فضای بسته، شهرها را غیر دموکراتیک می‌کند
استاد گروه انسان‌شناسی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران در این همایش به بیان ١٢راهکار عملی برای رسیدن به شهری دموکراتیک پرداخت.
دکتر ناصر فکوهی، اولین محور شهر دموکراتیک را غیر‌کالایی‌شدن شهرها دانست و گفت: هر اندازه فضای یک شهر به‌سمت کالایی‌شدن پیش رود، غیردموکراتیک می‌شود.
به گفته وی، اتفاقی که در مشهد افتاده، جریان سرمایه‌ای و مالی است که وارد این شهر شده و فضای آن را به‌سمت کالایی شدن پیش برده است. وی محور دوم شهر دموکراتیک را، موضوع باز یا بسته بودن فضاهای شهری دانست و افزود: بهترین فضا، فضاهای باز شهری است. شهر دموکراتیک هم شهری است که بیشترین فضاهای باز را داشته باشد. این انسان‌شناس، سومین عامل در دموکراتیک‌بودن شهر را پیاده یا موتوریزه‌بودن آن برشمرد.
وی افزود: شهر موتوریزه، بدترین شکل شهر غیردموکراتیک است. امروزه تمام شهرهای اروپایی و پیشرفته تلاش می‌کنند شهر را از حالت موتوریزه به حالت پیاده در‌بیاورند. فضاهای غیر‌موتوریزه در‌واقع فضاهای تنفسی شهر هستند.
چهارمین محور شهر دموکراتیک نیز از دیدگاه فکوهی، خُرد یا کلان بودن فضاهای شهرهاست. به گفته او، شهر ١٠ یا ٢٠میلیونی قابلیت‌های سلطه بیشتری دارد تا یک شهر ١٠هزار یا ٢٠هزارنفری. علت اینکه یونان باستان شهرهای دموکراتیک زیادی داشت، جمعیت پایین شهرها بود. وی افزود: پنجمین محور، حسی و غیر‌حسی بودن شهرهاست. هر اندازه شهر غیرحسی‌تر باشد، غیردموکراتیک‌تر خواهد شد. پنج حس داریم؛ با قطع هر یک از این حس‌ها، شاخه‌ای از غیردموکراتیک حاکم می‌شود. بو کردن و مزه شهرها مهم است، اما متأسفانه تنوع غذایی خود را از بین برده‌ایم. منوهای غذایی را هر جا بروید، بدون نگاه‌کردن می‌دانید چه غذاهایی دارند. در‌واقع تنوع غذاها و حفظ آنها، هویت شهرهاست. یک شهر بی‌هویت مانند یک آدم گنگ و گیج است. حتی کف‌پوش‌های یک خیابان هویت آن شهر است. اگر شهر شما کف‌پوش خاصی داشته باشد، هویت آن است، وگرنه چه فرقی می‌کند در خیابان ولیعصر تهران راه بروید، یا شهر خودتان. در‌واقع هویت و تفاوت به یکدیگر معنی می‌دهند. شهری که هردقیقه زیرپایتان عوض شود، بیابانی است که یک مشت تیر هوا کرده‌اند و اسمش را شهر گذاشتند.
فکوهی، ششمین محور شهر دموکراتیک را هویت دانست. وی با بیان اینکه در ۷هزار سال تاریخ تمدن ما، در هیچ قوم و هیچ جایی کسی نتوانسته تنوع هویتی را از بین ببرد، افزود: اگر سعی کنیم تفاوت را از بین ببریم، هویت را از بین برده‌ایم.وی تأکید کرد: باید دست از یکسان‌سازی برداریم؛ تنوع چه بخواهیم و چه نخواهیم، وجود دارد.
جامعه معترض،دموکراتیک‌تر
استاد دانشگاه تهران، هفتمین محور از شهر دموکراتیک را بدن در فضای شهری اعلام کرد و گفت: هراندازه در یک سیستم بدن آزاد‌تر باشد، دموکراسی بیشتر می‌شود و هراندازه در سیستمی، بدن تحت کنترل و اجبار باشد، شاهد فضای شهری غیردموکراتیک هستیم. به طور نمونه، در کشور کره‌شمالی بیشترین حد کنترل بدن وجود دارد. حتی وقتی رئیس صحبت می‌کند، باید در چهره افراد رضایت دیده شود؛ یعنی آدم‌ها شرطی شده‌اند. وقتی رئیس می‌گوید من غمگین هستم، باید غمگینی در چهره افراد دیده شود. وقتی می‌گوییم بدن آزاد شود، عده‌ای تعبیر می‌کنند یعنی ولنگ‌و‌باز، اما بدن آزاد به معنی بدن بی‌قید و شرط بودن نیست، بلکه به معنی مدنی است.
