
شفقنا – هادی سروش معتقد است که جمود آنجا «یکه تاز» می شود که عامل بیرونی به نام «جهالت» دست در دست او قرار دهد. همیشه مردمان جاهل؛ آتش بیار برای معرکه گیران جماعت متحجر هستند. جهالت؛ بی سوادی نیست بلکه فقدان تشخیص است.
به گزارش شفقنا، حجت الاسلام والمسلمین هادی سروش در نوشتاری با عنوان «غوطه وران در جمود و تحجر» این گونه آورده است:
چهل سال از شهادت آیت الله مطهری گذشت. آن تیری که مغز استاد عزیز نشست، بر قلب یکایک شاگردان و علاقمندانش چنان نشسته که چهل سال است سوزشش آنان را رها نمی کند!!
مقاله تقدیمی به مناسبت چهل سالگی پرواز آن عزیز تقدیم می شود، تا نه تنها ایفاء حق آن بزرگوار در دانش اندوزی ما که بهرمند از آثارش هستیم شود، بلکه چون آن عزیز بی بدیل؛ کشته جمود و تحجر بود.
معنای جمود و تحجر
«جمود و تحجر» گرچه دو واژه است، اما در یک معنا به کار می رود و آن «عدم انعطاف» است. در هر جا عدم انعطاف دیده شود، باز ایستادن از رشد و بالندگی، خروجیِ حتمی آن خواهد بود. با این توضیح است که جمود و تحجر در «فکر و عقیده» معنا شده و در رفتار، نمایان می شود.
پس آنانی که به جهت «دگم اندیشی» در برابر هر حرکتی و ایده نوعی، حالت گارد گرفته و قابل انعطاف نیستند و در نتیجه از بالندگی ممانعت می کنند؛ همه حقیقت «جمود و تحجر» اند.
نشانه های جمود
بهترین راه تشخیص جمود در اندیشه و تحجر در باورها، توجه به نشانه های «متحجران» است. برخی از شاخصه های مهم جمود و دگم اندیشی از این قرار است:
️۱) توجه به گذشته
اولین و مهمترین نشانه «تحجر و جمود» تعصب و توقف بر گذشته است. این بلیه مربوط به امروز و دیروز نیست و به بلندای تاریخ انسانیت مطرح بوده تا جائیکه در قرآن این موضوع بارها مطرح شده؛ مثلاً در سوره زخرف سخن آنان که می گویند ما به آثار گذشته گان مان اقتداء می کنیم، تقبیح شده؛ «انا وجدنا آباءنا علی امه وانا علی آثارهم مقتدون» و در سوره اعراف از جموداندیشی به «زنجیر» نام برده «یضع عنهم اصرهم و الاغلال التی کانت علیهم»
استاد مطهری بر این باور است که انبیاء در نقش رسالتی شان قبل آزادسازی انسانهای دربند ستمگران و بازکردن درب زندان ها، توجه شان به آزادسازی انسان از بند «گذشته»ها بوده.
امروز؛ «تعصب» بر باورهای «گذشته» در مسایل دینی و یا بر شخصیت های «گذشته» و یا بر قوانین «گذشته» و یا بر دانش «گذشته» و خلاصه بر هر «گذشته ای» نشان از «جمود و دگم اندیشی» است.
️۲) حرکت بر خلاف طبع بشر
«طبع بشر» در صورت دست نخوردن، سنجش خوبی است که می توان گفت خداست برای ارزیابی مثبت از منفی ها، به انسان کرامت فرموده است.
همانطوری که محافظت از باورهای دینی در طبع بشر نهادینه شده و انسان نسبت به اعتقادات خویش تحفّظ دارد، در طبع آدمی؛ نسبت به پیشرفت و ترقی انسان در زندگی خود هم حساسیت دارد و دوست می دارد پیشرو باشد.
متحجران از این طبیعت فطری بشری بوئی نبرده و در قبال هر پیشرفتی که نیاز روز انسان و جهان است مانع ایجاد نموده و با آن سر جنگ دارند.
نمونه واضحی که طبع بشر بدان گرایش دارد «میراث فرهنگی» است و نمونه دیگر استمرار «ملیت» است که به حفظ نژاد و منطقه وابسته است و نمونه دیگر گرایش به «آزادی» است و نمونه دیگر «اجتماعی» بودن و ورود به میدان جامعه و نمونه های دیگر…
متاسفانه هر کدام از نمونه ها، مورد بی مهری دگم اندیشان است تا به زعم شان به دین بی اعتنایی نشود!
