

شفقنا- دکتر مهدی گلشنی استاد دانشگاه صنعتی شریف پرسشهایی پیرامون «علم و دین» مطرح نموده و از دانشمندان الهی در کشورهای مختلف خواستار پاسخ شدهاند و همگان به نوعی پاسخ دادهاند.
پاسخ حضرت آیت الله العظمی سبحانی به این سئوالات را که در اختیار شفقنا قرار داده است را به صورت کامل در زیر بخوانید:
تعریف شما از «علم» و «دین» چیست؟
نخست به تعریف «دین» مى پردازیم، سپس به تعریف «علم».
واژه «دین» عربى است، و کاربردهای گوناگون دارد، و آنچه که امروز در مکالمات روزانه به کار مى رود، همان «خداباورى» همراه با یک رشته اندیشه هاست. و اگر بخواهیم آن را در قالب تعریف بریزیم مى توانیم چنین بگوییم: اعتقاد به علم و آن قدرت نامتناهى که موجودات کیهانى و زمینى را به طور نظام مند آفرید و در میان آفریده ها انسان را برگزید و براى احیاء کمالات نهفته در آفرینش او، آموزگارانى فرو فرستاد که شاهراه سعادت را بر او بنمایانند و او را از لغزشگاه ها آگاه سازند. خداوند براى عمل به آموزه هاى دینى که به وسیله پیام آوران خاص ابلاغ نموده، پاداش و کیفر تعیین کرده، که انسان در زندگى دوم (زندگى اخروى) با آن روبرو مى شود.
به دیگر سخن: دین اعتقاد به نیروى غیبى است که از کمال نامتناهى برخوردار بوده و انسان را راهى به شناخت کنه او نیست و فقط مى تواند او را از طریق اوصاف یعنى ویژگى هاى ذاتى و فعلى بشناسد. از ویژگى هاى ذاتى او، دانایى و توانایى و از ویژگى هاى فعل او، هدفمند بودن افعال او است. روى این اصل، جهان و انسان براى هدفى آفریده شده اند که نتایج مثبت آن به خود آفریده باز مى گردد نه به ذات اقدس او.
از این جا مى توان گفت زندگى دنیوى، غرض و هدف نیست، بلکه پایه اى براى یک هدف و زندگى بالاتر و برتر است. خداوند به وسیلۀ آخرین آموزگار خود چنین پیامى را به بندگان خود ابلاغ نموده است:
(وَمَا هَذِهِ الْحَیَاهُ الدُّنْیَا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الآخِرَهَ لَهِیَ الْحَیَوَانُ لَوْ کَانُوا یَعْلَمُونَ).(عنکبوت:۶۴)
«این زندگى دنیا چیزى جز سرگرمى و بازى نیست; و زندگى واقعى سراى آخرت است، اگر مى دانستند!».
از آنجا که در اینجا هدف تعریف دین است، نه اثبات واقعیت آن، به این اندازه از تعریف و شناساندن بسنده مى شود. امّا این که چنین موجود غیبى با آن اوصاف و خواص از واقعیت برخوردار است یا نه، آن در عهدۀ دانش هایى به نام فلسفه و کلام است، ولی حتى کسانى که دست آنها از چنین دانش ها کوتاه است مى توانند از راه هاى بسیار ساده راه به واقعیت پیدا کنند، که روشن ترین آنها راهنمایى فطرت و تفکر در نظام مندى جهان محسوس است که حاکى از دخالت علم و قدرت در آفرینش هر دو است.
تعریف علم
واژه علم که در زبان فارسى از آن به دانش تعبیر مى شود مصادیق و به اصطلاح ، کاربردهاى گوناگونى دارد، و حتى دانش هاى اعتبارى و قراردادى مانند ادبیات و حقوق را دربرمى گیرد. ولى مقصود از آن در این پرسش ها، علوم طبیعى اعم از کیهانى و زمینى است که خارج از اذهان و تصور اعتبارگران واقعیت دارند و جز شکاکان و ایده آلیست ها همگان به وجود آن ـ خارج از تصور ـ اذعان دارند. در این صورت مى توان «علم» را چنین تعریف کرد:
علم کشف ساز و کارهایى است که در ساختمان جهان به کار رفته است، و به اصطلاح، آشکار ساختن قوانین و نظامات حاکم بر وجود آن است تا آنجا که دست کاوش به این حقیقت رسیده که نظام حاکم بر ذره (اتم) همان نظام حاکم بر کهکشان ها است.
