اصطلاح سیره و کتاب های متعدد سیرهشناسی یکی از مهمترین منابع تاریخی و اسلامشناسانه برای شناخت شخصیت حضرت رسول اکرم (ص)، قرآن و کلیت اسلام بوده است. امری که البته به دلیل ممنوعیت کتابت حدیث در قرن اول اسلام با تاخیری در تصحیف و تدوین آغاز شد. از این روی از قدیمیترین سیرهها سیره ابومحمد عبدالملک بن هشام (درگذشته ۲۱۳ یا ۲۱۸ ه. قمری) معروف به سیره ابنهشام است که نقل شده از اولین سیره تاریخ صدر اسلام به قلم محمدبناسحاقبنیسار (۸۵-۱۵۰ ه.قمری) مشهور به ابناسحاق است که در قرن دوم هجری نوشته شده بوده است. البته امروزه اصل سیره ابن اسحاق به دست ما نرسیده و هر آنچه موجود است، تدوین و تصحیف ابن هشام از آن سیره است. پس از این سیره، سیرههای متعددی دیگری در تاریخ اسلام نگاشته شد.
مطهری و سیری در سیرۀ نبوی
شهید استاد مرتضی مطهری (۱۲۹۸-۱۳۵۸ ش)، متفکر و اسلامشناس برجسته معاصر در سلسله سخنرانیها که بعدها در کتاب سیری در سیرۀ نبوی پیاده شد در حوزه پیامبرشناسی به موضوع سیره و سیرهشناسی میپردازد. او این بحث را با تعریف سیره و انواع آن آغاز میکند.

استاد مطهری در ابتدای این بحث خود به ذکر دو مقدمه میپردازد. او ابتدا اشاره به وجود اسناد تاریخی متقن و موثق پیرامون رسول اکرم (ص) میکند. امریکه به نظر مطهری امتیازات و افتخارات اسلام نسبت به سایر ادیان است که سخنانی وجود دارد که انتساب آنها به شخص رسول متواتر و مسلم است. امری که برای سایر پیامبران ادیان ابراهیمی به این قوت و صحت وجود ندارد.
وی صراحتاً میگوید: قسمت بسیار زیادی از سخنان پیغمبر ما که شک نیست سخن ایشان است، امروز در دست است. در صورتی که هیچیک از ادیان دیگر نمیتوانند چنین ادعایی بکنند که به صورت قطع بگویند فلان جمله، جملهای است که از زبان مثلاً موسی (ع) یا عیسی (ع) و یا یک پیامبر دیگر شنیده شده است. جمله های زیادی هست ولی آنقدرها قطعی نیست و ما سخنان متواتر از پیغمبر خودمان زیاد داریم. و از طرف دیگر تاریخ پیغمبر ما تاریخ بسیار روشن و مستندی است.
در این جهت هم رهبران دیگر جهان با ما شرکت ندارند. حتی دقایق و جزئیاتی از زندگی پیغمبر اکرم به صورت قطع و مسلم امروز در دست است که درباره هیچکس دیگر چنین نیست؛ از سال و ماه و حتی روز تولدش و حتی روز هفتم تولدش، دوران شیرخوارگی اش، دورانی که در صحرا زندگی کرده است، دوران قبل از بلوغ، مسافرت هایش به خارج عربستان، شغل هایی که قبل از نبوت داشته است، ازدواجش در چه سن و سالی بوده است، چه فرزندانی برای او متولد شده اند و آنهاشان که قبل از خودش از دنیا رفته اند در چه سنی از دنیا رفته اند، و امثال اینها.
