سلامت نیوز:ساعت 11:30 دقیقه روز پنجشنبه، ۳۰ دی ماه سال ۱۳۹۵ دیگر نه نشانی از ساختمان پلاسکو بود و نه از آن ۱۶ آتش‌نشانی که جان‌شان را میان پلاسکو به جای گذاشتند و نه از آن ۱۰ خدمه و کاسبان پلاسکو. 9 روز بعد، آنچه از پلاسکو باقی ماند، ۲۰ هزار تن نخاله و آوار ساختمانی، هیاهوی هزار و ۷۰۰ کامیون و 8 روز کابوس مدام و رنج بی‌نهایت برای آنهایی بود که فرزند، همسر، برادر، رفیق و عزیز خود را زیر آوار پلاسکو جای گذاشته بودند.
به گزارش سلامت نیوز به نقل از روزنامه اعتماد ، این گزارش روایت دو تن از کسبه پلاسکو است که عزیزی را در میان آوار پلاسکو برای همیشه از دست ندادند، بارها هم در طول گفت‌وگو تاکید می‌کنند که خسران آنها در برابر خسران خانواده‌های شهدای آتش‌نشان از جنسی دیگر است و هیچ اندوهی در برابر اندوه این خانواده‌ها رنگی ندارد. اما پلاسکو، هنوز کابوسی تمام نشده برای آنهاست؛ کابوسی که خود را در میان چهار سال آوارگی، ورشکستگی، سکته و مرگ‌های تدریجی و طلاق دوستان ظاهر می‌کند.
کپسول‌هایی که به کار نیامدند
طبقه نهم برج، پلاک ۹۱۲؛ همه چیز با یک تماس تلفن آغاز شد. چند دقیقه مانده بود که عقربه‌های ساعت روی عدد هشت و ربع صبح روز پنجشنبه آرام بگیرند که تلفن زنگ خورد. صدای یکی از همسایه‌های طبقه نهم از پشت تلی از هیاهو به گوش می‌رسید: «آتیش گرفته، باید شیشه مغازتو بشکونن و برن داخل.»
بهنام صبحانه را پشت میز رها و با شکستن شیشه مغازه‌اش موافقت کرد. تلویزیون که روشن شد، گوشی تلفنش را که به دست گرفت، خبر سوختن پلاسکو را از میان انبوه پیام‌های رسیده خواند: «دارن خاموشش می‌کنن...» «از طبقه 10 شروع شد، مغازه بالایی شما...» «چیزی نمونده خاموش بشه...» «پاشو بیا مدارک و چکاتو بردار» «بیا کمک کنیم طبقه دهو تمیز کنیم، آتیش خاموش شده.»
بهنام چند دقیقه بعد خود را به چهارراه استانبول رساند، از تاکسی که پیاده شد، رگه‌های دود غلیظ سیاه را دید که از چهارسوی پلاسکو تا دل آسمان بیرون می‌رفتند. «مثل فیلم‌ها بود، پلیس، اورژانس، آتش‌نشانی، مردم، چشم‌هایت را هم که می‌مالیدی باورت نمی‌شد، اینجا پلاسکو بود.»
دود سیاه خبر را رسانده بود، تعداد ناظران سوختن پلاسکو در خیابان جمهوری با گذر ثانیه‌ها بیشتر می‌شد؛ آن چیزی که در خیابان جمهوری بود، دیگر جمعیت نبود، انفجار مردم بود، لکه‌های سیاه و متراکمی که مثل غده سرطانی از مرکز چهارراه استانبول تا شمال و شرق و جنوب و غرب در می‌نوردیدند. در این میان سرخی آمبولانس‌ها و آتش‌نشانی‌ها سوت می‌کشیدند و راهی را از میان دریای سیاه توفانی ناظران به سوی پلاسکو می‌جستند . ساعت 9 و ربع، نوار زرد منع ورود به حریم پلاسکو را کشیدند، اخطار دادند که کسبه‌ها از داخل ساختمان بیرون بیایند، راه پلاسکو بالاخره از خیابان جمهوری سد شد، اما هنوز مسیر ورود به ساختمان چهارطبقه، پشت برج پلاسکو باز بود.
