به گزارش ایکنا؛ سیدسلمان صفوی، مدیر مجله علمی ترانسندنت فیلوسوفی لندن و مؤلف ده‌ها جلد کتاب در حوزه فلسفه، عرفان و هنر به زبان‌های انگلیسی و فارسی است. «راه نو»، «تفسیر نوین مثنوی»، «تمنای عشق: تحلیل عرفانی زیارت عاشورا» و «مقدمه‌ای بر نقد فلسفه مدرن غرب» از جمله آثار اوست. سرویراستاری دانشنامه معاصر قرآن کریم و تألیف مجموعه قرآن‌شناسی از جمله آثار قرآنی این قرآن‌شناس معاصر است.
رئیس آکادمی مطالعات ایرانی لندن یادداشتی نگاشته است که متن کامل آن را در ادامه می‌خوانید:
آیات صراط مستقیم در قرآن
1. راه انبیا، صدیقین، شهدا و صالحین: (حمد، ۶-۷) (ما را به راه راست هدایت نما. راه کسانی که بدانها نعمت دادی نه راه کسانی که بر آنها خشم گرفتی نه راه گمراهان). در اصطلاح قرآن، خدایتعالى صراط را وصف استقامت توصیف کرده، و آنگاه بیان کرده که این صراط مستقیم را کسانى می‌پیمایند که خدا بر آنان انعام فرموده. در مقابل صراط مستقیم صراط جحیم است که راه مغضوین و گمراهان است. «اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ عین عبادت است و مخ طاعت، دعا و سؤال و تضرّع و ابتهال مؤمنان، و طلب استقامت و ثبات در دین، یعنی دلّنا علیه و اسلک بنافیه و ثبّتنا علیه. مؤمنان میگویند بار خدایا راه خود به ما نمای، وانگه ما را در آن راه بر روش دار وانگه از روش بکشش رسان. سه اصل عظیم است: اول نمایش، پس روش، پس کشش، نمایش آن است که رب العزة گفت یُرِیکُمْ آیاتِهِ. روش آن است که گفت لَتَرْکَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ. کشش آن است که گفت وَ قَرَّبْناهُ نَجِیًّا مصطفی(ع) از اللَّه نمایش خواست گفت «اللّهم أرنا الاشیاء کما هی» و روش را گفت «سیر و اسبق المفرّدون» و کشش را گفت «جذبة من الحق توازی عمل الثقلین» مؤمنان در این آیت از اللَّه هر سه می‌خواهند که نه هر که راه دید در راه برفت، و نه هر که رفت به مقصد رسید. و بس کس که شنید و ندید و بس کس که دید و نشناخت و بس کس که شناخت و نیافت.
بسا پیر مناجاتی که از مرکب فرو ماند
بسا یار خراباتی که زین بر شیر نر بندد
«و یقال فی قوله اهدنا اقطع اسرارنا عن شهود الاغیار، و لوّح فی قلوبنا طوالع الانوار و افرد قصورنا الیک عن دنس الآثار، و رقّنا عن منازل الطلب و الاستدلال، الی ساحات القرب و الوصال، و حلّ بیننا و بین مساکنة الامثال و الاشکال بما تلاطفنا به من وجود الوصال، و تکاشفنا به من شهود الجلال و الجمال.»
اصحاب صراط مستقیم در عبودیت خدا، داراى ثبات قدم هستند، هم در عمل، و هم در قول، هم در ظاهر، و هم در باطن، و در همه احوال خدا و رسول را اطاعت می‌کنند. (نسا، ۶۹)، (و کسانى که از خدا و پیامبر اطاعت کنند در زمره کسانى خواهند بود که خدا ایشان را گرامى داشته [یعنى] با پیامبران و راستان و شهیدان و شایستگانند و آنان چه نیکو همدمانند). علامه طباطبایی معتقد است که صراط مستقیم یکی است، ولی سبیل متعدد است. صراط مستقیم همچون شاهراه اصلی است، ولی سبیل راه‌های فرعی است که در نهایت به صراط متصل میشود.
