به گزارش خبرنگار سرویس حوزه و روحانیت خبرگزاری رسا، اقتصاد همواره از دغدغه های بشر از آغاز تاکنون بوده است. تقویت اقتصاد برای ملت‌ها و حکومت‌ها از این جهت شاید بیشترین اهمیت را داشته باشد که اقتصاد توانمند می تواند استقلال یک کشور و ملت را تأمین کند و آن را از سلطه دشمنانش در امان نگه دارد.
رهبر فرزانه انقلاب حضرت آیت الله خامنه ای با ابلاغ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی که با کمک مجمع تشخیص مصلحت نظام تدوین شده است تغییر رویه اقتصادی کشور را کلید زدند تا از این طریق گام مهمی در جهت پیشبرد اهداف انقلاب برداشته شود.
اقتصاد مقاومتی برای تحقق به عنوان نسخه ای شفا بخش برای اقتصاد بیمار ما نیازمند همکاری همه قوا، ارگان‌ها و ارکان نظام،همه گروه‌ها و حتی همه اقشار و صنوف می باشد؛ از جمله این گروه‌ها و اقشار می توان به قشر روحانیت اشاره کرد که می تواند در تحقق اقتصاد مقاومتی و به عبارت بهتر در همه عرصه های اقتصادی کشور نقش بی بدیلی داشته باشد.
از این رو برآنیم تا در این مجال کوتاه به بررسی نقش روحانیت در تحقق اقتصاد مقاومتی بپردازیم.
نقش روحانیت در تحقق اقتصاد مقاومتیروحانیت در جنبه های مختلفی می تواند به تحقق اقتصاد مقاومتی کمک کند که به برخی از آن ها اشاره می شود:
1. تحقیق و پژوهش اولین وظیفه روحانیت (تفقه در دین )
قرآن در موارد متعددی تشویق به فراگیری علم کرده است؛ مانند آیه 9 سوره زمر«قُلْ هَلْ یَسْتَوِی الَّذِینَ یَعْلَمُونَ وَالَّذِینَ لَا یَعْلَمُونَ ۗ إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُو الْأَلْبَابِ؛ بگو ای رسول آنان که اهل علم و دانش اند با مردم جاهل نادان یکسانند؟ خردمندان متذکر مطلبند».
از آنچه گذشت دانسته می شود، از نظر قرآن کریم انسان در جمیع شؤون و ارتباطات خود، موظف است بر اساس تحقیق و پژوهش راه را طی کند. در احادیث نیز به این مسأله مهم در موارد متعددی اشاره گردیده است مانند: «اطلبوا العلم و لو بالصین فان طلب العلم فریضة علی کل مسلم؛ دانش و تحقیق را فرا گیرید اگرچه در کشور چین باشد؛ زیرا فراگیری علم بر هر فرد مسلمانی واجب است».
امام امیرمؤمنان علی ـ علیه السلام نیز می‌فرمایند«لا ینفع اجتهاد بغیر تحقیقٍ؛ هر تلاشی که در آن تحقیق و حقیقت جویی نیست، بهره ای ندارد.» همچنین در جای دیگر از آن حضرت روایت شده است «لا سنّة أفضل من التّحقیق؛ هیچ راهی برتر از تحقیق و حقیقت جویی نیست.» «لا عمل کالتّحقیق؛ هیچ کاری چون تحقیق و حقیقت جویی نیست.» نیز یکی دیگر از تصیه مهم آن حضرت است.
حضرت امام خمینی (ره) فرموند حوزه ها و روحانیت باید نبض تفکر و نیاز آینده جامعه را همیشه در دست خود داشته باشند و همواره چند قدم جلوتر از حوادث، مهیاى عکس العمل مناسب باشند.
رهبر معظم انقلاب نیز می فرماید پژوهش و تحقیق در نظام های آموزشی دنیا رکن اساسی و مایه بقای آن است و شاخص رشد و یا عقب ماندگی هر مجموعه آموزشی و تحقیقی، به چگونگی و جایگاه پژوهش آن بر می گردد، از این رو برای تحول و پیشرفت در حوزه، باید به نظام پژوهشی آن عنایت ویژه بشود.
