عمر سینما در آبادان تقریباً با عمر پالایشگاه‌های آنجا برابری می‌کند. سال ۱۳۱۱ هجری شمسی سینما «شیرین» در منطقهٔ شهری آبادان تأسیس شد و از همان آغاز دیدن فیلم در آبادان طرفداران زیادی پیدا کرد. سال ۱۳۲۴ هم شرکت نفت، سینما «تاج» را ساخت. سینما تاج سابق که اکنون هم در آبادان پابرجاست. در آن زمان برای ساختن این سینما همه‌چیز حتی آجر‌هایش را هم از لندن آوردند. تا سال ۱۳۵۷ جمعاً پانزده سینما در آبادان ساخته شد: تاج، نفت، گلستان، بهمنشیر و پیروز وابسته به شرکت نفت و ورود برای افراد خاص ممکن بود؛ و تعدادی هم که برای استفادهٔ عموم آزاد بود شامل: شیرین، خورشید، رکس، متروپل، نیاگارا، شهناز، ساحل، ایران، کیهان و سهیلا می‌شد.
طبق جدول بالا، آماری که به‌صورت رسمی از مشخصات سینماهای آبادان در سال ۵۷ تهیه و سال ۶۴ منتشر شد؛ تعداد صندلی‌های سینما رکس ۶۸۰ تا عنوان‌شده است. بااین‌حال در روز حادثه که «گوزن‌ها» در این سینما اکران می‌شد، بیشتر از تعداد صندلی‌ها بلیت‌فروش رفته بود... .
بازخوانی پرونده سینما رکس پس از 41 سال
شنبه شب ۲۸ مرداد ماه سال ۱۳۵۷ ، سینما «رکس» آبادان آتش گرفت و جز چند نفر، همه تماشاگران آن در آتش سوختند.
اردشیر بیات، معاون انتظامی وقت شهربانی آبادان، که آن شب خود را به‌سرعت به محل حادثه رساند، در گفت‌وگو با خبرنگاران گفته بود: «ساعت حدود هشت یا نه شب ماه رمضان بود و من روزه بودم و با فرمانده قرارگاه، سرگرد خنیفر که اهل آبادان بود، به منزل رفتیم. حدود ساعت ۱۰ شب، تلفن منزل من زنگ زد و افسرنگهبان قرارگاه اطلاع داد که سینما رکس آتش‌گرفته است و اگر فرمانده قرارگاه آنجاست، فوراً خود را برساند.»
وی اضافه کرد:«فرمانده قرارگاه بلافاصله حرکت کرد و رفت. حدود پنج یا شش دقیقه بعد، افسرنگهبان دوباره تماس گرفت و گفت خود شما هم بیایید، زیرا آتش‌سوزی بسیار شدید است و جمعیت زیادی در سینما هستند. من به محل رسیدم و دیدم که بسیار شلوغ است و در عرض ۱۰ یا ۲۰ دقیقه تمام پرسنل شهربانی در محل حاضرشده‌اند.»
بیات افزود: «متأسفانه سینما در طبقه دوم قرار داشت و دسترسی به طبقه بالا بسیار مشکل بود. در این جریان، بزرگ‌ترین ابهامی که وجود دارد این است که می‌گفتند در سینما را بسته‌اند، درصورتی‌که حدود ۱۵ تا ۲۰ نفر، از ابتدا از همان درهای سینما بیرون آمدند و ما از اینها بازجویی کردیم و عده‌ای را که مجروح شده بودند، به بیمارستان فرستادیم.»
به گفته او، حدود نیم ساعت تا سه ربع طول کشید تا مأموران آتش‌نشانی توانستند به راهروهای داخلی وارد شوند، ولی نمی‌توانستند به داخل سالن بروند، زیرا شعله‌های آتش گسترده بود.
پس از وقوع جنایت هولناک آتش‌سوزی سینما رکس آبادان، حضرت امام خمینی (ره) در 31 مردادماه سال 1357، در پیامی از نجف اشرف خطاب به اهالی آبادان، ضمن اعلام‌خطر به اینکه ممکن است رژیم پهلوی، اعمال وحشیانه مشابهی در شهرهای ایران انجام دهد، از گویندگان خواستند وظیفه آگاهی بخشی به مردم را دنبال کنند، به‌نحوی‌که فرمودند:
«دریافت خبر بسیار فجیع به آتش کشیدن چند صد تن از هم‌وطنان ما با آن وضع حساب‌شده موجب تأثر و تأسف شدید گردید. من گمان نمی‌کنم هیچ مسلمانی بلکه انسانی دست به چنین فاجعه وحشیانه‌ای بزند جز آنان که به نظایر آن عادت نموده‌اند و خوی درندگی و وحشیگری آنان را از انسانیت بیرون برده باشد. من تاکنون اطلاع کافی ندارم لکن آنچه مسلم است این عمل غیرانسانی و مخالف با قوانین اسلامی از مخالفین شاه که خود را برای حفظ مصالح اسلام و ایران و جان و مال مردم به خود را به خطر مرگ انداخته‌اند و با فداکاری از هم‌میهنان خود دفاع می‌کنند به هر مسلکی باشند، نخواهد بود و قرائن نیز شهادت می‌دهد که دست جنایتکار دستگاه ظلم در کار می‌باشد که نهضت انسانی ـ اسلامی ملت را در دنیا بد منعکس کند.»