خدا در قرآن مکرر نام صراط و سبیل را برده، و آنها را صراط و سبیل‌های خود خوانده، با این تفاوت که به جز یک صراط مستقیم به خود نسبت نداده، ولى سبیل‌های چندى را به خود نسبت داده، پس معلوم میشود: میان خدا و بندگان چند سبیل و یک صراط مستقیم بر قرار است، مثلا درباره سبیل فرموده (عنکبوت، ۶۹) (و کسانى که در راه ما جهاد کنند، ما بسوى سبیل‌های خود هدایتشان می‌کنیم)، ولى هر جا صحبت از صراط مستقیم به میان آمده، آن را یکى دانسته است، از طرف دیگر جز در آیه مورد بحث که صراط مستقیم را به بعضى از بندگان نسبت داده، در هیچ مورد صراط مستقیم را به کسى از خلایق نسبت نداده، به خلاف سبیل، که آن را در چند جا بچند طائفه از خلقش نسبت داده، یکجا آن را برسولخدا صلى الله علیه و آله و سلم نسبت داده، و فرموده: (یوسف، ۱۰۸) (بگو این سبیل من است، که مردم را با بصیرت بسوى خدا دعوت کنم)، در سوره لقمان آن را به توبه‌کاران نسبت داده: (لقمان، ۱۵)، راه آن‌کس که بدرگاه من رجوع کند)، و در سوره نساء آیه (115) آن را به مؤمنین نسبت داده: . از اینجا معلوم میشود که سبیل غیر از صراط مستقیم است، چون سبیل متعدد است، و به اختلاف احوال رهروان راه عبادت مختلف میشود، به خلاف صراط مستقیم، که یکى است، که مثل بزرگراهى است که همه راههاى فرعى بدان منتهى میشود، همچنانکه آیه: (از ناحیه خدا بسوى شما نورى و کتابى روشن آمد، که خدا بوسیله آن هر کس که در پى خوشنودى او باشد به سبیل‌های سلامت راه نمائى نموده و باذن خود از ظلمت‌ها بسوى نور بیرون می‌کند، و بسوى صراط مستقیمشان هدایت می‌فرماید) بآن اشاره دارد، چون سبیل را متعدد و بسیار قلمداد نموده، صراط را واحد دانسته است، حال یا این است که صراط مستقیم همه آن سبیلها است، و یا این استکه آن سبیلها همانطور که گفتیم راه‌های فرعى است، که بعد از اتصالشان بیکدیگر بصورت صراط مستقیم و شاه راه در می‌آیند. از آیه شریفه: (بیشترشان بخدا ایمان نمى‌آورند، مگر توام با شرک)، برمى آید که یک مرحله از شرک (که همان ضلالت باشد)، با ایمان (که عبارت است از یکى از سبیلها) جمع میشود، و این خود فرق دیگرى میان سبیل و صراط است، که سبیل با شرک جمع میشود، ولى صراط مستقیم با ضلالت و شرک جمع نمیشود، همچنانکه در آیات مورد بحث هم در معرفى صراط مستقیم فرمود: که هر یک از سبیلها با مقدارى نقص، و یا حداقل با امتیازى جمع میشود، به خلاف صراط مستقیم، که نه نقص در آن راه دارد و نه صراط مستقیم زید از صراط مستقیم عمرو امتیاز دارد، بلکه هر دو صراط مستقیم است، به خلاف سبیلها، که هر یک مصداقى از صراط مستقیم است، و لکن با امتیازى که بواسطه آن از سبیل‌های دیگر ممتاز میشود، و غیر او می‌گردد، اما صراط مستقیمى که در ضمن این است، عین صراط مستقیمى است که در ضمن سبیل دیگر است، و خلاصه صراط مستقیم با هر یک از سبیلها متحد است. همچنانکه از بعضى آیات نامبرده و غیر نامبرده از