2. نظریه پردازی اقتصادی دومین گام روحانیت
ما مسلمانان طبق آنچه از معصومین علیهم السلام و قرآن کریم به ما رسیده است مکتب حیات بخش اسلام را آیینی کامل برای تمام بشریت می دانیم و معتقدیم اسلام برای هر درد مادی و معنوی جامعه بشری نسخه ای شفا بخش دارد؛از این رو مسائل اقتصادی نیز از این قاعده مستثنی نیستند.
شاید اولین سخنی به ذهن مخاطبان برسد این باشد که اگر اسلام نسخه ای برای اقتصاد بیمار ما داشت تا به حال مشکلات اقتصادمان درمان شده بود؛ در پاسخ باید گفت آنچه دولتمردان ما تاکنون از ابتدای انقلاب در حوزه اقتصاد انجام داده اند نسبتی با اقتصاد اسلامی نداشته است بلکه برگرفته از نظام سرمایه داری غرب می باشد.
3. فرهنگ سازی
ناکامى کشورها در دستیابى به توسعه اقتصادى، علل و عوامل متعددى دارد، ولـى یکـى از عوامل تأثیرگذار در این امر، عامل فرهنگى است. فرهنگ یک جامعـه، یعنـى مجموعـه اعتقـادات، باورها، ارزش‌ها و نگرش‌هاى رایج در آن، هم می تواند باعث رشـد، ترقـى و پیشـرفت آن جامعه باشد و هم می تواند موجب رکود، فقر و عقب ماندگی آن باشد.
عناوینى ماننـد«اقتصاد مقاومتی، همت مضاعف و کار مضاعف، اصلاح الگوى مصرف و جهاد اقتصادى» که از سوى رهبر معظم انقلاب اسلامى مورد تأکید قرار گرفته اند، همگى در همین زمینه جهـت گیـرى شده اند. هدف اصلى این نامگذارى ها عبارت است از تغییر و اصلاح الگوى رفتارهاى اجتمـاعى و اقتصادى و بهره برى صحیح و معقول از تمامى ظرفیت ها و امکانات براى دستیـابى بـه توسـعه اقتصادى و بهبودى وضعیت اجتماعى. اگر این الگوهاى رفتارى در جامعه نهادینه شده و تبدیل به فرهنگ عمومى شود، بدون تردید، نتایج درخشانى به بـار خواهـد آورد.
پرداختن به موضوع اقتصاد مقاومتی در دهه چهارم انقلاب اسلامی و تحـولات نظـام بـین الملل یکی از بایسته های جمهوری اسلامی است که می تواند زمینه های امنیت، رفاه، اقتدار ملی و بین المللی و کاهش آسیب پذیری از تحولات و وقایع بین المللی را فراهم آورد.
به هر روی، زمینه های ضرورت بحث از اقتصاد مقاومتی را می توان در مؤلفه های زیر خلاصه کرد؛ وجـود تحـریم های بین المللی یک جانبه و چندجانبه؛ لزوم اجرایی شـدن الگـوی پیشـرفت در بسـتر توجـه بـه تولیدات ملی و خوداتکایی اقتصادی؛ بحران های اقتصادی موجود در جهان و تحت تأثیر قرار دادن اقتصاد کشورهای مختلف و از جمله ایران؛ ضرورت توجه به ظرفیت های ملی در رشد اقتصادی و بومی سازی اقتصاد کشور؛ رسیدن به استقلال اقتصادی و خودکفایی در نیازهـای اساسـی جامعـه؛ رواج سبک زندای مصرف ارا و لزوم توجه به آموزه های مصرف اسلامی؛ لزوم استحکام ساخت درونی اقتصاد ملی؛ و کاهش وابستگی ها و بسترسازی برای استقلال اقتصادی و ملی.
فرهنگ راهکارهای شایع موجه در یک جامعه است برای رفع هرگونه نیاز واقعی یا غیر واقعی. فرهنگ همواره نرم‌افزار است و تمدن شامل آن و سخت افزارهاست. به عبارت ساده‌تر فرهنگ آن چیزی است که مردم با آن زندگی می‌کنند. فرهنگ از آنِ مردم است؛ ادوارد تایلور (۱۹۱۷–۱۸۳۲) فرهنگ را، مجموعه پیچیده‌ای از دانش‌ها، باورها، هنرها، قوانین، اخلاقیات، عادات و هرچه که فرد به عنوان عضوی از جامعه از جامعه خویش فرامی‌گیرد تعریف می‌کند.