«هیچ کسی ممانعت نمی‌کرد، خبرنگار، عکاس، فیلمبردار، کسبه، حتی مردم محلی که راه پشتی را بلد بودند، می‌رفتند و می‌آمدند، با خیال راحت هم می‌رفتند و می‌آمدند، خبر رسیده بود که آتش خاموش شده است.»بهنام با همراهی سه نفر دیگر از همسایگان طبقه نهم، از خیابان لاله‌زار به خیابان منوچهری رفتند و بدون ممانعت وارد ضلع شمالی ساختمان شدند. «چند نفر داخل ساختمان بودند؟ خیلی؛ خبرنگار، مردم عادی که برای تماشا آمده بودند، کسبه که به سمت مغازه‌های‌شان می‌رفتند و مدارک‌شان را برمی‌داشتند، برخی هم پشت دکان‌های‌شان نشسته بودند. این طور هم نبود که همه فقط در ساختمان چهارطبقه پشتی باشند، در طبقات برج هم رفت‌و‌آمد می‌کردند، از پله‌های برج پایین می‌آمدند و می‌گفتند طبقات 10 و 11 خاموش شده است.ما حتی آماده بودیم که برای پاکسازی طبقات به آتش‌نشان‌ها کمک کنیم.»
ساعت 10 نشده بود که بهنام خود را به طبقه نهم رساند، پلاک ۹۱۲، شیشه‌های مغازه‌ها خرد شده بودند، آب، آب، همه جا پر از آب بود، چکه‌چکه نه، سیل آب از دیوار و سقف بیرون می‌ریخت. آب داغ، آب سیاه، شلنگ‌های آب. «خیال‌مان راحت بود، آب از سر و روی ساختمان می‌ریخت، اما پشت سر هم خبر می‌آمد که خاموش کرده‌اند، خاموش هم کرده بودند، دود سفید از ساختمان بیرون می‌زد.»
می‌گفتند همه چیز از مغازه‌ای در طبقه دهم شروع شده است، درست بالای مغازه بهنام، می‌گفتند گاز پیک‌نیک ترکیده است، «گاز پیک‌نیک یا هیتر، ما از اینها برای گرم کردن غذا استفاده می‌کردیم، نه گرمایش، وگرنه که ما همیشه می‌گفتیم پلاسکو گرم‌ترین ساختمان تهران است، نیازی به روشن کردن گاز پیک‌نیک یا هیتر برای گرمایش نداشتیم، فوقش یک ربع غذا را گرم می‌کردیم و تمام.»طبقه 9 محل استراحت و تعویض گروه به گروه آتش‌نشان‌ها بود، آنها که تازه نفس بودند، به قول خودشان «به آتش حمله می‌کردند.» سالن جنوبی، جایی که خبر می‌رسید که آتش خاموش شده است، جایی که آتش‌نشان‌ها از طبقات 11، 12 و 13 پایین می‌آمدند و فریاد می‌کشیدند که آب می‌خواهند. بهنام و چند تن دیگر از کسبه شلنگ‌ها را می‌رساندند و آب روی کت و کول بدن‌های تب‌کرده و داغ آتش‌نشان‌ها می‌ریختند.
«از داخل لباس‌های‌شان، از ته وجودشان بخار بلند می‌شد، هر چقدر آب می‌ریختیم بخار سفید تمام نمی‌شد. 10 دقیقه، یک ربع، آب می‌ریختیم و بخار جان آنها را رها نمی‌کرد.» آنجا کسی مانع نبود؟ آنجا کسی نمی‌گفت که ساختمان را ترک کنید؟ «نه، آب خوردن می‌خواستند، ما از داخل یخچال مغازه‌ها به آنها آب می‌دادیم، همه یخچال‌ها را خالی می‌کردیم اما آب برای آنها کافی نبود.»