قبیل آیه: و آیه: (بگو بدرستى پروردگار من، مرا بسوى صراط مستقیم که دینى است قیم، و ملت حنیف ابراهیم، هدایت فرموده) نیز این معنا استفاده میشود. مثل صراط مستقیم نسبت به سبیل‌های خدا مثل روح است نسبت به بدن چون هم عبادت را صراط مستقیم خوانده، و هم دین را، با اینکه این دو عنوان بین همه سبیلها مشترک هستند، پس می‌توان گفت مثل صراط مستقیم نسبت به سبیل‌های خدا، مثل روح است نسبت به بدن، همانطور که بدن یک انسان در زندگیش اطوار مختلفى دارد، و در هر یک از آن احوال و اطوار غیر آن انسان در طور دیگر است، مثلا انسان در حال جنین غیر همان انسان در حال طفولیت، و بلوغ، و جوانى، و کهولت و سالخوردگى، و فرتوتى است، ولى در عین حال روح او همان روح است، و در همه آن اطوار یکى است، و با بدن او همه جا متحد است. و نیز بدن او ممکن است باحوالى مبتلا شود، که بر خلاف میل او باشد و روح او صرفنظر از بدنش آن احوال را نخواهد، و اقتضاى آن را نداشته باشد، به خلاف روح که هیچوقت معرض این اطوار قرار نمى‌گیرد، چون او مفطور بفطرت خدا است، که بحکم (لا تبدیل لخلق اللّه)، فطریاتش دگرگون نمى‌شود، و با اینکه روح و بدن از این دو جهت با هم فرق دارند، در عین حال روح آن انسان نامبرده همان بدن او است، و انسانیکه فرض کردیم مجموع روح و بدن است. همچنین سبیل بسوى خدا بهمان صراط مستقیم است، جز اینکه هر یک از سبیلها مثلا سبیل مؤمنین، و سبیل منیبین، و سبیل پیروى کنندگان رسولخدا صلى الله علیه و آله و سلم، و هر سبیل دیگر، گاه میشود که یا از داخل و یا خارج دچار آفتى می‌گردد، ولى صراط مستقیم همانطور که گفتیم هرگز دچار این دو آفت نمیشود، چه، ملاحظه فرمودید: که ایمان که یکى از سبیلها است، گاهى با شرک هم جمع میشود همچنانکه گاهى با ضلالت جمع میشود، اما هیچ یک از شرک و ضلالت با صراط مستقیم جمع نمى‌گردد، پس معلوم شد که براى سبیل مرتبه‌های بسیارى است، بعضى از آنها خالص، و بعضى دیگر آمیخته با شرک و ضلالت است، بعضى راهى کوتاه تر، و بعضى دیگر دورتراست، اما هر چه هست بسوى صراط مستقیم می‌رود و بمعنائى دیگر همان صراط مستقیم است، که بیانش گذشت. و خداى سبحان همین معنا یعنى اختلاف سبیل و راههائى را که بسوى او منتهى میشود و اینکه همه آن سبیلها از صراط مستقیم و مصداق آنند، در یک مثلى که براى حق و باطل زده بیان کرده، و فرموده: (خدا آبى از آسمان می‌فرستد سیل گیرها هر یک بقدر ظرفیت خود جارى شدند، پس سیل کفى بلند با خود آورد از آنچه هم که شما در آتش بر آن می‌دمید تا زیورى یا اثاثى بسازید نیز کفى مانند کف سیل هست خدا اینچنین حق و باطل را مثل می‌زند که کف بى فائده بعد از خشک شدن از بین می‌رود و اما آنچه بحال مردم نافع است در زمین باقى می‌ماند خدا مثلها را اینچنین می‌زند). در این مثل ظرفیت دلها و فهم‌ها را در گرفتن معارف و کمالات، مختلف دانسته است، در عین اینکه آن معارف همه و همه مانند باران