دکتر فرهنگ رجایی در در سی و سومین نشست جمعه‌های پردیس کتاب در مشهد با موضع نقد و بررسی کتاب «اندیشه و اندیشهورزیشفقنا – دکتر فرهنگ رجایی: بنده حاضرم شرط مالی و آبرویی ببندم که از چین چیزی در نخواهد آمد؛ زیرا فقط تولید اقتصاد می‌کند، همان طور که از روسیه استالینی چیزی در نیامد؛ برای این‌که فقط تولید نظم و امنیت کرد. اما کشورهای در حال توسعه، تولید همزمانی می‌کنند؛ در حال توسعگی، یعنی همه‌شمول، همزمان، همگانی و هماهنگ. تولید همه‌شمولی یعنی همه چیز: اقتصاد، سیاست، فکر و حتی خرافات.
در سی و سومین نشست جمعه‌های پردیس کتاب در مشهد با موضع نقد و بررسی کتاب «اندیشه و اندیشه‌ورزی»، دکتر فرهنگ رجایی نویسنده کتاب و پژوهشگر علوم سیاسی با حوزه اندیشه سیاسی و روابط بین‌الملل و استاد تمام دانشگاه کارلتن کانادا در بخش‌هایی از سخنان خود چنین گفت:
ـ من با شیخ شبستر موافقم که «جان آدمی توانِش خورشیدی عمل کردن دارد» و این نه با اصلاح اجتماعی است که جامعه‌شناسان می‌گویند و نه با اصلاح رفتاری که روان‌شناسان می‌گویند، بلکه با علم سیاست است که ارسطو آن را سرآمد علوم می‌داند؛ زیرا امر سیاسی و علم سیاست با اختیار و جرأت آدمی برای عمل کردن آغاز می‌کند و موتور این جرأت، اندیشه است. به همین دلیل است که به فرمایش حضرت پیامبر(ص) تفکر حتی از عبادت بالاتر است. این نورافشانی و خورشیدی عمل کردن، خود را در زندگی جمعی و عرصه اجتماع، توسعه پایدار و در جهانداری نشان می‌دهد.
می‌توانیم جهان «در حال توسعه» داشته باشیم که در جهت توسعه کوشندگی می‌کند، اما جامعه «توسعه‌یافته» وجود خارجی ندارد؛ بلکه برای انسان مؤمن، جامعه توسعه‌یافته «بهشت» است و برای انسانی که باور به بهشت ندارد، این جامعه فقط «یک افق» است. اگر جامعه‌ای خودش بگوید که من توسعه‌یافته هستم، یا تفرعن می‌کند یا توطئه‌ای برای آن است که شما از او پیروی کنید.
ـ وضعیت در حال توسعگی یعنی ۲۴ ساعته تولید هنر کردن، نه تولید غرض کردن.
ـ اگر «در حال توسعه» هم نباشیم، یا «جهانگیر» هستیم یا به تعبیر زیبای دکتر شایگان، «در تعطیلی تاریخی» به سر می‌بریم. وقتی گفته می‌شود: جهانگیر، فکر نکنید که فقط دولت یا سرمایه‌داران ما چنین هستند. در نشست‌هایی متعددی که در این سفر در محیط‌های علمی و دانشگاهی شیراز و قم و تهران داشتم، در مجموع ۳۵ سؤال از من شد و در نهایت تنها یک سؤال آن هم در قم توسط شیخی به صورتی همدلانه مطرح شد که «جهانگیرانه» نبود. بقیه همه جهانگیرانه بود که می‌خواهند یک نکته را به من ثابت کنند.
ـ هر جا فکر کردید می‌خواهید چیزی را به کسی ثابت کنید، ذهن شما جهانگیرانه است و در این میانه، به تعبیر مولانا، دزد سوم می‌زند می‌برد. از حمله نادر شاه به شمال هند چه کسی بهره‌مند شد؟ انگلستان؛ چون انسجام درونی شمال هند را از هم پاشید و درست ده سال بعد از حمله وی، نهادی با نام «کمپانی متحد بازرگانان» در انگستان شکل گرفت که «کمپانی هند شرقی» هم جزو آن بود. کشورهای جهانگیر که در آن افرادش در حال جهانگیری هستند، در واقع دارند به نفع دزد سوم کار می‌کنند، که می‌زند و می‌برد.
ـ بنده حاضرم شرط مالی و آبرویی ببندم که از چین چیزی در نخواهد آمد؛ زیرا فقط تولید اقتصاد می‌کند، همان طور که از روسیه استالینی چیزی در نیامد؛ برای این‌که فقط تولید نظم و امنیت کرد. اما کشورهای در حال توسعه، تولید همزمانی می‌کنند؛ در حال توسعگی، یعنی همه‌شمول، همزمان، همگانی و هماهنگ. تولید همه‌شمولی یعنی همه چیز: اقتصاد، سیاست، فکر و حتی خرافات.
