به گزارش گروه اطلاع رسانی ایرنا؛ اصطلاح ایرانشناسی همانندهایی همچون هندشناسی، چین‌شناسی و عرب‌شناسی و ... دارد که همگی آنها زیر عنوان کلی شرق‌شناسی جمع می‌شوند و این خود می‌رساند که مجموعه‌هایی انسانی وجود دارد که دارای تمامیتی هستند و هر یک را می‌توان زیر یک عنوان کلی مطالعه کرد و موضوع دانشی قرار داد. ادوارد سعید قرن هیجدهم را به تقریب هنگام آغاز شرق‌شناسی می‌شمارد که به صورت نهادی فراگیر وسیله پرداختن به مشرق زمین بوده است و مراد از پرداختن به مشرق زمین عبارت است از سخن گفتن درباره آن، تصویب کردن نظرات مربوط به آن، توصیف آن، تدریس درباره آن، اقامت در پهنه آن و حکم راندن بر آن. به عبارتی شرق‌شناسی یعنی یک شیوه غربی برای سلطه بر مشرق زمین و تغییر ساختار و اعمال قدرت بر آن. از این نظر، شرق‌شناسی به دنبال گسترش سلطه استعمار پدید آمده است تا شرقِ رازآلود را در نظر غربیان به پدیده ای قابل فهم و معقولی تبدیل کند تا همزمان که شناخته می‌شود، تحت کنترل نیز قرار گیرد.
امّا اگر نخواهیم صرفاً در این چارچوب فکری به مسئله شرق‌شناسی و به تبع آن ایران شناسی بنگریم باید سیر کلی این جریان را از ابتدا تاکنون مورد بررسی قرار دهیم و با بررسی مراحل مختلف جریان ایرانشناسی گونه‌بندی خود را از این جریان ارائه دهیم تا مشخص شود که آیا تنها رویکرد دستگاه فکری شرق‌شناسی راجع به ایران از دریچه نگاه استعماری برخاسته از اهداف اولیه این جریان بوده است؟ امّا آنچه از مطالعه و بررسی این جریان برمی‌آید و با توجه به جمیع نظرات در این حوزه باید تفاوت‌هایی میان دوره‌های مختلف این جریان قائل شد. به طور کلی سه گونه «ایرانشناسی» را می‌توانیم نام ببریم.
۱-ایرانشناسان سفید
۲- ایرانشناسان خاکستری
۳- ایرانشناسان سیاه
منظور از ایرانشناسان سفید یعنی آن دسته از ایرانشناسان هستند که به سبب دلبستگی و علاقه به ایران، به پژوهش درباره فرهنگ و ادب و تاریخ ایران روی آورده‌اند. اینان فارغ از جدل‌های سیاسی کشورهای دیگر با ایران، در جهت علاقه خود به پژوهش درباره ایران پرداخته و یا می‌پردازند. ایرانشناسی آنان در پیوند با ایران‌دوستی است. لویی ماسینیون، هانری کربن و ادوارد براون در زمره چنین ایران‌شناسانی قرار می‌گیرند که از طرف ایرانیان نیز مورد احترام قرار گرفته‌اند.
گروه دوم، ایران‌شناسانی هستند که ضمن اینکه علاقه‌مند به شناخت ایران هستند امّا فارغ از جدل‌های سیاسی نیستند و دغدغه آنان در رابطه با مسائل پژوهشی خود ارتباط مستقیمی با درآمد آنان دارد؛ یعنی آنچه مهم است مسائل مادی در رابطه با کاری که انجام می‌دهند و در خدمت منافع آن کشوری کار می‌کنند که تأمین مالی پروژه فکری آنان را بر عهده بگیرد. برای نمونه دانیل پاتسِ باستان‌شناس که روزگاری درباره ایران کار می‌کرد و نام خلیج‌فارس را در کتاب های خود به کار می‌برد اما اکنون که در حوزه باستان‌شناسی کشورهای عربی کار می‌کند ابایی از این ندارد که نام تحریف شده خلیج‌فارس را به کار ببرد.