هر منطقه از هر کشوری می‌تواند فرهنگ متفاوتی با دیگر مناطق آن کشور داشته باشد. فرهنگ به وسیله آموزش، به نسل بعدی منتقل می‌شود؛ در حالی که ژنتیک به وسیله وراثت منتقل می‌شود. مثلاً گفت‌وگو به زبان فارسی یک راهکار است بر رفع نیاز رو در رو سخن گفتن و زبان چینی راهکاری دیگر برای مردمانی دیگر برای رفع همین نیاز است.
بخش ها و نهاد هایی متعددی در بخش فرهنگ و فرهنگ سازی دخیل می باشند از جمله این ها حوزه علمیه و نهاد روحانیت است که در صورت فعال شدن توانایی این قشر می تواند تأثیر شگرفی در فرهنگ و تمدن جامعه اسلامی داشته باشد.
فرهنگ سازی در حوزه اقتصاد مقاومتی
ضعف هایی که جامعه ما در خصوص سبک زندگی اقتصادی ما وجود دارد هزینه های بسیاری بر جامعه خانواده ها و اقتصاد کشور تحمیل نموده است که لازم است از همه نیروهای موجود برای برطرف کردن آنها کمک گرفت از جمله آنها نهاد روحانیت است.
در زندگی فردی و اجتماعی و اقتصادی جامعه ما سبک های غلطی وجود دارد که نیازمند اصلاح می باشند و تا در اصلاح این موارد قدم برنداریم تحقق اقتصاد مقاومتی و رفع مشکلات اقتصادی جامعه بعید به نظر می رسد.
فرهنگ‌های غلطی که می‌تواند اقتصاد مقاومتی را زمین بزند
الف ـ خودنمایی
شخصی که در دوران زندگی همواره در نیل به خواسته ها و آرزوهای خویش ناکام مانده و با تنگدستی و محرومیت دست به گریبان بوده است، این سرخوردگی های انباشته شده، به تدریج تبدیل به عقده های روانی شده و در شخصیت او ایجاد اختلال می نماید. در این صورت، فردِ دچارِ اختلال، برای سرپوش گذاردن بر ناکامی ها و عقده های متراکم خود، دست به عملی می زند تا او را در اجتماع مطرح کرده و شخصیت دهد.
به عنوان مثال برای باز یافتن شخصیت سرکوب شده خویش به اسراف و ریخت و پاش های غیر معقول متوسّل می شود و فکر می کند که با این رویه در اجتماع به عنوان انسانی دست و دل باز و بی اعتنا به ثروت مطرح میگردد.
ب ـ تربیت خانوادگی
خانواده یکی از ارکان تربیت و محل شکل گیری شخصیت رفتاری انسان است. شیوه های رفتاری فرزندان، انعکاسی از نوع تربیت خانوادگی آنهاست، از این رو بسیاری از دختران و پسران رفتارهای فردی و اجتماعی، اقتصادی و اخلاقی را از والدین خود می آموزند و در موقع لزوم آن را به کار میگیرند.
یک مادر خوب و فهمیده که در خانه الگوی صحیحی برای مصرف داشته باشد و از مصارف غیر ضروری و مسرفانه پرهیز کند، قهرا دختری خواهد داشت که در زندگی فردی و اجتماعی آینده خود، دچار ضعف شخصیت و تقلید از دیگران نخواهد شد.
اما در نقطه مقابل، مادری که بدون داشتن الگوی صحیح مصرف، به زیاده روی و ولخرجی خو گرفته است، این روش او در ساختار روحی فرزندش اثر گذاشته و قهرا او در زندگی آینده اش آن را به کار خواهد گرفت.
ج ـ فساد اخلاقی
ترک اسراف، یک نوع پایبندی و تعهد به مقررات دینی است که در اثر تربیت و تهذیب به دست می آید.
در بعضی مردم، زمینه اسراف را باید در شخصیت اخلاقی و روحی آنها جست‌وجو کرد؛ زیرا شخصی که خود را به تجاوز و قانون شکنی عادت داده و به گناه خو گرفته است، نمی تواند در امور مالیاش فردی معتدل باشد و همواره به دنبال تأمین خواسته های افسار گسیخته خود می باشد. او از این طریق سرمایه اش را به هدر می دهد.