متکى و منتهى بیک رزقى است آسمانى، در آن مثل یک آب بود، ولى به اشکال مختلف از نظر کمى و زیادى سیل در آمد، در معارف نیز یک چیز است، عنایتى است آسمانى، اما در هر دلى بشکلى و اندازه‌اى خاص در می‌آید. و بالاخره این نیز یکى از تفاوتهاى صراط مستقیم با سبل است، و یا بگو: یکى از خصوصیات آنست. بنابراین صراط مستقیم راهى است بسوى خدا، که هر راه دیگرى که خلایق بسوى خدا دارند، شعبه‌اى از آنست، و هر طریقى که آدمى را بسوى خدا رهنمائى می‌کند، بهره‌اى از صراط مستقیم را دارا است، باین معنا که هر راهى و طریقه‌اى که فرض شود، بان مقدار آدمى را بسوى خدا و حق راهنمائى می‌کند، که خودش از صراط مستقیم دارا و متضمن باشد، اگر آن راه بمقدار اندکى از صراط مستقیم را دارا باشد، رهرو خود را کمتر بسوى خدا می‌کشاند، و اگر بیشتر داشته باشد، بیشتر می‌کشاند، و اما خود صراط مستقیم بدون هیچ قید و شرطى رهرو خود را بسوى خدا هدایت می‌کند، و می‌رساند، و به همین جهت خدایتعالى نام آن را صراط مستقیم نهاد، چون کلمه صراط به معناى راه روشن است، زیرا از ماده (ص ر ط) گرفته شده، که به معناى بلعیدن است، و راه روشن کانه رهرو خود را بلعیده، و در مجراى گلوى خویش فرو برده، که دیگر نمى‌تواند این سو و آن سو منحرف شود، و نیز نمى‌گذارد که از شکمش بیرون شود. و کلمه (مستقیم) هم به معناى هر چیزى است که بخواهد روى پاى خود بایستد، و بتواند بدون اینکه به چیزى تکیه کند بر کنترل و تعادل خود و متعلقات خود مسلط باشد، مانند انسان ایستاده‌اى که بر امور خود مسلط است، در نتیجه برگشت معناى مستقیم به چیزى است که وضعش تغییر و تخلف‌پذیر نباشد، حال که معناى صراط آن شد، و معناى مستقیم این، پس صراط مستقیم عبارت میشود از صراطى که در هدایت مردم و رساندنشان بسوى غایت و مقصدشان، تخلف نکند، و صد در صد این اثر خود را به بخشد، همچنانکه خدایتعالى در آیه شریفه: ، و اما آنهائی که به خدا ایمان آورده و از او خواستند تا حفظشان کند، بزودى خدایشان داخل رحمت خاصى از رحمت‌های خود نموده، و بسوى خویش هدایت می‌کند، هدایتى که همان صراط مستقیم است)، آن راهى را که هرگز در هدایت رهرو خود تخلف ننموده، و دائما بر حال خود باقى است، صراط مستقیم نامیده. خداوند سنت و طریقه مستقیم خود را دائمى و غیرقابل تخلف و تغییر معرفى می‌کند. و نیز در آیه: (کسیکه خدایش بخواهد هدایت کند، سینه اش را براى اسلام گشاده می‌سازد، و کسیکه خدایش بخواهد گمراه کند، سینه اش را تنگ و بى‌حوصله می‌سازد، به طوری که گویى به آسمان بالا می‌رود، آرى این چنین خداوند پلیدى را بر آنان که ایمان ندارند مسلط می‌سازد، و این راه مستقیم پروردگار تو است) طریقه مستقیم خود را غیر مختلف و غیر قابل تخلف معرفى کرده، ونیز در آیه: ، فرمود این صراط مستقیم من است، و من خود را بدان ملزم کرده‌ام، به درستى بندگان من کسانی‌اند که تو نمى‌توانى بر آنان تسلط یابى، مگر