دسته سوم ایرانشناسان، افرادی هستند که ضمن اینکه به پژوهش درباره ایران می‌پردازند امّآ علاقه‌مند به ایران نیستند و حتی قصد ضربه زدن به ایران و ایرانیان نیز دارند. در واقع هدف این گونه از ایرانشناسی پیش بردن سیاست‌های دولت متبوع خویش است و ایرانشناسی را ابزاری می دانند که آنان را به مقصودشان می‌رساند. مأموران انگلیسی دوره قاجار همچون کرزن، سایکس، واتسن و بسیاری از سفرنامه‌نویسان دیگر انگلیسی در زمره چنین ایران‌شناسانی قرار می‌گیرند.
با توجه به چنین تقسیم بندی پژوهشگر گروه اطلاع رسانی ایرنا به مناسبت سالروز درگذشت لویی ماسینیون به بررسی شخصیت علمی و تالیفات این محقق فرانسوی پرداخته است.
تولد و تحصیلات
لویی ماسینیون در ۲۵ ژوئیه ۱۸۸۳ میلادی در نوژان فرانسه چشم به جهان گشود. در ۱۹۰۰ میلادی موفق شد در ۲ رشته ادبیات و ریاضی، دیپلم بگیرد و از دوران نوجوانی به زبان‌های شرقی علاقه‌مند بود. به ویژه آنکه مطالعه فلسفه، او را با فلسفه اسلامی آشنا کرد و بالطبع، مطالعه منابع فلسفه اسلامی، بدون آشنایی و تسلط بر زبان عربی، به سادگی ممکن نبود. به همین دلیل در مدرسه ملی زبان‌های زنده شرقی، زبان عربی را آموخت و به همین دلیل در مدت کوتاهی، دیپلم تحقیقات عالی در بخش علوم دینی را از دانشگاه سوربن دریافت و از همان زمان، مطالعات خاورشناسی را آغاز کرد.
وی در ۱۹۰۵ میلادی در چهاردهمین کنفرانس جهانی خاورشناسان در الجزایر شرکت کرد و پس از آن مدتی بعد به مصر رفت و در دانشگاه قاهره به تدریس پرداخت اما توقف در مصر، طولانی نشد و بعد به عراق، سوریه، عربستان و ایران سفر کرد.
حضور در ایران
ماسینیون در ۱۹۳۰ میلادی پس از اینکه برای شرکت در یک کنگره شرق‌شناسی در باکو حضور پیدا کرد از آنجا به ایران آمد. نخست به رشت و سپس به خراسان رفت و در آنجا اسناد مربوط به منصور حلاج را بررسی کرد و سپس به فارس رفت.
این ایرانشناس برای بار دوم در ۱۹۳۴ میلادی برای افتتاح فرهنگستان به ایران آمد اما چون این مراسم ولی با تأخیر برگزار شد، او نتوانست در مراسم شرکت کند تا اینکه در ۱۹۴۰میلادی برای عضویت در فرهنگستان ایران و همچنین به‌عنوان استاد افتخاری دانشگاه تهران انتخاب شد.
در ۱۹۶۲ مراسم بزرگداشتی برای ماسینیون در ایران برگزار شد که هانری کربن اسلام شناس و همکار وی نیز حضور داشت. ماسینیون هنگامی که به ایران می آمد با استادانی که زندانی شده بودند نیز دیدار و گفت و گو می کرد. به همین دلیل هم هنگامی که دولت ملی دکتر مصدق سقوط کرده بود به ایران آمد برای دیدن غلامحسین صدیقی استاد جامعه شناسی که در زندان به سر می برد، به آنجا رفت و شرایط آزادی او را فراهم کرد.