ـ وسط میدان نقش جهان، روبه‌روی عالی‌قاپو ایستاده‌ام و پیشِ روی خود را نگاه می‌کنم: عالی‌قاپو، چهل‌ستون، هشت‌بهشت؛ مجتمعی که از زیر با هم ارتباط دارند و تولید نظم و امنیت و توزیع قدرت می‌کنند که همان سیاست است.
سمت چپ را که می‌بینم؛ مسجدی است که در آن مسجد و مدرسه پشت آن تولید فکر و فرهنگ و اندیشه می‌شود.
به سمت راست که چشم می‌اندازم، در بازار قیصریه تولید معیشت می‌شود و اقتصاد است.
و به پشت سر که می‌نگرم، مسجد شیخ لطف‌الله است که صحن عمومی ندارد، حیاط ندارد؛ زیرا مسجد ملکه است، مسجد خانواده است، «خصوصیت» و «عرصه خصوصی» ایجاد می‌کند.
وسط میدانی که در آن ایستاده‌ام، روزهای شنبه، شنبه‌بازار است، روزهای جمعه نمازجمعه است، بعضی وقت‌ها چوگان‌بازی است، بعضی وقت‌ها سلام شاهی است، بعضی وقت‌ها پیک‌نیک خانوادگی است، بعضی وقت‌ها سان نظامی است.
این مجتمع وقتی با هم می‌زند، جشنی به پا می‌کند که «نما» یعنی بالندگی اتفاق می‌افتد؛ به همین دلیل دوران صفوی، متأسفانه از یک جهت، آخرین دوران مدنیت و تمدن‌سازی ما است.
جامعه در حال توسعه بهشت موعود نیست، جامعه در حال توسعه که صفویِ آن زمان و غربِ الآن باشد، حداقل ۵۱ درصد مواقع برای حداقل ۵۱ درصد آدم‌ها اوضاع بد نیست، ولی برای ۴۹ درصد جهنم و تعصب و نژادپرستی است و ما می‌بینیم فرمایشات نژادپرستانه‌ای را که امروزه از مرکز متمدن‌ترین پایتخت‌ها بلند می‌شود.
ملاک شناخت این جامعه در حال توسعه نیز خیلی روشن است؛ آدم‌های عادی جامعه در حال توسعه را فریاد می‌زنند؛ با جان و مال و با پای خود؛ ببینید در هر لحظه تاریخی، جهت مهاجرت به کدام سو است.
چرا ما اکنون در حال توسعه نیستیم؟ برای این که ۱۵۰ سال است آداب می‌گیریم و آداب ما را به جایی نمی‌رساند. ۱۵۰ سال است که داریم آداب توسعه را به جا می‌آوریم؛ کارنامه چیست؟ دو انقلاب، شصت کودتا، هزار دعوا، و فکر هم می‌کنیم که افتخار است. ۱۵۰ سال است که به اسم توسعه توی سر هم می‌زنیم؛ برای این‌که به جای «ادب»، به «آداب» پرداخته‌ایم؛ آداب پر از تفرعن است و ادب تواضع.
ـ این روایت جالب در باره حضرت علی(ع) ـ که در بین النهرین باستان هم عین آن را داریم و در بین شوگان‌های ژاپن هم عین آن هست ـ که با هماوردش کشتی می‌گرفت و او را بر زمین زد و کسی که بر زمینش زده بود، آب دهان به صورت او انداخت، حضرت کنار رفت و گفت: دیگر نمی‌توانم؛ زیرا من تاکنون انسان‌ورزی کردم و به عنوان خلیفه الله سعی می‌کردم در راه حق شمشیر بزنم، اما حال که تو آب دهان به صورتم انداختی، دیگر اطمینان ندارم که می‌توانم انسان بورزم. اگر علی معصوم نگران انسان‌ورزی است، من چرا می‌گویم انسان شدن یا انسان بودن؟ خیر، انسان ورزیدن است. مثل آن است که اگر مدتی هنر خود را، اندیشه خود را، دانش خود را، زندگی خود را و مهندسی خود را صیقل نزنیم، یادمان می‌رود.
ـ وی با اشاره به کاربرد تعبیر غرب‌زدگی یادآور شد که به گمان من به کاربردن این واژه عین غرب‌زدگی است که در این دیدگاه غرب را ملاک می‌داند.
دکتر فرهنگ رجایی در در سی و سومین نشست جمعه‌های پردیس کتاب در مشهد با موضع نقد و بررسی کتاب «اندیشه و اندیشه‌ورزی