تا می رسد به دوران رسالت و بعثتش، که اطلاعات دقیقتر می گردد. در صورتی که حضرت عیسی که نزدیکترین پیغمبر از پیغمبران بزرگ صاحب شریعت به ما است اگر تأیید قرآن از او نبود که مسلمانان عالم، عیسی را به حکم قرآن یک پیغمبر حقیقی و الهی دانسته اند اصلاً عیسی را در دنیا نمی شد اثبات و تایید کرد. خود مسیحیها از جنبه تاریخی اصلاً اعتقاد ندارند به این تاریخ میلادی که مثلاً می گویند از تاریخ میلاد حضرت مسیح ۱۹۷۵ سال گذشته است، یک حرف قراردادی است نه حقیقی. اگر ما می گوییم از هجرت پیغمبر ما ۱۳۹۵ سال قمری و ۱۳۵۶ سال شمسی گذشته است به اصطلاح «مو لای درزش نمیرود»، اما اینکه از میلاد مسیح ۱۹۷۵ سال گذشته باشد یک حرف قراردادی است و تاریخ آن را هیچ تأیید نمیکند. (سالشمارها مرتبط با زمان ایراد سخنرانی است) (ص ۴۰)»
تحول و تعمیق فهم به تناسب رشد علم زمانه
استاد شهید مطهری در مقدمه دوم به مفهوم تحول و تعمیق فهمها به تناسب رشد علوم و معارف بشری اشاره میکند و به عنوان مثال میافزاید که شیخ مرتضی انصاری نسبت به نوابغی چون شیخ مفید و شیخ صدوق و شیخ طوسی بهتر میتواند سخنان پیغمبر را تحلیل کند، نه چون نابغهتر است، بلکه به این خاطر که علم زمان او وسعت بیشتری نسبت به علم زمان آن شیوخ دارد. به همین منظور ضمن اشاره به سخن پیامبر (ص) مبنی بر اینکه (بسا مردمی که حامل یک سخن عمیق (فقه) هستند ولی خودشان عمیق نیستند و آن را برای کسی نقل میکنند که از آنها فقیهتر است.سفینه البحار، ج ۱، ص ۳۹۲) فقه و تفقه را تعریف کرده و میگوید این سخن دال به آینده دارد.
«این جمله خیلی نکته در آن هست، یعنی اشاره ای است به آینده. (فقه) یعنی فهم عمیق، ولی در اینجا مقصود جمله ای است که عمق داشته باشد. (فقه) با «فهم» فرقش این است که «فهم» مطلقِ فهمیدن است و «فقه» فهم عمیق را میگویند. وقتی که فقه به کلام اطلاق بشود یعنی سخنی که عمق زیاد دارد. بسا مردمی که جمله ای را، فقهی را حمل می کنند یعنی جمله ای را که از من شنیده اند حفظ دارند، فقیه هم هستند ولی نقل می کند برای کسی که از خود او فقیه تر است یعنی نقل می کند برای کسی که از او عمیقتر است و عمق فکرش بیشتر است، او که وقتی برایش نقل می کند چیزهایی می فهمد که خود اینکه برای او نقل کرده نمی فهمد.
این است که ما می بینیم سخنان پیغمبر دقیقاً قرن به قرن عمق بیشتری (نمیگویم پیدا کرده) برای آن کشف شده است، در هر رشتهای. در قرن اول و دوم هرگز به اندازه قرن سوم نمی توانستند به عمق مطالب پیغمبر برسند و در قرن سوم به اندازه قرن چهارم و در قرن چهارم به اندازه قرن پنجم. تاریخ علوم اسلامی این امر را نشان میدهد. اگر شما اخلاق را مطالعه کنید، فقه را مطالعه کنید، معارف و فلسفه را مطالعه کنید، عرفان را ملاحظه کنید، می بینید در هر قسمت که پیغمبر سخن گفته است، مفسرینی که در دوره های بعد آمده اند واقعاً بهتر توانسته اند به عمق کلام پیغمبر برسند. اعجاز پیغمبر در همین است».(ص ۴۲)
سیره یعنی نوع و سبک رفتار
مرحوم مرتضی مطهری پس از ذکر این دو مقدمه از منظر واژهشناسی به تعریف «سیره» میپردازد و آن را نوع و سبک رفتار معرفی میکند.