تصوف ایران و اسلامی
ایرانیان در حوزه مطالعات ایران و اسلام مدیون ماسینیون هستند. به ویژه در مباحث مربوط به تصوف اسلامی و ایرانی آثار ارزشمندی از خود به یادگار گذاشته است. تحقیقاتش درباره حلاج از معروف‌ترین و معتبرترین آنها است. وی ۳۵ سال ریاست کرسی جامعه‌شناسی اسلامی را در کالج فرانسه و ۳۰ سال ریاست موسسه تبلیغات ایرانی را در مدرسه مطالعات عالی سوربن برعهده داشت و تالیفات مهمی درباره تاریخ، هنر و ادبیات شرق از خود برجای گذاشته است. آثار ماسینیون در حوزه تصوف ایرانی و اسلامی غالباً مبتکرانه هستند که از حلاج صوفی شهید اسلامی، تصوف حلاج از جنبه فلسفه مابعدالطبیعی، مباهله مدینه و تقدیس فاطمه(س) و سلمان پاک می‌توان به‌عنوان نمونه‌های آنها نام برد.
گفت و گو راهکار آرامش در دنیای پرآشوب
ماسینیون به عنوان یک محقق تاریخ اعتقاد راسخی به آزادی فردی و جمعی داشت. به همین دلیل هم ایده اش این بود که در این دنیای پرآشوب تنها راهی که می تواند آرامش برای انسان ها به ارمغان بیاورد، گفت و گو است؛ گفت و گویی که می بایست در میان ادیان شکل بگیرد. در همین خصوص با اینکه خودش مسیحی بود اما نقش مهم و تاثیرگذاری در شناخت و شناساندن اسلام برعهده گرفت و در این حوزه هم موفق عمل کرد. در همین ارتباط می گوید: از زمانی که مسیحی شدم تمام زندگی‌ام به حرکت و عمل تبدیل شد و تمام این زندگی صرف جهان اسلام شد که مرا برای بازیافتن خدا یاری کرد. این را مدیون برادران ابراهیمی خود هستم. من نه موقعیت‌طلب هستم، نه مجادله‌طلب اما باید بگویم در دوستی و شرافت باید به هر قیمت پاک و صادق بود.
وی به عنوان مستشار پاپ پیوس یازدهم و دوازدهم در نوشتن منشور دوم واتیکان، نقش مهمی در به رسمیت شناخته شدن اسلام در این منشور داشت.
ماسینیون و شریعتی
ماسینیون استاد علی شریعتی در فرانسه بود و شریعتی نیز به خوبی حق شاگردی او را ادا کرد و برایش احترام خاصی قائل بود. شریعتی در مورد استاد خود می گوید: من بسیار از پژوهش‌های این بزرگ‌مرد درباره زندگی و شخصیت حضرت فاطمه(س)، و به‌ویژه حیات بارورش پس از مرگ، نفوذ او در تاریخ اسلام چونان محرک روح عدالت‌خواهی و نبرد علیه ستم و تبعیض در جامعه مسلمان و همچون مظهر راه و آرمان بنیادین رسالت اسلام، بهره برده‌ام.
ماسینیون در سال های پایانی عمر خود منابع و مستنداتی را گردآورده بود که اعتقاد داشت با بررسی و تبیین آنها می‌توان به کشمکش‌های میان شیعه و سنی و همچنین میان مسلمانان و مسیحیان پایان داد. این مدارک به حضرت فاطمه(س) مربوط می‌شد. به همین دلیل از هانری کُربَن درخواست می‌کند تا این پژوهش ها را ادامه دهد اما این خواسته ماسینیون هیچ گاه محقق نمی‌شود اما شریعتی با نوشتن کتاب فاطمه فاطمه است این خواسته را تا حدی جامه عمل پوشاند.
