«مشروطه از دامن طنز»، عنوان کتابی است تحقیقی و پژوهشی در حوزه مطبوعات طنز معاصر که از سوی «انتشارات مؤسسه اطلاعات» روانه بازار کتاب شده است.
مؤلف اثر، «نسترن خواجه نوری» (که پدرش از پیشکسوتان طنزنویسی در مجلات توفیق و گل‌آقا است) و دارای مدرک دکتری در رشته روزنامه‌نگاری است، در پیشگفتار و مقدمه کتاب حاضر، چنین می‌نویسد:
از زمانی که بشر بیابانگردی را رها کرد و زندگی اجتماعی را پذیرفت، آزادی‌های فردی او محدود شد و به قوانین و مقررات اجتماعی گردن نهاد. این قوانین و مقررات گرچه در ابتدا می‌توانست امنیت و راحتی او را تا حدودی تأمین کند، ولی از آنجا که عده‌ای از این افراد نیرومندتر بودند و در داخل اجتماعات دست به بهره‌کشی و ظلم و ستمگری زدند و حاصل کار و دسترنج گروهی دیگر را به غارت می‌بردند، بی‌عدالتی و ستم آشکار شد و این ستمگری افراد منصف و آگاه و مردم‌دوست را بر آن داشت تا راههای مختلف افراد را از حقوق خود آگاه کنند و حقیقت و کرامت انسانی را تبلیغ نمایند.
یکی از راههای بیان حقیقت و استقرار عدالت، مطبوعات بود که میدان وسیعی از زشتی‌ها و زیبایی‌های جامعه و راه ستیز و مبارزه با نادرستی و کج‌روشی و خودکامگی را نشان می‌داد.
بنابراین، مطبوعات به عنوان یک ابزار برّنده و یک چراغ نوردهنده، همیشه در دست مبارزان و فراراه ستمدیدگان قرار داشته است. به‌خصوص که مطالب آن در قالب طنز نیش‌دار بیان شده و ستمگر را رسوا و ستم‌دیده را شاد و امیدوار ساخته است و همین مسئله است که ما را بر آن داشت تا تأثیر این‌گونه نوشته و روزنامه را در دوران مشروطیت مورد بررسی قرار دهیم. دورانی که بدون شک، یکی از پرحادثه‌ترین ادوار سیاسی و اجتماعی و ادبی این مرز و بوم بوده است.
در حقیقت هدف این نوشتار، شناسایی نقش کاریکاتور و مطبوعات طنز در تنویر افکار عمومی در دوران مشروطه است. اینکه نقش نشریات طنز را در علاقه‌مند ساختن عوام‌الناس به مطبوعات و سرنوشت سیاسی آنها روشن نماییم و بررسی کنیم که آیا فضای اختناق حاکم در آن زمان موجب رشد و شکل‌گیری نشریات طنز بوده است یا خیر و آیا نشریات طنز در زمینه‌های سیاسی، اجتماعی و ادبی توانسته است تغییراتی نوین ایجاد کند؟ با توجه به این اهداف و سؤالات نگارش این کتاب آغاز شد. امید است که برای دانش‌پژوهان به‌ویژه روزنامه‌نگاران و طنزنویسان و همه علاقه‌مندان مفید باشد.
یادم می‌آید آن روزها که بچه‌تر از حالا بودم، وقتی جلسات خانوادگی تشکیل می‌شد و یکی از بزرگترها مطلبی می‌گفت که به حرف راست کمتر شباهت داشت، یکی از افراد در جوابش می‌گفت: «هواشناسیه؟» و بقیه می‌خندیدند.
کمی که بزرگتر شدم از پدرم پرسیدم: این اصطلاح هواشناسیه! چه معنی دارد؟ و اصلاً «هواشناسی» چه ارتباطی به حرف این و آن دارد، من که از این اصطلاح چیزی نفهمیدم!
پدرم خنده‌ای کرد و گفت: آن زمان که من بچه بودم و تخم‌مرغ چهل تا یک قران بود و رادیو تازه عَلَم شده بود، یکی از برنامه‌های رادیو هم، پیش‌بینی وضع هوای کشور بود که به علت عدم تجهیزات کافی و خبرهای ضد و نقیضی که به برنامه می‌رسید، پیش‌بینی‌های هواشناسی اغلب غلط و گاهی درست برعکس از آب درمی‌آمد و مایه خنده و تمسخر می‌شد. به این جهت یکی از روزنامه‌های طنز آن زمان هر وقت در صحت خبری شک می‌کرد می‌گفت: هواشناسیه!
اما امروز بحمدالله والمنه از برکت رسانه‌های جمعی و اطلاعات ماهواره‌ای و تخصص و تجهیزات اداره هواشناسی، در مورد اخباری که به ما می‌رسد با جرأت نمی‌توان گفت «هواشناسیه».
