آقامعلم در کارگاه نمدمالی
نویسنده: عمادالدین قرشی
«خسرو شاهانی شرق» (با القابی همچون آقامعلم، بچه خراسون، شادونه، شامیوه خراسون، نمدمال و…)، متولد ١٠ دی ماه ١٣٠٨ نیشابور، یکی از چهره های شناخته شده در طنز اجتماعی مطبوعات معاصر بود که همه چیز می نوشت و البته طنز، وجه مشترک اکثر آثارش بود. او مجموعه ای از بهترین داستان های طنز ایرانی را با سبک و سیاق خاص خودش و بداعت در طرح و فضاسازی خلاقانه نوشت. معتقد بود: «زندگی قصه تلخی است که من از این قصه ها، افسانه شیرین ساخته ام.» انسانی صریح اللهجه، نکته سنج، باریک بین، خوش محضر و رفیق دوست، که بیش از ٢۵ عنوان کتاب از دوران کاری اش، برای ما به یادگار مانده و بخشی از آن مجموعه داستان های طنز، طی سالیان در روسیه و اروپای شرقی مورد استقبال قرار گرفته و ترجمه و بازنشر شده اند. در جایی می گوید: «من افتخار می کنم که سال ها مردم را خندانده ام و باعث گریه آنها نشده ام.»
شاهانی با مرگ زودهنگام پدرش (علی اصغر) و به موازات کار در اداره دارایی جهت معیشت خانواده، کار مطبوعاتی را در زاهدان با «ندای زاهدان» و «پیام سیروس» (١٣٢٩-١٣٢۶) آغاز کرد. پس از آن، با روزنامه «خراسان» (به سردبیری فخرالدین حجازی) در یک دوره مستمر سه ساله از فروردین سال ١٣٣۴ با ستون «شوخی و خنده» همکاری داشت. شاهانی در دی ماه ۱۳۳۶ به دعوت صادق بهداد، مدیر روزنامه «جهان»، به تهران آمد و ستون طنز اجتماعی «از هر دری سخنی» را آغاز کرد. آشنایی شاهانی با مهدی اخوان ثالث، یادگار همان سال هاست. از سال ۱۳۳۷، علاوه بر کار در این روزنامه، خبرنگار پارلمانی روزنامه پست تهران هم بود. در ۱۳۳۸، در تهیه برنامه «گفتنی ها» با رادیو تهران به همکاری پرداخت. روزهای یکشنبه، در سال های ۱۳۵۱ تا ۱۳۵۵ برنامه ای با عنوان «سیروسفر» می نوشت. از ۱۳۳۸ خبرنگار پارلمانی روزنامه کیهان شد که این همکاری تا ۱۳۵۸ (بازنشستگی اجباری) به طول انجامید و هفته ای یک روز، بین سال های ۱۳۴۲ تا ۱۳۴۵ در این روزنامه یک صفحه مطلب طنزآمیز به صورت داستان و مقاله با عنوان «جنجال برای هیچ» می نوشت که بعدها به «بین دو سنگ آسیا» و «مسافرت بدون گذرنامه» تبدیل شد. از مهر ۱۳۴۱ تا خرداد ۱۳۵۸ به دعوت عطاءاله امیرانی، با «خواندنی ها» همکاری داشت و در هر شماره خواندنی ها، سه یا چهار صفحه تحت عنوان «در کارگاه نمدمالی» مطالبی می نوشت که رنگ طنز اجتماعی داشت. باستانی پاریزی درباره شاهانی و این ستون می نویسد: «شاهانی آنقدر خوش قلم و شیرین نفس است که اگر توی قلم خودنویست عسل و مربا بریزی و روی کاغذ بیاوری، در برابر نوشته های او، مثل ترنجبین خراسانی است در برابر گز خوانسار و حکایت زیره به کرمان بردن و زعفران به خراسان آوردن…». گزیده ای از مطالب «در کارگاه نمدمالی»، در سه مجلد (نشر توس، ١٣٨٠-١٣٧٧) چاپ شده است. عمران صلاحی از قول شاهانی در زمان امضای جلد سوم کارگاه نمدمالی نقل قول می کند که به وی می گوید: «حالا می توانی هر سه جلد را روی هم بگذاری و رویش بایستی تا دستت به جایی که می خواهی برسد!»
شاهانی با داستان طنز «کور لعنتی» (١٣۴٣) جایزه معتبر «پر زرّین» سندیکای نویسندگان و خبرنگاران مطبوعات را به دست آورد. مجموعا او پیش از انقلاب با نشریات ترقی، سپید و سیاه، روشنفکر، نور و ظلمت، آسیای جوان، امید ایران، تهران مصور و توفیق و پس از انقلاب با فکاهیون، جدول کتیبه، گل آقا و آتیه (آخرین همکاری در ستونی با عنوان چندوچون ١٣٨٠-١٣٧۵) همکاری مستقیم و غیرمستقیم داشت. فرجام زندگی خسرو شاهانی، ٢٠ اردیبهشت ماه ١٣٨١ بود که به خاطر سرطان پیشرفته معده، در تهران چشم از جهان فروبست. خودش معتقد بود: «بعضی ها فرهنگ پیشرفته دارند، بعضی ها تمدن پیشرفته، بعضی ها تکنولوژی پیشرفته، ما هم سرطان پیشرفته داریم!» کمتر کسی به خاطر دارد که شاهانی شاعر طنزپرداز هم بود و البته خودش را «ناظمِ» بدی نیز نمی دانست.
نمونه ای از اشعار طنز از مجموعه اشعارش «تافته جدابافته» چنین است:
به روی خنجر عریان دویدن/ دُومن فولاد با دندان جویدن// به روی شیشه بشکسته تیز/ به سینه خفتن و دایم خزیدن// چو رگبار بهاری فحش و یاوه/ ز جاهل های هر برزن شنیدن// به پشت خویش کوه بیستون را/ ز کرمانشاه تا مشهد کشیدن// به قعر چاه ژرفی پر ز شمشیر/ همه روزه سحرگاهان پریدن// میان آتش سوزان دوزخ/ بدون «دغدغه» عمری لمیدن!// ندانسته شنا از فرط اجبار/ به کام موج دریاها جهیدن// میان شیر و ببر و یوز خون خوار/ چو آهوی زبان بسته چریدن// زنی دیوانه و بدخو گرفتن/ بلای زندگی بر جان خریدن// پیاده رفتن از ایران به تونس/ به چشم خویش مرگ خویش دیدن// میان «مرسدس بنز» فلان تور/ ز گرما مثل آن «گرمک» لهیدن// گواراتر بود در نزد «خسرو»/ که حرف زور از ناکس شنیدن.
منبع : روزنامه اعتماد، شماره ۳۹۹۹