️۳) عدم پذیرش وسائل ضروری
زندگی همواره توام با انواع نو آوری ها بر اساس جدیدترین تکنولوژی هاست.
جامدمغزان؛ عزم شان جزم است که نکند وسایل جدید در زندگی بشر ورود کند و استفاده از آنها مرسوم شود.
بیچارگی در دُگم اندیشی به آنجا رسید که آرزوی ظهور حضرت (عج) را داشتند تا حمام دارای دوش را تبدیل به حمام خزینه ای نماید!
نتیجه این مخالفت ها آن شد که؛ روحانی موجّهی در تهران از آوردن صنعت حمل ونقل ریلی (قطار) مخالفت می کند! جالب است؛ استاد مطهری نقل می کند در منزل آیت الله بروجردی برای اولین بار تلفن که قرار دادند عده ای آمدند خدمت ایشان و درخواست کردند تلفن را کنار بگذارید!
این سرگذشت دیروز ما بوده و خدا نکند که فردائی از ما به عنوان مخالفان استفاده از دانش و ابزار امروزی مانند ابزار رسانه ای و فضای مجازی یاد کنند!
مهم این است که این جموداندیشی را به دین نسبت داده می شود به گونه ای که؛ اگر متن مغز جامد این گروه شکافته شود این باور و تعصب را می توان دید که معتقدند؛ اصل دین اسلام آمده تا اوضاع جهان را از هر جهت ثابت نگه داشته و با همه نوآوری ها با جدیت مخالفت و بلکه ممانعت داشته باشد!
راه حل این «چالش پنداری» که به جامعه تحمیل می شود، «فقه» معین نموده که هر وسیله ای که در عین استفاده منفی، دارای کارایی مفید باشد، خرید و فروش و استفاده از آن بی اشکال است.
️۴) برقراری و ترویج نظام حاکم و محکوم
این هم مشخصه دیگری از مشخصات تحجرگرائی است «نظام ارباب و رعیتی» بسیار مورد اقبال و استقبال این حضرات است!
علتش هم روشن است؛ وقتی کسی به باور و اعتقادی خاص رسیده که مورد همراهی همگانی نیست و بلکه مخالف و معارض دارد، سعی می کند با داشتن قدرت دینی- سیاسی- اجتماعی، همه بایدها و نبایدها انسان ها را در دست گرفته تا بتواند باورهای خود را اجرایی کند!
بهترین زمینه برای این ایده؛ نظام شوم ارباب و رعیتی است که البته با سوء استفاده نام های ارزشی مانند: دموکراسی، اشتراکیه، ولایت، خلافت، امارت و… به انجام می رسد! در حالی که در مثل «ولایت» ذره ای از نظام ارباب و رعیتی وجود ندارد.
قرآن از این نظام شوم سیاسی اجتماعی به نظام استکبار و استضعاف تعبیر فرموده و آیات ۳۱ به بعد سوره سبا در این موضوع خواندنی است؛ «یَقُولُ الَّذِینَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِینَ اسْتَکْبَرُوا لَوْلَا أَنْتُمْ لَکُنَّا مُؤْمِنِینَ ….»
مفهموم این آیات چنین است؛
کسانى که زیردست بودند یعنی رعیت، به حاکمان و اربابان می گویند اگر شما نبودید قطعا ما مومن بودیم. آنان به زیردست پاسخ می دهند مگر ما بودیم که شما را بازداشتیم؟! نه بلکه خودتان بودید. زیردست مى گویند نه نیرنگ شمابود که ما را وادارمان کرد..
راه تشخیص این آسیب چندان مشکل نیست؛ فقط باید دید مثلا؛
دولت در خدمت ملت است و یا ملت یکپارچه فرمانبر آنان شده؟
روحانیت در خدمت دین است یا دین در خدمت آنان؟
مردم قادرند یا مقدور؟
جامعه صاحب اذن است یا همیشه مورد اذن؟
شهروندان همواره مورد «پند»هستند و بعدش «بند» و یا خوددارای شان «پند» دهندگی خصوصاً نسبت به رجال سیاسی و حاکمیت؟
و…
در پاسخ یک جمله کافی است؛ اصلِ اصیل اسلامی که در فقه شیعه متبلور شده این است که هیچ فرد و یا گروهی بر هیچ فرد و یا گروه دیگر حق اِعمال ولایت و حکومت ندارد مگر در موارد خاص و مبرهن.