در این جا از گفتن یک حقیقت ناگزیرم و آن این که از روز نخست که کاشفان و مخترعان با ابزار بسیار ساده دست به تحقیق و کاوش زده اند، یک اصل نزد آنان مسلم بود: مورد کاوش، داراى نظم و ساز و برگ خاصى است که باید در پرتو صبر و بردبارى، پرده از چهره آن برگرفت و اگر چنین اصلى مورد اتفاق آنان نبود، هرگز دست به کاوش نزده وقرع و ابیغ و به اصطلاح امروز لابراتوار را به کار نمى گرفتند، این اصل مسلم، آنان را بر تحمل رنج ها توانا ساخت و از لذائذ زندگى براى کشف معماها صرف نظر کردند.
آیا هیچ تعارضى بین تعاریف خود از این دو مفهوم مى بینید؟
اگر حوزۀ کار علم و دین روشن شود و این که قلمرو کار این دو در عرض هم نبوده بلکه در طول همدیگر قرار گرفته اند، روشن مى شود که هیچ گونه تعارضى بین این دو نیست بلکه با توجه به تعریفى که از علم و دین شد، علم در خدمت دین است و نظامات نهفته در جهان طبیعت را آشکار مى سازد و اگر بخواهیم در طول هم قرار گرفتن این دو را با اصطلاح بیان کنیم باید بگوییم، کار دین ثبوتى و کار علم اثباتى است.
دین مى گوید: جهان به صورت تصادفى پدید نیامده است، بلکه موجود دانا و توانایى با توان و دانش بى پایان خود ماده را به صورت نظام مند آفریده است ،چنان که مى فرماید:
(وَیَتَفَکَّرُونَ فِی خَلْقِ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ رَبَّنَا مَا خَلَقْتَ هَذَا بَاطِلاً سُبْحَانَکَ فَقِنَا عَذَابَ النَّارِ).(آل عمران: ۱۹۱)
«و در اسرار آفرینش آسمان ها و زمین مى اندیشند[و مى گویند:] بارالها! اینها را بیهوده نیافریده اى! منزّهى تو! ما را از عذاب آتش، نگاهدار».
در این صورت دانشمندان در هر زمان با ابزار و ادبیات خاص خود دست به کار شده که از قوانین نهفته در کتاب طبیعت ، که دین از آن گزارش داده پرده بردارند و بنابراین هر دو به کمک یکدیگر چهره واقع را مى نمایانند.
از نظر شما، تعارض بین این دو در کجا مى تواند رخ دهد؟
امکان دارد در دو مورد، تعارض و رو در رویى، آن هم به شیوه صورى نه واقعى، رخ دهد:
در موردى که نظریۀ دین در نظام آفرینش به صورت غیر صحیح تبیین گردد و هر نوع علل و معالیل میان پدیده هاى کیهانى و زمینى مورد انکار قرار گیرد و فقط به یک علت اکتفا شود و وجود آفریدگار جهان به عنوان جانشین تمام اسباب و مسببات معرفى گردد، و هر نوع رابطه مثلاً میان آتش و سوزاندن پنبه، و آب و رفع عطش مورد انکار قرار گیرد. در این صورت علم که وظیفه آن کشف روابط بین موجودات است، به انتقاد از دین پرداخته، و آن را ضد علم معرفى مى کند. این نوع از نظریه در بارۀ نقش دین در جهان آفرینش، معلول کج فهمى توحید در خالقیت است که کتاب آسمانى بر آن تأکید دارد.این گروه، کتاب آسمانى را درست نخوانده و یا نفهمیده اند در حالى که قرآن مجید، آخرین کتاب آسمانى، جهان آفرینش را بر اساس اسباب و مسببات معرفى مى کند و به علل مادى اعتراف دارد و همگى را از سنن الهى مى داند و ما براى اختصار به دو آیه اشاره مى کنیم:
(وَأَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الَّثمَرَاتِ رِزْقًا لَکُمْ).(بقره:۲۲)
«و از آسمان آبى فرو فرستاد، و به وسیله آن، میوه ها را پرورش داد، تا روزى شما باشد».
این آیه به روشنى آب را سبب رویش درختان و گیاهان و داده هاى آنها معرفى مى کند.