د ـ تقلید
تقلید از ابزار مهم تربیت بشر است. انسان همیشه می خواهد زندگی اش را با کسانی که در نظر او دارای شرافت و موفّقیت اند، هماهنگ سازد. این احساس اگر همراه با هدایت عقل و انتخاب الگوهای مناسب و صحیح باشد، بسیار ارزنده است. و چنانچه با جهل و هواهای نفسانی همراه باشد، موجب گمراهی و سقوط ارزش های دینی و انسانی می شود.
بسیاری از مردم در توجیه و درست جلوه دادن خلافکاری های خود ـ از جمله اسراف عمل دیگران را پیش کشیده و می گویند دیگران هم، چنین می کنند، غافل از اینکه عمل دیگران نمی تواند مجوزی برای فساد و ولخرجی آنها باشد.
لباس پوشیدن‌ها، غذا پختن‌ها، طلا و جواهرات، دکورها و دیگر مصارفی که بر اساس «چشم و هم‌چشمی» آمیخته با اسراف هستند، کم نیستند و همین روحیه چشم و هم‌چشمی عاملی برای اختلافات خانوادگی و نگرانی های روحی ـ روانی می شود و خانوادهای را در کام بلای اسراف و تن به ذلت دادن می کشد و آرامش روحی زن و شوهر را سلب می کند.
امام باقر علیه السلام می فرماید: «ایّاک ان تُطمِعَ بصرک الی من هو فوقک؛ تو را از اینکه چشم طمع خود را به زندگی فرد بالاتر از خویش بدوزی، بر حذر می دارم».
4. مطالبه گری
امام خمینی(ره) می فرمایند:« هیچ کس نباید خود را مطلق و مبرّای از انتقاد ببیند البته انتقاد غیر از برخورد خطی و جریانی است.»[صحیفه نور، ج۲۱/ص ۴۸] همچنین ایشان می فرمایند:« در جمهوری اسلامی همه باید با انتقادها و طرح اشکال ها راه را برای سعادت جامعه باز کنند. » [صحیفه نور، ج ۱۴/ ص ۲۴۸]
« از نظر من هیچ کس مصونیت آهنین ندارد همه در مقابل قانون و مسؤولیت های خودشان پاسخگو هستند و باید جواب دهند. همیشه این ملت نیاز دارد به اینکه مسؤولان او پاسخگوی مسؤولیت های بزرگ خودشان در مقابل ملت باشند و روح پرسش و مطالبه گری در مردم وجود داشته باشد.» رهبر معظم انقلاب
لزوم نقد مسؤولان
رهبر معظم انقلاب: «جوان باید مطالبه کند، باید احساس کند که این مطالبه سودمند است، ثمربخش است؛ و تشویق بشود بر این مطالبه و باید احساس کند که او فقط مسؤولیتش طرح سؤال و پرتاب کردن یک شعار نیست، که بگوید خوب، ما کار خودمان را کردیم؛ نه، پیگیری کردن، مطالعه کردن، درباره مسأله اندیشیدن، آن را پخته کردن، راهِ کارِ اجرائی را برای آن جست‌وجو کردن، برای طرحش با مراکز دست اندر کار و مجری تلاش کردن و فعالیت کردن و بالاخره خود وارد میدان کار شدن، اینها جزء وظایف و تکالیف جوان ماست که این را هم بایستی جوان ما درک کند؛ در کنار آن مطالبه و طلبکاری و مدعا داشتن که عرض کردیم».۱۳۸۶/۰۷/۱۷
مطالبه گری و امر به معروف و نهی از منکر:
حضرت على(ع) می فرمایند: «تمام کارهاى نیک و (حتى) جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهى از منکر، همچون آب دهان در برابر دریاى پهناورى است» «وَ ما اَعْمالُ الْبِرٌّ کُلُّها وَ الْجهادُ فى سَبیلِ اللَّهِ عِنْدَ الْاَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْىِ عَنِ الْمُنْکَرِ اِلاَّ کَنْفثة فِى بَحْرٍ لُجّى»
و در ادامه می فرمایند: وَ إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَا یُقَرِّبَانِ مِنْ أَجَلٍ وَ لَا یَنْقُصَانِ مِنْ رِزْقٍ وَ أَفْضَلُ مِنْ ذَلِکَ کُلِّهِ کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ
حضرت بعد از ذکر انواع نهی از منکر می‌فرماید: اعمال برّ و جهاد در راه خدا در نزد امر به معروف و نهی از منکر مثل قطره آبی نسبت به یک دریای عمیق است و این وظیفه نه روزی آدم را کم می‌کند و نه جان آدم را. این کدام امر به معروف و نهی از منکری است که اگر انجام گرفت ممکن است انسان بترسد که جانش گرفته شود یا رزق و روزی‌اش کم شود؟
مشخص است که حکومت می‌تواند این کار را بکند و یا قدرتمندان و صاحبان قدرت و لذا حضرت امر به معروف و نهی از منکر را نسبت به اعمال نیک دیگر مثل دریا و قطره می‌داند. شاهد این برداشت فراز آخر حکمت است که می‌فرماید: « کَلِمَةُ عَدْلٍ عِنْدَ إِمَامٍ جَائِرٍ » که می‌رساند منظور امر به معروف و نهی از منکر نسبت به صاحبان قدرت و حاکمان می‌باشد.
برمبنای این سخن گهر بار مولی الموحدین امیر المومنین(ع) مسؤولان کشور باید نسبت به اموری که به آنها محول شده پاسخگو باشند از یک سو و از سوی دیگر اقشار مختلف از باب امر به معروف و نهی از منکر باید نسبت به اعمال مدیران مطالبه گر و حساس باشند اگر مسؤولی از مسیر منحرف شد امر به معروف ونهی از منکر حتما راهگشاست.
در حوزه اقتصاد مقاومتی هم این مسأله جاری است وقتی برنامه ای به نام اقتصاد مقاومتی با ساعت ها کار کارشناسی در کشور تدوین شده و برای اجرا به دستگاه های کشور ابلاغ می شود حال پس از گذشت زمانی از اجرای آن باید از سویی دستگاه های مربوطه گزارش کار ارائه دهند و هم از سوی دیگر اقشار و تشکل های مختلف مطالبه گری کنند تا میزان موفقیت طرح مشخص شود مردم و مسؤولان نقاط قوت و ضعف طرح را بدانند.
بدانند اگر ضعفی هست از برنامه است یا از مجری؛ از جمله اقشاری که باید در این خصوص از مجریان مطالبه کنند روحانیت است زیرا این روحانیت است که داعیه دار دین است و امر به معروف و نهی از منکر از فروعات دین مبین اسلام است.
همان‌گونه که گفته شد برنامه اقتصاد مقاومتی ابلاغ شده است تا کشور را به سمت استقلال سوق دهد و وضعیت معیشت مردم بهبود یابد؛ سیاست های اقتصاد مقاومتی ابلاغ شد تا باری از دوش پا برهنگانی که پایه و اساس این انقلاب هستند برداشته شود پس روحانیت به عنوان داعیه دار دین موظف است امر به معروف کند یعنی امر به اجرای صحیح اقتصاد مقاومتی نهی از منکر کند یعنی نهی از به بی راهه بردن این برنامه که مبنای دینی هم دارد.
آسیب شناسی
امام صادق علیه السلام می فرمایند:«کونوا دعاة الناس بغیر ألسنتکم مردم را با غیر زبان هایتان دعوت کنید».
آسیبی که ممکن است کار روحانیت در بحث اقتصاد مقاومتی با خود به همراه داشته باشد این است روحانی خود بر خلاف این کلام گهر بار امام صادق علیه السلام عمل کند روحانی در خطابه ها از لزوم استفاده از کالای ایرانی سخن بگوید اما خود در خرید وسایل منزلش در خرید لباسش در خرید اتومبیلش کالای خارجی را ترجیح دهد؛ از لزوم ترک اسراف سخن بگوید اما در عمل خودش مسرف باشد؛ از ساده زیستی بگوید اما خودش اهل تجمل باشد.
این عمل روحانیت است که مردم را تشویق به کار درست می کند والا سخن گفتن بدون عمل موجب هدایت نخواهد شد./ی704/ف
رفیعی