️۵) ترویج تقلیدکورکورانه
ساختار نظام دگم اندیشی بر تقلید کورکورانه استوار است، در نتیجه رابطه «اطلاع رسانی واجازه پرسش» با این نظامات، در بخش تئوری و رفتاری، رابطه «جن و بسم الله» است.
بشر؛ در طبع و نهان خود مشتاق «دانستن» و «استقلال فکری» است و راه آن را در «سوال کردن» می داند، در حالی که «جمود»، اجازه هیچ کدام را نمی دهد!
و البته گرفتاران «تقلیدکور» با این نشانه که بسیار متصلب و سمج اند، در قیامت همه چیز را به گردن بزرگان جامعه انداخته و از خدا می خواهند آنان را چندین برابر عذاب کند. می گویند؛
«ما از بزرگان مان تقلید و پیروی کردیم – ربناإناأطعناسادتناوکبراءنا فأضلونا»(احزاب/۶۷)
مطالب مرتبط به این شاخصه پنجم را در شاخصه های دیگری که تقدیم شده می توانید بیابید.
️۶)استفاده ازجهالت وعوام زدگی ها
جمود آنجا «یکه تاز» می شود که عامل بیرونی به نام «جهالت» دست در دست او قرار دهد.
همیشه مردمان جاهل؛ آتش بیار برای معرکه گیران جماعت متحجر هستند. جهالت؛ بی سوادی نیست بلکه فقدان تشخیص است.
جاهل هایی که نه قدرت تشخیص در امور دنیا دارند و نه در اموردینی، به راحتی ابزار دست جامدان خشک مغز قرار می گیرند و خیلی خوب آنان را در اهداف متحجرانه شان به پیروزی می رسانند.
امروز نه تنها در به قدرت رسیدن حاکمان ظالم؛ جاهلان میدان دارند، بلکه بخش مهمی از برخوردها با هر نوآوری در حوزه فرهنگ و هنر اعم از کتاب و نشریه و فیلم و رسانه و.. بوسیله همین جاهلان صورت می گیرد !
بدیهی است جمودگرایان خود مستقیم وارد نمی شوند بلکه جاهلان و عوام جامعه را به مصاف با حقیفت اعزام می کنند تا «تقابل حقوق شهروندی و حق حاکمیت» و نیز تقابل «روابط حسنه با دنیا و غیرت دینی و ملی» و تقابل «علم و دین» و بلکه «تقابل هنر و دین» را به رخ عالَم بکشند.
️۷) تمسک افراطی به ظواهر دینی
توجه به «ظاهر کلام» یک روش عُقلائی است اما تا جائی که انسان را از توجه به «ظاهر مرام» منحرف نسازد.
ادیبان و اندیشمندان علم اصول فقه در این رابطه بحث های کلاسیک و منظمی دارند. فقط نکته مهم این است؛ نمی شود به داعیه اخذ «ظواهر دینی» از «مرام دینی» دست شُست.
بسیاری از «ظواهر دینی» با توجه به شرائط و وضع موجود جامعه گذشته دینی، از مصادر وحیانی، صادر گشته که باید مورد بررسی قرار گیرد.
جالب اینجاست؛ این بروز به ظاهر دوگانگی بین «ظواهر دینی» و «مرام دینی» در زمان خود ائمه(ع)هم نمایان می شده.
نمونه بارز آن اعتراض برخی متحجران و جاهلان به حضرت امیر(ع) است که با توجه به خضاب نمودن پیامبر(ص) شما چنین نمی کنید ؟
یا اعتراض به امام باقر(ع) چرا در چنین خانه ای زندگی می کنید که با سیره پیامبر(ص) دوگانگی دارد!
و یا اعتراض به امام صادق(ع) چرا لباس شما با سبک لباس رسول الله متفاوت است!
و …
امروز اگر برخی نسبت به احکام جزائی و کیفری مدون شده در ظواهر کتاب و سنت پرسش دارند و پاره ای از آنها را با روح دین و مرام دینی سازگار نمی بینند، راه پاسخ و اقناع در به رخ کشیدن ظواهر ادله دینی نیست بلکه راه دیگری را می طلبد.
امیدواریم در قسمت دوم این نوشته، راه گریز و درمان تحجرگرایی را به بحث گذاریم.