وی معتقد است هراندازه جامعه معترض باشد دموکراتیک‌تر است، اما هر اندازه جامعه دنباله‌روتر باشد، به‌سمت فضای غیردموکراتیک پیش رفته است. فکوهی، نام دیگر اعتراض را نقد و نام دیگر آن را تفکر دانست و تصریح کرد: کسی که معترض است، یعنی می‌تواند تغییر ایجاد کند، نقد کند، مؤثر باشد، اما کسی که دنباله‌روست، یعنی مغزی در کار نیست. فقط منتظر است که ببیند باید چکار کند و دنباله کار دیگران را بگیرد.
وی افزود: هزار بار گفته‌ایم اگر ٢هزار نفر بیایند بیرون و اعتراضشان را بگویند هیچ اتفاقی نمی‌افتد. مگر در کشورهای دیگر این‌طور نیست؟ اگر بنا بر دموکراتیک‌بودن است، باید صدای اعتراض هم شنیده شود. بنابراین اعتراض در یک سیستم شهری ضرورت است.
دموکراسی یعنی اقلیت نه اکثریت
استاد دانشگاه تهران، محور نهم در شهر دموکراتیک را مسئله اقلیت و اکثریت شهرها دانست و بیان کرد: دموکراسی این است که اکثریتی که در یک جامعه وجود دارد هم به خودشان احترام بگذارند و هم به کسانی که مثل خودشان نیستند. دموکراسی یعنی اقلیت نه اکثریت. اگر بخواهیم معیار توسعه‌یافتگی را بسنجیم، باید به اقلیت‌ها نگاه کنیم، نه اکثریت. قرار نیست برای توسعه‌یافتگی شهرها برویم برج میلاد بنشینیم و بستنی طلایی بخوریم و بگوییم همه‌چیز خوب است. باید به وضعیت ضعیف‌ترین قشرها نگاه کنیم. کودکان خیابانی و زنان سرپرست خانوار محروم، نمونه‌ای از این قشرهای ضعیف هستند. کشوری که کودک خیابانی داشته باشد یعنی عدالت در آن جامعه وجود ندارد.
کنترل منشأ تنش است
دکتر فکوهی در ادامه سخنانش، محور دهم شهر دموکراتیک را سیستم کنش دانست که شامل خُرده‌کنش و کلان‌کنش است. به‌طور مثال،در خرده‌کنش اگر فردی در خیابان حرکت می‌کند و زباله‌ای می‌بیند، خم می‌شود و زباله را در سطل زباله می‌اندازد، اما فرد کلان‌کنش وقتی زباله را می‌بیند، عصبانی می‌شود و می‌رود انقلاب می‌کند. کلان‌کنش‌ها به همین شکل هستند و همیشه مضر بوده‌اند. اینکه می‌بینیم در محله‌ها و شهرهایی مردم برای انجام کاری مقاومت می‌کنند، به این دلیل است که درباره انجام آن از مردم نظرخواهی و مشارکت‌خواهی نشده است. دکتر فکوهی، سخنانش را با دوازدهمین محور شهر دموکراتیک پایان داد. به گفته او، امیک و اتیک از عوامل شهر دموکراتیک هستند. اتیک یعنی چیزی که از بیرون و بالا به افراد نگاه شود و امیک چیزی است که از درون جامعه باشد.
مشهد، کلان‌شهری مرکب از چند شهر
استاد شهرسازی دانشگاه تهران نیز در این مراسم، موضوع حقوق شهروندی و رابطه آن با شهرسازی را با استناد به گفته‌های مدیران شهری مشهد آغاز کرد و گفت: خوشحال هستم که امروز از زبان مسئولان شهر واژگانی را شنیدم که ۳۰سال است برای تحقق آنها تلاش می‌کنیم. من مطمئن هستم با این گفته‌ها، اگر فرصت به آنان داده شود، قطعا آینده مشهد، آینده‌ای متفاوت خواهد بود.
سید‌محسن حبیبی بیان کرد: اگر مدیران شهری مشهد بتوانند در موضوع حقوق شهروندی، برنامه‌ریزی را دوسویه کنند، می‌توانیم از مدیریت شهر صحبت کنیم و انگیزه‌های سوداگرانه را به چالش بکشیم. در حوزه قدرت شهری، دولت و شهرداری هیچ‌یک قدرتی ندارند. قدرت اکنون در دست سوداگران زمین و ساختمان است. آنها مشخص می‌کنند که بر پیکره شهرها چه طرح‌هایی نشانده شود.