آیاتى در قرآن دربارۀ کیفیت مبدأ پیدایش ابر و باران سخن مى گوید، و به صورت آشکار بر تفاعل ماده برخى در برخى دیگر تصریح مى کند، که این جا مجال بیان آنها نیست. فقط به ذکر یک آیه و ترجمه آن بسنده مى شود، و دقت در مفاد آیه را به خواننده گرامى واگذار مى کنیم:
(أَلَمْ تَرَ أَنَّ اللهَ یُزْجِی سَحَابًا ثُمَّ یُؤَلِّفُ بَیْنَهُ ثُمَّ یَجْعَلُهُ رُکَامًا فَتَرى الْوَدْقَ یَخْرُجُ مِنْ خِلاَلِهِ وَیُنَزِّلُ مِنَ السَّمَاءِ مِنْ جِبَال فِیهَا مِنْ بَرَد فَیُصِیبُ بِهِ مَنْ یَشَاءُ وَیَصْرِفُهُ عَمَّنْ یَشَاءُ یَکَادُ سَنَا بَرْقِهِ یَذْهَبُ بِالأَبْصَارِ).(نور:۴۳)
«آیا ندیدى که خداوند ابرهایى را به آرامى مى راند، سپس میان آنها پیوند مى دهد، و بعد آن را متراکم مى سازد؟! در این حال، دانه هاى باران را مى بینى که از لابه لاى آن خارج مى شود; و از آسمان ـ از کوه هایى(ابرهایى همچون کوه) که در آن است ـ تگرگ نازل مى کند، و هر کس را بخواهد بوسیله آن زیان مى رساند، و از هر کس بخواهد این زیان را برطرف مى کند. نزدیک است درخشندگى برق آن (ابرها) چشم ها را ببرد!».
این دو آیه و بسیارى از آیات به نظام اسباب و مسببات در جهان آفرینش تصریح مى کند و همگى مظاهر سنن الهى است که با قدرت و علم این سنن را در دل موجودات پدید آورده است. اگر کسى و یا گروهى نظام مندى جهان آفرینش را انکار کند، به بستر پدیده تعارض علم و دین کمک کرده است.
دومین موردى که سبب ظهور تعارض بین علم و دین مى شود، جایى است که مدعیان علم تئورى را به جاى علم مطرح مى کنند، سپس شعار تعارض بین علم و دین سر مى دهند، در حالى که داده هاى علم در آن مورد کاملاً لرزان و غیر قطعى است.روزى که داروین نظریۀ «تکامل انواع» را مطرح کرد، و آن را به مورد انسان نیز گسترش داد، مادى هاى نوظهور از خوشحالى در پوست نمى گنجیدند و تصور مى کردند که «داروینیسم» ،که روى اصول چهارگانه بنا شده ،یک کشف مسلم است، ولى دیرى نپایید که تمام اصول چهارگانه داروین فرو ریخت و فرضیه اى به نام «نئوداروینیسم» پدید آمد، وآن نیز دوام نیاورد، و فرضیه سومى به نام «موتاسیون» جایگزین آن گشت و….
باش تا صبح دولتش بدمد *** کاین هنوز از نتایج سحر است
بنابراین پدیدۀ اندیشۀ تعارض علم دین دو حالت دارد، یا برداشت کاوشگر از دین غلط و باطل مى باشد، و یا این که اندیشه هاى علمى، که هنوز فرضیه است و تا واقعیت راه طولانى دارد، به عنوان اصول مسلم پذیرفته مى شود.
چه زمینه هایى موجب رشد تعارض بین علم و دین شد؟
در این مورد باید میان دو مسأله فرق گذارد:
علل گسترش مادى گرى در غرب زمینه هاى رشد تعارض علم و دیندرباره مسأله نخست، ما در کتاب «راه خداشناسى» به صورت گسترده سخن گفته ایم که اینک به صورت موجز به برخى از آن علل اشاره مى شود:
معرفى هاى غلط و پندارى از خدا. کافى است که در این مورد به تورات مراجعه شود. به عنوان مثالی از این مورد ، در تورات صحبت از کشتی گیری یعقوب با خداوند می شود (تورات : سفر پیدایش، باب سی و دوم ، کشتی گیری خدا با یعقوب تا وقت طلوع فجر).(۱) برمبنای این بخش از تورات، برخی از مسیحیان در عنفوان جوانی تصویری انسان گونه از خداوند دارند .اما وقتی آنها وارد آموختن علم و کار علمی می شوند، این تصویر انسان گونه از خداوند با برداشتهای منطقی و علمی آنها نمی خواند ، ولذا به تعارض بین علم و دین معتقد می شوند و خدا باوری را ترک می کنند.این گونه معرفى ها از دین و خدا، مسلماً نتیجه معکوس دارد، و سبب دورى از دین و انکار آن مى شود.