«سیره در زبان عربی از مادة «سِیر» (بر وزن خِیر) است. سِیر یعنی حرکت، رفتن، راه رفتن. «سیره» یعنی نوع راه رفتن. سیره بر وزن فِعلَه است و فِعلَه در زبان عربی دلالت میکند بر نوع. مثلاً جَلسَه یعنی نشستن، و جِلسَه، یعنی سبک و نوع نشستن و این نکته دقیقی است. سیر یعنی رفتن، رفتار، ولی سیره یعنی نوع و سبک رفتار. لغت «سیره» را شاید از قرن اول و دوم هجری مسلمین به کار بردند. گو اینکه در عمل، مورخین ما از عهده خوب برنیامدند ولی لغت بسیار عالیای انتخاب کردند. [چرا که] آنچه مهم است شناختن سبک رفتار پیغمبر است. آنها که سیره نوشتهاند رفتار پیغمبر را نوشتهاند. این کتابهایی که ما به نام سیره داریم سیر است نه سیره. مثلاً سیرة حلبیّه سیر است نه سیره؛ اسمش سیره هست ولی واقعش سیر است. رفتار پیغمبر نوشته شده است نه سبک پیغمبر در رفتار، نه اسلوب رفتار پیغمبر، نه متد پیغمبر». (ص ۴۸)
اکثریت انسانها سبک رفتاری ندارند
استاد مطهری در ادامه و پس از آنکه سیره را «سبکشناسی» تعریف میکند میگوید که مساله سبک و اسلوب و method خیلی مهم است و در همه رشته های ادبی، هنری، فلسفی افراد به تناسب سبک و روش خود امور را دنبال میکنند. چیزی که در رفتارها هم اینگونه است و بعضی انسانها هستند که سبک رفتاری دارند. «رفتارها نیز سبکهای مختلف دارد. سیره شناسی یعنی سبک شناسی. سلاطین عالم، فلاسفه، ریاضتکش ها همه سبک مخصوص به خود دارند. پیغمبران [هم] به طور کلی یک سبک مخصوص به خود دارند و هریک را که جدا در نظر بگیریم یک سبک مخصوص به خود دارد. مثلاً پیغمبر اکرم یک سبک مخصوص به خود دارد. [البته اینکه] در عمل سبک ها مختلف است این برای آدم هایی است که سبک داشته باشند. اکثریت مردم اصلاً سبک ندارند. خیلی افراد که شعر می گویند اصلاً سبک ندارند، سبک سرش نمی شود. خیلی از مردم در تفکرشان اصلاً سبک و منطق ندارند؛ یک دفعه به نقل استناد می کند، یک دفعه به عقل استناد می کند؛ یک دفعه حسی می شود، یک دفعه عقلی می شود. اینها مادون منطقند. من به ما دون منطقها کار ندارم. در رفتار هم اکثریت قریب به اتفاق مردم سبک ندارند. به ما اگر بگویند سَبکات را [در رفتار] بگو، سیره خودت را بیان کن، روشت را بیان کن، تو در حل مشکلات زندگی چه روشی داری؟ پاسخی نداریم. قلیلی از مردم هستند که در راهی که می روند سبک و روش دارند. قلیلی از مردم اینجورند والا اکثریت مردم دون منطقند، دون سبکند، دون روشند.»
سیره پیغمبر یعنی سبک رفتاری او
پس از مقدمه و تعاریف سیره و سیر و سبک، نوبت به تعریف سیره پیغمبر میرسد. مطهری بنابر آن مقدمات و تعاریف سیره پیغمبر را شناسایی مِتُد و روش پیغمبر در عمل و رفتار برای تحقق اهدافش تعریف میکند. اینکه پیامبر (ص) در تبلیغ، رهبری، قضاوت، مدیریت و غیره چگونه سبکی را برای تحقق اهداف و مقاصدش به کار میبست. «سیره پیغمبر یعنی سبک پیغمبر، متدی که پیغمبر در عمل و در روش برای مقاصد خودش به کار میبرد. بحث ما در مقاصد پیغمبر نیست؛ مقاصد پیغمبر عجالتاً برای ما محرز است. بحث ما در سبک پیغمبر است، در روشی که پیغمبر به کار میبرد برای هدف و مقصد خودش. مثلاً پیغمبر تبلیغ میکرد. روش تبلیغی پیغمبر چه روشی بود؟ سبک تبلیغی پیغمبر چه سبکی بود؟ پیغمبر در همان حال که مبلغ بود و اسلام را تبلیغ میکرد، یک رهبر سیاسی بود برای جامعه خودش. از وقتی که آمد به مدینه، جامعه تشکیل داد، حکومت تشکیل داد، خودش رهبر جامعه بود. سبک و متد رهبری و مدیریت پیغمبر در جامعه چه متدی بود؟ پیغمبر در همان حال قاضی بود و میان مردم قضاوت میکرد. سبک قضاوتش چه سبکی بود؟ پیغمبر مثل همه مردم دیگر زندگی خانوادگی داشت، زنان متعدد داشت، فرزندان داشت. سبک پیغمبر در «زن داری» چگونه بود؟ سبک پیغمبر در معاشرت با اصحاب و یاران و به اصطلاح مریدها چگونه بود؟ پیغمبر دشمنان سرسختی داشت. سبک و روش پیغمبر در رفتار با دشمنان چه بود؟ و دهها سبک دیگر در قسمت های مختلف دیگر که اینها باید روشن بشود». (ص ۵۳)
مشورت یکی از سبکهای رهبری پیامبر
استاد مطهری پس از این تعریف به یکی از مصادیق سیره و سبک پیامبر (ص) یعنی عدم تصمیمگیری فردی و مشورت با یاران اشاره میکند. چیزیکه به نظر مطهری با وجود نفوذ و تبعیت یاران از اوامر پیامبر عجیب است. مثال خاص مطهری در این زمینه مشورت پیامبر در جنگ احد مبنی بر ماندن در داخل یا رفتن به خارج از شهر برای دفاع است. موضوعی که در نهایت پیامبر به مشورت یاران تن میدهد و به بیرون از شهر برای دفاع میرود. در صورتی که رای خود او ماندن در داخل شهر برای دفاع بود. «در مقام نبوت، در مقامی که اصحاب آنچنان به او ایمان دارند که می گویند اگر تو فرمان بدهی خود را به دریا بریزیم به دریا می ریزیم، در عین حال نمیخواهد سبکش انفرادی باشد و در مسائل تنها تصمیم بگیرد، برای اینکه اقلِّ ضررش این است که به اصحاب خودش شخصیت نداده، یعنی گویی شما اساساً فکر ندارید، شما که فهم و شعور ندارید، شما ابزارید، من باید فقط دستور بدهم و شما عمل کنید. آنوقت لازمهاش این است که فردا هرکس دیگر هم رهبر بشود همین جور عمل بکند و بگوید: لازمه رهبر این است که رهبر فکر و نظر بدهد و غیر رهبر هر که هست فقط باید ابزارهای بلا ارادهای باشند و عمل بکنند. ولی پیغمبر در مقام نبوت چنین کاری را نمیکند. شورا تشکیل میدهد که اصحاب چه بکنیم؟ «بدر» پیش می آید شورا تشکیل میدهد، «احد» پیش می آید شورا تشکیل می دهد: اینها آمده اند نزدیک مدینه، چه مصلحت میدانید؟ از مدینه خارج بشویم و در بیرون مدینه با آنها بجنگیم یا در همین مدینه باشیم و وضع خودمان را در داخل مستحکم بکنیم، اینها مدتی ما را محاصره می کنند، اگر موفق نشدند شکست خورده برمیگردند… بسیاری از سالخوردگان و تجربهداران تشخیصشان این بود که مصلحت این است که در مدینه بمانیم. جوان ها که بیشتر به اصطلاح حالت غروری دارند و به جوانیشان برمیخورد گفتند: ما در مدینه بمانیم و بیایند ما را محاصره کنند؟! ما تن به چنین کاری نمیدهیم، میرویم بیرون هرجور هست میجنگیم. تاریخ می نویسد خود پیغمبر اکرم مصلحت نمیدید که از مدینه خارج بشوند، میگفت اگر در مدینه باشیم موفقیتمان بیشتر است، یعنی نظرش با آن سالخوردگان و تجربهداران موافق بود، ولی دید اکثریت اصحابش که همان جوان ها بودند گفتند: نه یا رسول الله ما از مدینه بیرون می رویم در دامنه اُحُد همان جا با آنها میجنگیم. جلسه تمام شد. یک وقت دیدند پیغمبر اسلحه پوشیده بیرون آمد و فرمود: برویم بیرون. همان هایی که این نظر را داده بودند آمدند گفتند: یا رسول الله چون شما از ما نظر خواستید ما اینجور نظر دادیم، ولی در عین حال ما تابع شما هستیم، اگر شما مصلحت نمیدانید ما برخلاف نظر خودمان میمانیم در مدینه. فرمود: پیغمبر همینقدر که اسلحه پوشید و بیرون آمد دیگر صحیح نیست اسلحه اش را کنار بگذارد. حالا که بنا شد برویم بیرون می رویم بیرون».