آن گمراهى که خودش به اختیار خود پیروى تو را بپذیرد)، سنت و طریقه مستقیم خود را دائمى، و غیرقابل تغییر معرفى فرموده و در حقیقت می‌خواهد بفرماید: (سوره۳۳: ۶۲. سوره۲۸: ۲۳) (براى سنت خدا نه تبدیلى خواهى یافت، و نه دگرگونى). چند نکته درباره صراط مستقیم: نکته اول - اینکه طرقى که بسوى خدای تعالى منتهى میشود از نظر کمال، و نقص، و نایابى و رواجى، و دورى و نزدیکیش از منبع حقیقت، و از صراط مستقیم، مختلف است، مانند طریقه اسلام و ایمان، و عبادت، و اخلاص، و اخبات. همچنان که در مقابل این نامبرده‌ها، کفر، و شرک، و جحود، و طغیان، و معصیت، نیز از مراتب مختلفى از گمراهى را دارا هستند، همچنان که قرآن کریم درباره هر دو صنف فرموده: ، (براى هر دسته‌اى درجاتى است از آنچه می‌کنند، تا خدا سزاى عملشان را بکمال و تمام بدهد، و ایشان ستم نمى‌شوند). و این معنا نظیر معارف الهیه است، که عقول در تلقى و درک آن مختلف است، چون استعدادها مختلف، و بالوان قابلیت‌ها متلون است، همچنان که آیه شریفه (رعد - 17) نیز به این اختلاف گواهى می‌داد. نکته دوم - اینکه همانطور که صراط مستقیم مافوق همه سبیلها است، همچنین اصحاب صراط مستقیم که خدا آنانرا در آن صراط جاى داده، مهیمن و مافوق سایر مردمند، چون خدایتعالى امور آنان را خودش به عهده گرفته، و امور مردم را به عهده آنان نهاده، و امر هدایت ایشان را به آنان واگذار نموده، و فرموده: (و حسن اولئک رفیقا)، (اینان بهترین رفیقند)، و نیز فرموده: (انما ولیکم اللّه و رسوله، و الذین آمنوا، الذین یقیمون الصلوة، و یؤ تون الزکوة، و هم راکعون)، (تنها ولى و سرپرست شما خدا است، و رسول او، و آنانکه ایمان آورده‌اند، یعنى آنانکه نماز می‌گذارند، و در حال رکوع صدقه می‌دهند)، که به حکم آیه اول صراط مستقیم و یا بگو (صراط الذین انعم اللّه علیهم)، را صراط انبیاء و صدیقین و شهداء و صالحین دانسته، به حکم آیه دوم با در نظر گرفتن روایات متواتره صراط، امیرالمؤمنین على بن ابی‌طالب علیهم‌السلام شمرده است، و آن حضرت را اولین فاتح این صراط دانسته است.
مزیت اصحاب صراط مستقیم بر سایرین و همچنین مزیت صراط آنان بر سبیل سایرین، به علم است، آنان به مقام پروردگارشان علمى دارند که دیگران ندارند، این علم معرفت قلبی به حقایق هستی است. آیه: (مجادله، ۱۱)، (خدا کسانى از شما را که ایمان دارند، و کسانى که علم داده شده اند، به درجاتى بلند می‌کند) و همچنین آیه: (فاطر، ۱۰)، (کلمه طیب خودش به سوى خدا بالا می‌رود و عمل صالح آن را بالا می‌برد) به این مزیت اشعار دارد، چون می‌رساند آنچه خودش به سوى خدا بالا می‌رود، کلمه طیب و علم است، و اما عمل صالح، اثرش کمک در بالا رفتن علم به سوی خدا است. مراد از کلم طیب عقاید حق از قبیل توحید است، و مراد از صعود آن تقربش به خداى تعالى است، و مراد از عمل صالح هر عملى است که بر طبق عقاید حق صادر شود و با آن سازگار باشد.