همچنین شریعتی یک ماه بعد از درگذشت ماسینیون کتاب سلمان پاک را ترجمه کرد و در مقدمه همین ترجمه بخش مهمی را به معرفی مؤلف اختصاص داد که در آنجا می نویسد: استادی چون لویی ماسینیون، جانشین و وارثی ندارد زیرا اثر و کار عالمانه وی، بیش از حد به شخصیت و خصوصیات فردی او وابسته است و نیز بدان سبب که مبنا و معیار باطنی و آن قدرت نهانی که معرف و مشخص هر شخصیتی است، در هر مورد، امری منحصر و بی‌نظیر است.
تالیفات
ماسینیون سرفصل های نوینی را در ایرانشناسی گشود که پس از او نه فقط توسط ایرانشناسان بعدی ادامه یافت بلکه بر پژوهش های محققان ایرانی نیز تأثیر اساسی گذارد. در میان این آثار و شخصیت های مورد مطالعه، منصور حلاج نقش ویژه‌ای دارد تا آنجا که تأثیر حلاج بر ماسینیون بسیار عمیق و گسترده است. هانری کربن در این خصوص می‌گوید: آثار و تألیفات علمی ماسینیون، هر چند هم متنوع بوده و مباحث و موضوع‌هایی که خاطرش را به خود معطوف داشته‌اند، هر چه گوناگون هم باشند ولی به هر حال، خود ذاتاً و با تمام وجودش، به جانب سرگذشت پرشور و هیجان حلاج گرایش داشته و همه آثار نیز بدان متوجه و متمایل است و خود آن حوادث و سوانح را در دوران زندگی، درک و احساس کرده است. آثار وی عبارتند از:
منحنی زندگی حلاج
ماسینیون در منحنی زندگی حلاج به بررسی اجمالی و تحلیل ابعاد شخصیت حلاج و اوضاع دینی، سیاسی و اجتماعی عصر او پرداخته است. این کتاب به‌وسیله وان فرهادی به فارسی ترجمه شده است. این کتاب به سیر زندگی و افکار و علایق حلاج اختصاص دارد و نقطه‌نظرات بزرگان عرفان چون عطار را در مورد حلاج به تفضیل مورد بحث و پژوهش قرارگرفته است. حلاج برای ماسینیون یک موضوع ساده تحقیق نبود بلکه ماسینیون با این عارف ایرانی یک ارتباط شخصی برقرار کرد و شخصیت و زندگی او متاثر از حلاج شد.
مصیبت حلاج، صوفی شهید اسلام
این کتاب را ضیاءالدین دهشیری با عنوان مصایب حلاج به فارسی ترجمه کرده است. در این کتاب و کتاب پیشین، ماسینیون شباهتی میان حلاّج و مسیح دیده از این رو داستان حلاّج را پیگیری می کند.
سلمان پاک و نخستین شکوفه‌های معنویت اسلام در ایران
این کتاب درباره سلمان فارسی نوشته شده و علی شریعتی آن را به فارسی برگرداند و عبدالرحمن بدوی نیز تحت عنوان سلمان الفارسیُّ والبواکیرُ الرّوحیة للإسلام فی إیران ترجمه‌ای به عربی از آن به دست داد.
ماسینیون کتاب های نیایش ابراهیم در سدوم، هفت خفته افسس (اصحاب کهف)، شهر مردگان در قاهره، تفکرات در بنای اولیه تجزیه نحوی در زبان عرب و بررسی ریشه‌های فنی عرفان اسلامی را به رشته تحریر در آورد و در نگارش دائره المعارف اسلام نیز شرکت داشت و به عنوان نمونه، مقالات تصوّف، قرامطه و حسین بن روح در دائرة المعارف، از اوست. کتاب الطّواسین اثر حسین‌بن منصور حلاّج را هم ماسینیون به چاپ رساند.
سرانجام
سرانجام این ایرانشناس و اسلام‌شناس در ۳۱ اکتبر ۱۹۶۳ میلادی در فرانسه چشم از جهان فروبست.