چهار ماه قبل، مانور آتش‌نشانی در پلاسکو برگزار شده بود، به نظر می‌رسید که کپسول‌های آتش‌نشانی باید آماده باشند، دو شرکت پرکردن این کپسولها را به عهده گرفته بودند، اما پیش از رسیدن آتش‌نشان‌ها، کسبه‌ای که در پلاسکو بودند از طبقات 5 و 6 و طبقات 11 و 12، کپسولها را به هر زحمتی که بود به طبقه دهم برده بودند، اما نتوانسته بودند از کپسولها استفاده کنند، می‌گفتند که استفاده از این کپسولها دو مرحله‌ای بود و کسبه نمی‌دانستند که چگونه باید این کپسولها را فعال کنند.
در آن روز هیچ کدام از این کپسولها به کار نیامد، نه به کار آتش‌نشان‌ها و نه به کار آنها که با دیدن نخستین دود سراغ کپسولها رفته بودند.صدای نخستین ریزش مهیب بود، همان جا فریادها به هوا رفت، صدا از طبقه دهم آمد، از قسمت غربی ساختمان، 40 یا 50 نفر از کسبه در آن زمان هنوز در ساختمان بودند و با صدای غرش مهیب نخست از ساختمان بیرون رفتند. «جان‌های زیادی در پلاسکو سوختند و گفتنش دشوار است، گفتنش برای آنها که عزیزی از دست دادند، آسان نیست، اما پلاسکو اندکی، فقط اندکی رحم کرد.»
فولاد و آهن شکستنی نیستند، جان‌شان از جنس بتون نیست که یک باره بشکند و فرو بریزد، فولاد و آهن خبر می‌کنند، یک بار خم می‌شوند، بار دیگر هم خم می‌شوند و بعد آوار می‌شوند، اگر پلاسکو دو بار پیش از سقوط خبر نمی‌داد، بهنام حالا اینجا نبود.غرش نخست که به آسمان رفت، دستور آتش‌نشان‌ها، خروج همه از ساختمان بود، بهنام نیز همان زمان از گفته آتش‌نشان‌ها تبعیت کرد و راه خروج جست.
چند دقیقه بعد صدای ریزش دوم آمد، از خرپشته ساختمان، جایی که منبع آب بود، پیش از ریزش سوم که راه‌پله‌ها را آوار کرد، بهنام از ساختمان خارج شده بود، از طبقه هشتم تا طبقه چهارم خودش را از میان راه‌پله‌ها پایین برده بود و از طبقه چهارم برج پیچیده بود به ساختمان شمالی پلاسکو و بعد از خیابان منوچهری خارج شده بود.
«یکی، دو نفر خودشان را از ساختمان آویزان کردند و آتش‌نشان‌هایی که طبقات اول بودند آنها را پایین کشیدند، دو نفر دیگر که می‌خواستند از طبقه اول برج فرار کنند، زیر آوار به دام افتادند.» زمان اینجا از دست بهنام خارج می‌شود، چند دقیقه یا چند هزار ساعت بعد، در خیابان منوچهری، میان سیل جمعیت، اینجا صدای آژیرها ناگهان محو می‌شوند، صدای فریاد و اخطارها بی‌شکل می‌شوند، اینجا کلمات رنگ می‌بازند و تنها یک صدا به گوش می‌رسد. اینجا، لحظه‌ای بود که تمام صداهای جهان در میان آهی که از نهاد آتش‌نشان‌ها بیرون می‌آمد، خفه می‌شد. پلاسکو فرو ریخت. پلاسکویی که می‌گفتند، بارها هم می‌گفتند خاموش شده است، فرو ریخت.
می‌گفتند که خبر بازگشت و توقف عملیات به گوش همه آتش‌نشان‌ها نرسیده بود، می‌گفتند که آتش‌نشان‌ها در طبقات 10 و 11 و 12 در میان ردیف دکان‌ها به دام افتاده بودند، 20 دقیقه از اعلام پایان عملیات و دستور بازگشت گذشته بود اما می‌گفتند که این خبر به گوش آنها که به دام افتادند، نرسیده بود، قبل از ریختن پلاسکو، آتش‌نشان‌هایی که در طبقات 12 و 11 بودند، راهی از میان پنجره‌های قفل شده جداره خارجی می‌جستند.