بر اساس گزارش کیهان، جعفر سازش، پدر 5 نفر از شهدای سینما در بازپرسی گفته بود: «بعدازاینکه از ماجرا خبردار شدم خودم را به سینما رساندم، ولی هر کس می‌خواست کمک کند کتک می‌خورد. یکی دیگر از نجات‌یافتگان هم گفته بود حتی یک نفر می‌خواست داوطلبانه جلو برود و درب بسته سینما را با ماشین خورد کند، امّا مانع شدند.»
این روزنامه همچنین به بسته بودن درها اذعان کرد و نوشت: «شعله‌های آتش زبانه کشید و حریق تمام سالن سینما را در برگرفت. مردان وزنان و کودکان تماشاچی با دیدن شعله‌های آتش به‌طرف درهای ورودی و خروجی هجوم بردند، اما با درهای بسته مواجه شدند.»
چه کسانی پشت پرده آتش گرفتن سینما بودند؟
رضا آقاجانپور مورخ و پژوهشگر درباره ابهام بزرگ سینما رکس آبادان می‌گوید: «در برخی از موارد کشتارهای جمعی برای تغییر قوم و مذهب یک جامعه است که در طول تاریخ موارد پرشماری از این دست وجود دارد. نمونه آن را در چند سال اخیر بسیار دیدهایم و جنایت های دلخراش در این زمینه را برای همیشه در تاریخ ثبت کرده ایم. اما جنایتی که در مرداد ماه 57 و در سینما رکس اتفاق افتاد به کدام یک از این دو مربوط می شود؟ قطعا به اصول و مذهب کاری ندارد، آن جنایت برای تداوم یک خط فکری و حفظ یک حکومت بود.»
رضا خدری خبرنگار سابق روزنامه کیهان که به‌عنوان شاهد عینی در محل حضور داشت، گفت: «در روزهای بعد از آتش‌سوزی، رژیم شاه اعلام کرد که مارکسیست‌های مسلمان‌ها این کار را کرده‌اند(!) و تقصیر را انداخت گردن انقلابی‌ها، مردم، روحانیت و چهره‌های شناخته‌شده آبادان، اما معتقد بودند که کار خود عوامل حکومت بوده است، از آن‌طرف شهربانی آبادان اعلام کرد که عوامل خرابکار از بیرون آمده تا شهرآبادان را به آشوب بکشند. ساواک‌هم پشت هم بیانیه می‌داد و از اینکه خرابکاران به‌زودی دستگیر می‌شوند، خبر می‌داد. دست‌آخر گفتند یک معتاد به نام تکبعلی زاده، سینما را آتش زده است!»
رضا خدری همچنین افزود: «ساواک آبادان، به خاطر اهمیت این شهر یکی از قوی‌ترین مراکز ساواک بود که تمامی فعالیت‌ها را زیر نظر داشت. از آن‌طرف شهربانی آبادان با آمدن تیمسار رزمی که چند ماه قبل اعتراض طلاب قم به شهادت مصطفی خمینی را سرکوب کرده بود بسیار قوی بود. شرایط جغرافیایی آبادان هم به نحوی است که با دو پل بهمنشیر و پل 12، با بیرون ارتباط دارد و شهربانی و ساواک به‌راحتی می‌توانستند حتی پریدن پرنده در آبادان را زیر نظر بگیرند. از آن‌طرف چرا باید مخزن آب ماشین‌های آتش‌نشانی خالی باشد و روی شیرهای آتش‌نشانی را باسیمان بپوشانند؟ تکبعلی زاده در دادگاه گفت که گالن 20 لیتری بنزین را برده بوده که اول سینما سهیلا را آتش بزند بعد دیده آنجا دو پاسبان هستند، ترسیده، آمده سینما رکس، بلیت خریده و گالن بنزین را در سالن خالی کرده و آتش زده! اولاً یک معتاد چطور می‌توانسته گالن 20 لیتری با خودش بکشد؟ دوم اینکه وقتی مردم نتوانستند بلیت بخرند، چطور یک معتاد وسط فیلم بلیت گیرش می‌آید؟ در آهنی سینما را چه کسی از بیرون با زنجیر بست؟ من در جای دیگری هم گفتم که فاجعه سینما رکس حاصل یک کار تیمی و سازماندهی‌شده بوده است و قطعاً قبل از آتش‌سوزی با انتشار گاز سمی مردم کشته یا حداقل ناتوان از حرکت شده بودند.»