2. اعتدال و معرفت: سوره 2، آیه 142: (بقره، ۱۴۲) (به زودى مردم کم خرد خواهند گفت چه چیز آنان را از قبلهاى که بر آن بودند رویگردان کرد بگو مشرق و مغرب از آن خداست هر که را خواهد به راه راست هدایت می‌کند.) صراط مستقیم به مقتضای آیه مذکورو آیه بعد صراط اعتدال و معرفت است که در مقابل افراطی‌گرایی و نادانی و سفاهت است. این صراط اعتدال در فکر و عمل دین اسلام محمد مصطفی است که حیات طیبه بشر در دنیا و آخرت را در صورت علم و عمل به معارف آن تضمین می‌نماید. با توجه به اینکه آیه در رابطه با منازعه پیراموت تغییر قبله از قدس به مکه نازل شده، تاکید میشود که قبله (خانه خدا در مکه) جهت‌گیری واحد همه مسلمانان به سوی مبدأ متعالی سرمدی است که سرمنشأ حکمت خالده و حکیم کل است. اعتدال در عمل جمع دنیا و آخرت به مقتضای ربنا آتنا فی‌الدنیا حسنه و فی الاخره حسنه است و در عقلانیت جمع بین عقل معاش و عقل معاد است. و در معرفت سیر از علم تجربی به علم عقلی و از آن دو به معرفت قلبی و جمع بین این سه مرتبه است. اعتدال در معرفت همچنین جمع بین عقل و عشق است. و گذار از ساحت عقل به سوی ساحت عشق است. که آخرین ساحت عقل اولین ساحت عشق است.
3. اسلام محمدی: سوره ۲، آیه ۲۱۳: (بقره، ۲۱۳) صراط مستقیم راه دیانت الهی است که حامل ارایه معرفت به حقایق هستی، اخلاق نیکو و رفتار نیکو است. صراط مستقیم راه انبیای الهی است که در نهایت ختم شده است به دیانت خاتم الانبیا محمد مصطفی(ص). و دین اسلام صراط مستقیم امروز و فردای بشریت است. دین براى رفع اختلاف بین بشریت آمد، اختلاف ناشى از فطرت، و سپس رو به استکمال گذاشت، و در آخر رافع اختلاف‌هاى فطرى و غیرفطرى است. دین خدا لایزال از آدم تا نوح و از نوح تا موسی و عیسی و محمد رو به کمال داشته، تا آنجا که تمامى قوانینى را که همه جهات احتیاج بشر را در زندگى در برداشته باشد، متضمن شده باشد، در این هنگام است که دین ختم میشود و دیگر دینى از ناحیه خدا نمى‌آید، و به عکس وقتى دینى از ادیان خاتم ادیان باشد، باید در برگیرنده تمامى جهات احتیاج بشر به سوی هدایت به صراط مستقیم باشد، و خداى تعالى در این باره می‌فرماید: (أحزاب، ۴۰) (محمد پدر هیچ یک از مردان شما نیست، ولى فرستاده خدا و خاتم پیامبران است و خدا همواره بر هر چیزى داناست) و نیز فرموده: (نحل، ۸۹) (و این کتاب را که روشنگر هر چیزى است و براى مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگرى است بر تو نازل کردیم).
4. پرستش خدای یگانه: سوره ۳، آیه ۵۱: (اللّه پروردگار من و شما است، پس او را بپرستید که این است صراط مستقیم.) پرستش خدایی که لم یلد و لم یولد است صراط مستقیم است. با توجه به آیات قبل که مربوط به عیسی مسیح است. برخلاف نظر مسیحیت تحریف شده پرستش تثلیث صراط مستقیم نیست. چون برخلاف انجیل‌هاى تحریف شده کنونى که از خداوند به عنوان پدر عیسى علیه السلام نام مى‌برند، قرآن جمله «رَبِّی وَ رَبُّکُمْ» را از زبان حضرت عیسى نقل مى‌کند، تا هرگونه ادّعاى الوهیت درباره حضرت عیسى را از زبان حضرت عیسی(ع) انکار نماید. برخلاف کلام مسیحیت که عیسی‌محوری است، کلام قرآنی توحیدمحوری است.
*علاقه‌مندان برای مطالعه مباحثی در این ارتباط می‌توانند به مجموعه کتاب قرآن‌پژوهی نگارنده خصوصاً مجموعه قرآن‌شناسی دوره اول (6 عنوان)، انتشارات سلمان آزاده مراجعه کنند.
انتهای پیام