«پشت پنجره‌ها را سال‌های قبل توری فلزی زده بودند، ما از بیرون می‌دیدیم که چطور آتش‌نشان‌های گرفتار در طبقات بالای طبقه نهم شیشه‌ها را می‌شکاندند، اما نمی‌توانستند از پشت توری‌های فلزی بیرون بیایند، قرار بود دستگاه برش بیاورند، اما نشد، دیر شد، دیر رسید.» اینجا زمان متوقف می‌شود و تصاویر یخ می‌کنند و سوز سرمای زمستان ۹۵ تا مغز استخوان حافظه می‌رسد.
میان اشک‌ها و مویه‌ها آنچه از خاطر نمی‌رود، تصویر اشک‌ها و فریادهای آتش‌نشانان برای نجات همکاران و رفیقان گرفتار خود در پلاسکوی فروریخته است، تصویری که در گوشه‌ای امن از حافظه باقی مانده است و به قوت روز اول، درد را مثل پلاسکو بر سر آدم آوار می‌کند. بهنام می‌گوید: «ما از آن روز تاکنون سوگواری کرده‌ایم، هنوز هم برای سوگواری کردن بیشتر آماده‌ایم تا فرو ریختن پلاسکوهای دیگر در همین خیابان جمهوری.»
وعده‌هایی که به کار نیامدند
«ما 600 نفر بودیم، حدودا 600 نفر؛ پلاسکو که ریخت، به مرور حدود 40 تا 50 نفر به تدریج سکته کردند و مردند، خانواده‌هایی بودند که از هم پاشیدند، برخی قرض بالا آوردند و متواری شدند، برخی پیک موتوری شدند و برخی رفتند در آژانس کار کردند و اقلا نیمی دیگر نتوانستند ادامه دهند، زمین خوردند، از بین رفتند.» علیرضا تهرانی، یکنفر از آن 600 نفر است؛ آن «ما»یی که بعد از فرو ریختن پلاسکو، فرو پاشید. او پیش از این صاحب دفتر فروش پیراهن مردانه در طبقه دوازدهم پلاسکو بود و حالا نماینده کسبه پلاسکوست.
علیرضا از ضرر 300 الی یک میلیاردی هر کدام از این 600 نفر در سال ۹۵ می‌گوید؛ از سوختن چک‌هایی که هرگز دوباره صادر نشدند، از سیل قول‌هایی که در روز اول از سوی دولتی‌ها به کسبه پلاسکو داده شد تا بی‌نتیجه ماندن بخش اعظم این وعده‌ها و از بن‌بستی که حالا 4 سال می‌شود پایانی ندارد و با رکود اقتصادی و شیوع کرونا ضرر را دو چندان کرده است. «پلاسکو برای ما تمام نمی‌شود، پلاسکو برای تمام آنهایی که به شکلی در آن دخیل بودند، تمام نمی‌شود، پلاسکو هر روز فرو می‌ریزد، بر سر خانواده‌های آتش‌نشان‌ها به یک شکل، بر سر ما که ورشکسته شدیم به یک شکل دیگر.»
نور، کور بود؛ نور تاریک بود، نور محل کاسبی نبود. حالا از آن ۶۰۰ تن، ۷۰ تا ۸۰ نفر در پاساژ نور باقی مانده‌اند، باقی پس از سال نخست، آرام آرام از نور پراکنده شدند، خیابان جمهوری یا بازار، کنج خانه یا کنج تیمارستان. نور پیش از رکود اقتصادی و شیوع کرونا هم خلوت بود، «ساعت‌ها در مغازه منتظر می‌ماندیم اما مشتری کجا بود؟ مشتری ما اصلا مربوط به این نقطه از شهر نبود، جانمایی نور اصلا به کار ما که عمده‌فروش بودیم نمی‌آمد. خیلی از کسبه ضرر قابل توجهی هم در نور کردند، همان قدری که جمع کرده بودند که دوباره سرپا بایستند، همان را اینجا به ضرر گذراندند و رفتند.»