به این جهت وقتی می‌گوید امروز هوای میناب با ۴۲ درجه بالای صفر و هوای اردبیل با سه درجه زیر صفر به‌تدریج گرم‌ترین و سردترین نقاط کشور بودند،آدم باور می‌کند و وقتی درجه حرارت «مسکو» و «لنینگراد» را با هوای «چاد و نیجر» می‌سنجد واقعاً از این بام و دو هوایی این کره خاکی به عجب می‌ماند و پیش خودش می‌گوید ما یک کره خاکی که بیشتر نداریم چرا درجه حرارت آن این همه با هم تفاوت دارد.
چرا کوه‌ها این همه بلندند و دریاها این همه گود. چرا فیل‌ها این همه بزرگ هستند و مورچه‌ها به اندازه مورچه! و یاد رودکی می‌افتد که گفته است خاصیت دنیا این است که کج و کوله و پست و بلند باشد، اگر این جور نبود، یک چیز دیگر بود و چون ذوق شعری هم داشت گفت:
همـوار کرد خواهی گیتـی را؟ گیتی است کی پذیرد همواری
گفتم پدر ببخشید، خیلی هم باید ببخشید، حالا که هواشناسی این همه راست می‌گوید و پیش‌بینی‌هایش بیش از ۵ درصد درست از آب درمی‌آید بفرمایید ببینیم این اطلاع از درجه حرارت نقاط جهان و جبهه‌های باد سرد و باد گرم و میزان بارندگی و ابری‌بودن یا آفتابی‌بودن هوا چه فایده‌ای دارد؟
پدرم گفت: اولندش اینکه تو با توجه به جو، حرارت پیرامونت را میزان می‌کنی و با جبهه‌های باد سرد و گرم از هر طرف که صلاح بدانی بادش می‌دهی و اگر هوا پس و ابری بود… و هزار و یک فایده دیگر.
این مطالب همیشه در ذهنم در جولان بود و وقتی قرار شد راجع به نقش و جایگاه مطبوعات طنز و کاریکاتور در تنویر افکار عمومی در دوران مشروطیت مطالبی قلمی گردانم! از خودم پرسیدم طنز چیست و کاریکاتور کدام است. این طنز از کی و چه زمان و در کجا و چگونه متولد شده و رشد کرده و معانی مختلفی به خود گرفته است. گفتم بهتر است از ذخیره استفاده کنم و از «هواشناسی» که از بچگی در ذهنم نقش طنز را بازی می‌کند بهره بگیرم.
به کره جغرافیایی نگاه کردم، دیدم آن را از نظر حرارتی به پنج قسمت تقسیم کرده‌اند که دو قسمت آن خیلی سرد است به اسم قطب شمال و قطب جنوب یا منطقه منجمده‌شمالی و منطقه منجمده‌جنوبی و دو قسمت آن معتدل است به نام منطقه معتدله شمالی و منطقه معتدله‌جنوبی و یک قسمت خیلی گرم است که منطقه حاره نام دارد. بهتر است به یک تقسیم‌بندی دیگر بگوییم کره‌زمین از حیث میزان درجه حرارت به سه قسمت تقسیم شده است: مناطق منجمده، مناطق معتدله و منطقه حاره.
بنابراین همان‌گونه که درجه حرارت و شرایط طبیعی در کره خاکی متفاوت است، نوع گیاهان و جانوران و سلیقه آدمیان از سرزمینی تا سرزمین دیگر تفاوت بسیار دارد و ذوق و ادبیات و طنز و لطیفه و کاریکاتور هر کدام متناسب با محیط زیست و شرایط اقلیمی آنان است.
مثلاً وقتی به شعر عرب نگاه می‌کنیم یا به ادبیات صحاری عربستان و آفریقا توجه می‌کنیم، همه جا صحبت از شتر و ریگ روان و صدای کاروان است. همچنان که در حال حاضر یکی از جالب‌ترین مسابقات کشورهای عربی مسابقه شترسواری است که مراسم باشکوه آن از تلویزیون‌های مربوطه پخش می‌شود.
در حالی که این کار برای کسانی که مطالعات فضایی دارند و سفاین فضایی به هوا پرتاب می‌کنند، به هیچ وجه جالب نیست. یا وقتی به ادبیات کشورهای سردسیری توجه کنیم، ویژگی خاصی در آن می‌بینیم که فقط برای مردم آن سرزمین‌ها شناخته و مأنوس است و برای دیگران چندان لطفی ندارد. بنابراین آن لطیفه و نکته طنزی که برای یک انسان سرزمین‌های سرد جالب است، قطعاً برای انسان سرزمین‌های گرم نه تنها جالب نیست بلکه اصولاً مفهومی ندارد.
منبع : روزنامه اطلاعات
