات فوق خداوند متعال به مشرکین میفرماید: معبودانتان را که آنها را به این امید که شفاعتتان خواهند کرد؛ میپرستیدید، بخوانید. و در ادامه میفرماید آیا آنچه را که شما از آنها میخواهید، برای شما اجابت میکنند؟ گویا مشرکان بر این عقیده بودهاند که معبودانشان برایشان در مقابل ذات مقدس پروردگار شفاعت خواهند نمود (البته نه در قیامت چرا که مشرک اعتقادی به قیامت ندارد، بلکه معتقد بودهاند در برآوردن حوائج دنیویشان، معبودانشان به کمکشان خواهند آمد) که در آیه بعد خداوند متعال به صراحت میفرماید شفاعت جز از کسی که خداوند متعال به آنها اذن داده باشد پذیرفته نیست. معنای این کلام خداوند این است که برای مشرک هیچگونه شفاعتی متصور نیست و در آتش قهر و غضب الهی خواهد سوخت.
در تفسیر شریف بیانالسعاده آمده است:«قُلِ ادْعُوا الَّذِینَ زَعَمْتُمْ بگو: کسانى را که براى خدا انباز مىپنداشتید، فراخوانید. مِنْ دُونِ اللَّهِ به شرطى که آن شرکا بدون اذن خدا، یا عبادت غیر خدا باشند.
خداوند براى شرکا در شافع بودن یا مورد شفاعت قرار گرفتن اذن نداده است
یعنى بگو: آن شرکا را در حوایج خود فراخوانید. لا یَمْلِکُونَ این جمله حال یا مستأنفه و جواب سؤال مقدّر است. مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِی السَّماواتِ وَ لا فِی الْأَرْضِ آن شرکاء مالک مثقال ذرّهاى در آسمانها و زمین نیستند، قدرت بر جلب نفعى براى شما یا دفع ضررى از شما ندارند. وَ ما لَهُمْ فِیهِما مِنْ شِرْکٍ در هیچیک از آسمانها و زمین، در هیچ یک از آنچه که در آن دو است مالک چیزى نیستند، نه به نحو استقلال، نه به نحو شراکت. پس این جمله به منزله اضراب و تنزّل از صفت بالا به صفت پایین است. وَ ما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِیرٍ اینجا نیز اضراب و تنزّل از بالا به پایین است، گویا که گفته است: بلکه آن شرکا دخالتى در آسمانها و زمین ندارند، اگر چه به صورت کمک و یارى رساندن به خدا، باشد. وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ اضراب دیگرى است، گویى که گفته است: نه آنها مىتوانند شفاعت کنند و نه مورد شفاعت قرار گیرند.عِنْدَهُ إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ مگر کسى که در شافع یا مشفوع (مورد شفاعت) بودن از طرف خدا اذن داشته باشد و خداوند براى شرکا در شافع بودن یا مورد شفاعت قرار گرفتن اذن نداده است.[16]
اما نکتهای که در اینجا به نظر رسید این است که: اینکه خداوند متعال میفرماید: وَ لا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ إِلاَّ لِمَنْ أَذِنَ لَهُ؛ به نظر میرسد منظور این باشد که خداوند متعال اذن شفاعت برای هر شفاعتخواهی نمیدهد مگر در صورتی که رضایت الهی را کسب کرده باشد که خداوند اذن دهد که شفاعت شود. موید این نکته بیان علامه طباطبائی است: در آیه مورد بحث شفاعت را جز در صورت اذن نفى کرده، این نفى، با شفاعت صاحبان حاجت مناسب است، نه با شفیعان چون شفیعان همیشه شفیع هستند، و هیچ وقت خالى از شفاعت نیستند، این صاحبان حاجتند که گاهى شفیعان اجازه شفاعت در حاجت آنان پیدا مىکنند، و گاهى پیدا نمىکنند.[17]
پس بنابراین بیان، مشرکین در زمره افرادی هستند که هیچگونه اذنی برای شفاعتشان من جانبالله صادر نخواهد شد. در تفسیر نمونه نیز چنین آمده است: اجازه شفاعت درباره آنها که رابطه خود را به کلى از درگاه خدا قطع نکردهاند مىباشد، نه آلودگانى که تمام حلقههاى ارتباطى را در هم شکستند، و به کلى از خدا و پیامبر ص و دوستان او بیگانه شدند.[18] که میتوان گفت مصداق اکمل و اتم آلودگانی که تمام حلقههای ارتباطی را در هم شکستهاند؛ همانا مشرکین میباشد.