اجاره سال اول مغازه‌های کاسبان پلاسکو در پاساژ نور به عهده بنیاد مستضعفان بود، سال دوم را هم دولت متقبل شد اما اواسط سال سوم پرداخت اجاره‌بها از سوی دولت و بنیاد متوقف شد. متوسط اجاره‌بها در این پاساژ ماهانه سه میلیون تومان بود، کسبه‌ای که از حاصل 40 سال کار کردن مداوم، تنها خاکستری در دست داشتند، چاره‌ای جز تحمل بار سنگین زمان و آماده شدن ساختمان جدید پلاسکو نداشتند. این انتظار برای آماده شدن پلاسکو برای آنها سالانه 50 الی 150 میلیون تومان درمی‌آمد، رقمی که صرفا برای اجاره پرداخت می‌شد. قریب به نیمی از کاسبان پلاسکو دیگر توان شروع مجدد را نداشتند.
«چاره‌ای نداشتیم، در یک روز همه چیز از بین رفت، تعهدات خانواده سر جای خودش بود، اجاره خانه و پول دانشگاه و درس و مدرسه بچه‌ها سرجایش بود، طی سه ساعت اما نتیجه یک عمر کار کردن ما از بین رفته بود، مرگ یک بار اتفاق می‌افتد اما ما بعد از پلاسکو مرگ را هر روز دیدیم.»علیرضا از سیل اخطارهای شهرداری به پلاسکو می‌گوید؛ از دفتر بنیاد در داخل ساختمان پلاسکو که تمام اخطارها و هشدارهای آتش‌نشانی و شهرداری به آنجا می‌رسید، از شکایت کسبه به این دفتر، شکایتی که می‌گفت با وجود پرداخت منظم اجاره‌ها و شارژهای ساختمان، تغییری در شرایط نگهداری یا رسیدگی به ساختمان به چشم نمی‌خورد.
«محدودیت‌ها و مشکلات ساختمان از پیش برای این دفتر محرز بود. می‌دانستند که این ساختمان پله فرار ندارد و از محدودیت معماری بنا برای احداث پله یا محدودیت مالی می‌گفتند. در مورد دیگ موتورخانه و امنیت جانی در آسانسور و هزار و صد مشکل دیگر پلاسکو هم همین روال طی می‌شد. آنها می‌دانستند و کاری از پیش نمی‌بردند.»
کمک هزینه دولت برای مال‌باختگان پلاسکو چه بود؟ «یک وام 300 میلیون تومانی با بهره ۱۸ درصدی و ضمانت‌های سفت و سخت. اقلا یک چهارم کسبه توان گرفتن این وام را نداشتند و ۱۵۰ نفر اصلا نتوانستند از این وام استفاده کنند.»
حالا چطور؟ «حالا صاحبان سرقفلی پلاسکو توانی برای پرداخت پول به بنیاد ندارند، قبلا وعده شده است که واحدها بدون اخذ پول به صاحبان سرقفلی واگذار شوند، این مطالبه اصلی کسبه پلاسکو است، اینکه پلاسکو پیش از عید سال جاری و بدون اخذ هزینه‌ای به کسبه بازگردانده شود.»
حالا از جمعیت 600 نفره‌ای که شغل حدود 8 تا 10 هزار نفر را تامین می‌کرد، بدنه فرسوده‌ای به نام تولید پوشاک مردانه بر جای مانده است که آخرین ضربه‌ها را هم از شیوع کرونا و رکود اقتصادی و کاهش قدرت خرید مردم خورده است. دود سیاه پلاسکو هنوز در چشم کسبه پلاسکو باقی است و پلاسکو هنوز، هر روز با رسیدن مهلت پرداخت یک قسط یا یک چک، هنوز و هنوز بر سر آنها آوار می‌شود.