وی با طرح سؤالاتی ادامه داد: با این گفته‌ها و شرایط موجود، این سؤالات مطرح است که آیا مدیران شهری مشهد تصمیم گرفته‌اند که در تفاهم با مردم مدیریت شهر را جلو ببرند؟ آیا تصمیم گرفته‌اند با توافق کارها را پیش ببرند؟ آیا مدیریت شهری ما در مرکز شهر، منطقه ثامن، تصمیم گرفته که در آن چیزی که تا الان انجام می‌دهد، تعلل کنند و با مردم مشارکت کند و از آنها مشورت بگیرد؟
حبیبی اضافه کرد: ما از شهری که در ذهن منِ مدیر و مشاور وجود دارد، با مردم صحبت می‌کنیم. این شهر ذهنی ما با شهر موجود بسیار متفاوت است. حکایت این شهر ساختگی و خیالی که ما به‌عنوان شهر مطلوب درنظر داریم با شهری که اکنون در آن زندگی می‌کنیم، متفاوت است.
این استاد شهرسازی دانشگاه تهران بیان کرد: این شهر انتزاعی، حکایت حال و روز کنونی مشهد است. این موضوع نشان می‌دهد که مدیر، کارشناس و مشاور درباره آن شهر مطلوب با مردم گفت‌وگو نکرده‌اند. درنتیجه شهر به فضایی انتزاعی تبدیل شده است.حبیبی همچنین به اظهارات عضو شورای مشهد درباره مشکلات درآمدی شهرها و موضوع تراکم‌فروشی اشاره کرد و گفت: منظور من برای مشورت تشکیل اتاقی برای تراکم‌فروشی نیست. در حال حاضر شهرداری‌ها برای تأمین درآمد مجبورند حقی به شهر بفروشند تا شهر را اداره کنند. اینجاست که باید درمقابل ارزش مبادله مستغلات تسلیم شوند. آنها تعیین می‌کنند که چگونه شهر را اداره کنیم. وی افزود: در چنین شرایطی مردم سرگردان می‌شوند. گاه مجبورند برای تأمین نیازهای خود، درمقابل این طرح‌ها مقاومت کنند یا آنکه دست به تصرف بزنند.
این استاد گروه شهرسازی دانشگاه تهران، مشهد را کلان‌شهری مرکب از شهرهای گوناگون دانست و گفت: مشهد یک شهر نیست. هر قسمت از شهر شرایط خاصی دارد که همین موضوع، مشهد را شهری مرکب از چند شهر کرده است. اگر این شهر را یک کلان‌شهر با شهرهایی درونی بدانیم باید برای این شهرها شوراهایی داشته باشیم که بتوانند طرح‌هایی را اجرا و بر‌اساس خواست مردم شهر خودشان ارائه کنند. اعضای این شوراها می‌توانند در کنفدراسیون خود، شورای اصلی کلان‌شهر مشهد را تشکیل دهند.
حقوق شهرنشینی بومی شود
وی با نگاهی به منشور حقوق شهرنشینی بیان کرد: برای این منشور جلسات بسیاری برگزار شده است. نکته‌ای که این منشور باید به آن اشاره کند، این است که از کدام کلان‌شهر صحبت می‌کند؟ آنچه من ملاحظه کردم، این است که این منشور می‌تواند برای همه شهرها اجرا شود. سؤالی که دارم این است که در کدام قسمت منشور از سرزمین خراسان می‌گوید. از نظر من باید این منشور بومی و خاص مردم این شهر باشد. به عبارت دیگر باید با زبان عام، حق و حقوق مردم این کلان‌شهر را بیان کند.
هسته مرکزی مشهد را بولدوزر خراب کرد
حبیبی همچنین نیم‌نگاهی به وضعیت هسته مرکزی مشهد داشت و افزود: مدیران گذشته شهرداری مشهد طرح‌هایی را برای رسیدن به یک شهر مطلوب درنظر داشتند. اما این طرح‌ها به‌دلیل آنکه در فضای ذهنی مدیران و بدون نظر‌سنجی مردم اجرایی شد، چیزی جز خرابی هسته مرکزی مشهد به‌دنبال نداشت.
این استاد دانشگاه تهران، بازسازی مرکز مشهد را یک ضرورت برای این شهر دانست و افزود: مانند شهری که بمباران آن را ویران می‌کند، مرکز مشهد و بافت پیرامون حرم مطهر رضوی را بولدوزرها خراب کردند. اکنون این بخش از مشهد نیاز به یک طرح برای بازسازی دارد؛ طرحی که بتواند این شهر را به همان مشهدی که زائران و مجاوران دوست دارند و به قصد آن سفر می‌کنند،
تبدیل کند. وی ادامه داد: نکته دیگر این است که در مشهد، زائر را به گردشگر تقلیل داده‌ایم؛ ارتباطات زائر با فضا، مکان و مشهدی‌ها را به یک بستری گردشگری تقلیل داده‌ایم. بر این اساس مکان‌هایی را طراحی می‌کنیم که مطابق گردشگر باشد؛ این درحالی است که گردشگر با زائر تفاوت دارد.