خداوند متعال در آیه 72 سوره مبارکه مائده میفرماید:«لَقَدْ کَفَرَ الَّذینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ هُوَ الْمَسیحُ ابْنُ مَرْیَمَ وَ قالَ الْمَسیحُ یا بَنی إِسْرائیلَ اعْبُدُوا اللَّهَ رَبِّی وَ رَبَّکُمْ إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ وَ مَأْواهُ النَّارُ وَ ما لِلظَّالِمینَ مِنْ أَنْصار؛آنان که گفتند: خدا همان مسیح، فرزند مریم است، بىتردید کافر شدند؛ و حال آنکه مسیح گفت: اى بنىاسرائیل! خداى یکتا را که پروردگار من و پروردگار شماست بپرستید، مسلماً هر کس به خدا شرک ورزد، بىتردید خدا بهشت را بر او حرام کند، و جایگاهش آتش است، و براى ستمکاران هیچ یاورى نیست.
مقصود نظر ما در این آیه عبارت « وَ ما لِلظَّالِمینَ مِنْ أَنْصار» میباشد. آلوسی در تفسیر روحالمعانی مینویسد:«وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ أی ما لهم من أحد ینصرهم بإنقاذهم من النار: و إدخالهم الجنة، إما بطریق المغالبة أو بطریق الشفاعه.[19]
همچنین در تفسیر روحالبیان چنین آمده: وَ ما لِلظَّالِمِینَ بالاشراک مِنْ أَنْصارٍ اى من أحد ینصرهم بانقاذهم من النار اما بطریق المغالبة او بطریق الشفاعه.[20]
سید عبدالحسین طیب نیز مینویسد: إِنَّهُ مَنْ یُشْرِکْ بِاللَّهِ بشرک عبادتى فَقَدْ حَرَّمَ اللَّهُ عَلَیْهِ الْجَنَّةَ زیرا مشرک قابلیت مغفرت ندارد إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ[21]. مَأْواهُ النَّارُ و آیات در عقوبت شرک بسیار است و ظلمى بالاتر از شرک نیست. إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ [22]، لذا میفرماید وَ ما لِلظَّالِمِینَ مِنْ أَنْصارٍ گمان نکنید که مسیح شما را شفاعت کند یا فداى شما شود از لعنت ناموس زیرا مشرک هستید و ظالم، و انصارى براى ظالمین نیست. و این جمله و لو کلام مسیح است و خطاب به بنى اسرائیل الا اینکه جمع محلى بالف و لام افاده عموم دارد و هیچ ظالمى مورد عنایت و شفاعت نخواهد شد.[23] تقریباً مشابه همین معنا در تفسیر احسنالحدیث نیز ذکر شده است.[24]
ادامه دارد...
یادداشت از احمد گلستانی عراقی
پینوشتها:
[1] .مصطفوی، حسن، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ سوم، 1430 ق، ج 6، ص47.
[2] .مجلسی، محمد باقر، بحارالانوار، دار احیاء التراث العربی، بیروت، 1403 ق، ج 10، ص 184: فی حدیث طویل، سئل الزندیق فما الشرک؟ قال الصادق (ع)؟ الشرک ان یضم الی الواحد الذی لیس کمثله شئ.
[3] .ابن منظور، محمد بن مکرم، لسان العرب، ج 2، ص 2023.
[4] .سوره نساء، آیه 48.
[5] .سوره نساء، آیه 116.
[6] .سوره مائده، آیه 72.
[7] .سوره ممتحنه، آیه 12.
[8] .سوره اعراف، آیه 190.
[9] .سوره یوسف، آیه 106.
[10] .راغب اصفهانی، حسین بن محمد، مفردات فی غریب القرآن، ج 2، ص 321.
[11] . زمانی، محمدحسن، طهارت و نجاست اهل کتاب و مشرکان در فقه اسلامی، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی، قم، 1378، ص 69.
[12] .قرشی بنایی، علی اکبر، قاموس قرآن، ج 4، ص 20.
[13] .طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ج15، ص 408.
[14] .سوره بقره، آیه 255.
[15] . تأثیر توسّل و شفاعت در توبه
[16] .سلطان علی شاه، سلطان محمد بن حیدر، متن و ترجمه تفسیر بیان السعادة فى مقامات العبادة، سر الاسرار، تهران، چاپ اول، 1372 ش، ج12، ص65.
[17] .طباطبائی، محمد حسین، تفسیر المیزان، ج16، ص 560.
[18] . مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تفسیر نمونه، ج18، ص 80.
[19] .آلوسی، محمود بن عبدالله، روح المعانی فی تفسیر القرآن العظیم و السبع المثانی، دار الکتب العلمیه، بیروت، چاپ اول، 1415 ق، ج3، ص 373.
[20] .حقی برسوی، اسماعیل بن مصطفی، تفسیر روح البیان،ج2، ص 422.
[21] .سوره نساء، آیه 48.
[22] .سوره لقمان، آیه 13.
[23] .طیب، سید عبد الحسین، اطیب البیان فى تفسیر القرآن،ج4، ص 434.
[24] .قرشی، علی اکبر، احسن الحدیث،ج 3، ص 118.
انتهای پیام