در خاطرات قره‌باغی نیز نکاتی وجود دارد که می‌تواند قرینه‌ای بر ماجرای سینما رکس آبادان باشد. او در خاطراتش اشاره می‌کند که ساواک اقدامات مشابه با آتش‌سوزی سینما رکس را در نقاط و مکان‌های دیگر نیز انجام می‌داد و شخص شاه نیز از آن به‌طور کامل خبر داشت.
واکنش شاه به خبر جان‌باختن مردم:«خب،دیگه چه خبر؟!»
قره‌باغی همچنین می‌گوید: «روز چهاردهم آبان، از حوالی ظهر گزارش‌هایی به وزارت کشور می‌رسید که در نقاط مختلف شهر آتش‌سوزی است. اشخاص مختلف تلفن می‌کردند و از آتش‌سوزی‌های متعدد خبر می‌دادند. از پنجره اتاق وزیر کشور در طبقه ششم ساختمان وزارتخانه که در جنوب پارک شهر قرار داشت نگاه کردم و دیدم از نقاط مختلف آتش و دود زبانه می‌کشد. ضمناً بعضی اشخاص که تلفن می‌کردند می‌گفتند مأمورین فرمانداری نظامی و مأمورین پلیس که آنها هم مأمور فرمانداری نظامی تلقی می‌شدند ایستاده‌اند نگاه می‌کنند و هیچ اقدامی انجام نمی‌دهند. من تلفن کردم به سپهبد صمدیان پور رئیس شهربانی و گفتم این‌طور گزارش می‌دهند، قضیه از چه قرار است؟ گفت بله، درست است شهر را در نقاط مختلف به آتش کشیده‌اند. گفتم پس چطور اقدام نمی‌کنید؟ گفت فرماندار نظامی دستور داده است که مداخله نشود... تلفن کردم حضور اعلیحضرت، عرض کردم نقاط مختلف شهر در آتش می‌سوزد و حالا که کمی هم هوا تاریک شده ستون‌های آتش کاملاً دیده می‌شود. با سپهبد صمدیان پور رئیس شهربانی صحبت کردم، این‌طور اظهار می‌کند. فرمودند: خوب، دیگر چه خبر است؟!»
در واکنش به کشتار مردم بی‌گناه در سینما رکس آبادان توسط رژیم منفور پهلوی، یک راهپیمایی مهم در آبادان، در روز هفتم مهر 57 انجام شد. این راهپیمایی از این جهت مهم بود که مردم در این راهپیمایی آشکارا علیه رژیم پهلوی و شاه شعار می‌دادند. البته در راهپیمایی‌های قبلی، شعار "حکومت اسلامی" و شعارهای دیگری داده می‌شد. اما در این راهپیمایی دربار و همه دستگاه‌های رژیم پهلوی مورد هدف قرار گرفت و مردم آشکارا شعار می‌دادند: "مرگ بر شاه" و "رکس آبادان را شاه به آتش کشید"
مردم آبادان در کنار سایر مردم ایران حضوری پررنگ در جریان مبارزات برای پیروزی انقلاب اسلامی داشتند همین موارد بود که سبب شد رژیم ستمگر پهلوی سینما رکس آبادان را به آتش کشیده تا مردم را با آرمان‌های انقلاب دشمن کند ولی این توطئه هم نتوانست مردم را از راه انقلاب جدا کند بلکه برعکس مردم را برای مبارزه با طاغوت مصمم‌تر کرد.
نباید بقایای سوخته سینما رکس را حذف می‌کردیم تا اثر جرم شاه پاک نشود؛ باید آن ساختمان سوخته به‌عنوان موزه جنایت شاه حفظ می‌شد تا مردم شاهد یکی از هولناک‌ترین فجایع قرن باشند. جنایتی که از رژیم پهلوی در صفحات تاریخ ایران ثبت شد و امروز بعد از گذشت 40 سال، همچنان زخمی ست که برای ملت ایران علی‌الخصوص آبادان تازگی دارد.