فقدان یک مکتب فلسفى صحیح در غرب. به عنوان نمونه راسل مى گوید: مدتها به خدا عقیده مند بوده ولى بعداً به کلى از این عقیده برگشته است زیرا فکر کرده که اگر هر چیزى را باید علت و آفریننده اى باشد، خدا نیز باید علت و آفریننده داشته باشد.(۲) جایگزینى تجربه و آزمایش در مقام تعقل و تفکر. و چون ماوراء طبیعت در قلمرو آزمایش قرار نمى گیرد، طبعاً مورد انکار قرار گرفت، و به اصطلاح در میان ابزار شناخت تنها اعتماد به تجربه شد. انتقام از انگیزسیون یا دیوان تفتیش عقاید . دانشمندان علوم طبیعى که نظریات جدیدى مطرح مى کردند پیوسته محاکمه مى شدند، و محاکمه گالیله زبان زد تاریخ علوم است. این امور و امثال آنها سبب شیوع گرایش به مادیگرى در غرب شد.و امّا در مورد اسباب رشد تعارض علم و دین، به دو سبب اشاره مى شود:
الف. غوغاى داروینسیم
فرضیۀ داروین درباره تکامل گیاهان و جانداران، از عوامل مؤثر براى پیدایش اندیشۀ تعارض علم و دین بود، تکامل انواع و به اصطلاح «ترانسفورمیسم» موضوعى نبود که فقط داروین بر آن دست یافته باشد، بلکه پیش از او «لامارک» و قبل از این دو نفر، در فلسفه یونانى به طور سربسته مورد بحث و گفتگو بوده است. نقش مؤثر داروین در نشر این نظریه، این بود که موضوع را در زمانى مطرح کرد که جهان علمى آمادۀ پذیرش آن بود. او با نشر کتاب «اصل الأنواع» سر و صدایى عجیب در محافل علمى غرب به راه انداخت. اما در حالی که او در آخرین سالهای عمر خودش را لا ادری گرا نامید، دشمنان دین از نظریۀ لرزان او بر ضد دین و مذهب استفاده کرده اند.
نظریۀ تکامل انواع، خواه به طور تدریجى و خواه به صورت جهش و دفعى، با مندرجات کتاب مقدس ، که همه انسان ها را فرزندان آدم مى داند و به طور صریح مى گوید که آدم نیز از خاک آفریده شده است ، منافات داشت و در نظر گروهى میان علم و دین فاصله پدید آورد.
فرو ریختن بسیارى از فرضیه هاى علمىنظریۀ “بطلمیوس” در تفسیر کیفیت آفرینش آسمان و زمین، قریب هزار و پانصد سال تمام قدرت خود را حفظ کرد و افکار دانشمندان یونانى، بسان کتاب مقدس، در مراکز علمى تدریس مى شد و آن چنان در قلوب دانشمندان نفوذ کرده بود که برخى از مفسران اسلامى، روى ایمان به اصالت و استوارى این نظریه، بسیارى از آیات و روایات را تأویل و توجیه مى کردند ولى از آغاز نهصت علمى در اروپا، که اساس آن به وسیله چهار دانشمند معروف فرو ریخت، گروهى که نظریۀ بطلمیوس را یک نظریه دینى و وحیانى تلقى کرده بودند، شعار تعارض را سر دادند.
البته این دو عامل به عنوان نمونه بازگو شد و عوامل دیگر نیز در ایجاد فاصله مؤثر بودند که فعلاً فرصت بازگویى آنها نیست.
نقش دین در توسعه علم در غرب چه بوده است؟
درباره پیدایش جهان طبیعت دو نظریه مطرح است. حال باید دید کدام یک از این دو به گسترش علم مى تواند کمک کند.
نظریۀ نخستجهان ماده و عالم طبیعت در پرتو ارادۀ موجودی دانا و توانایى پدید آمده و بر اساس یک رشته سنن و رموز به حیات خود ادامه مى دهد و دست کاوشگر مى تواند از بخشى از این قوانین پرده بردارد . همچنین در خلقت جهان هدف و غرض در کار است ، چنان که خداوند در قرآن مى فرماید:
(أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاکُمْ عَبَثًا وَأَنَّکُمْ إِلَیْنَا لاَ تُرْجَعُونَ).(مؤمنون: ۱۱۵)
«آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریده ایم، و به سوى ما باز گردانده نمى شوید؟!».
نظریۀ دوم
سرآغاز جهان طبیعت و همچنین سرانجام آن، در ابهام و تاریکى فرو رفته است، و ریشۀ هستى (حدوث و پیدایش آن) کاملاً مبهم است ، و همچنین سرانجام آن بسان سرآغاز آن است. جهان طبیعت بسان کتاب خطى است که از آغاز و پایان آن برگ هایى افتاده و سرانجام در ابهام فرو رفته است، و از نظر مؤلف قابل شناسایى نمی باشد.
اکنون این سؤال مطرح مى شود که کدام یک از این دو نظریه، حس کاوشگر را تحریک مى کند تا خواب و خوراک را بر خود تحریم کرده و شبانه روز به کاوش بپردازد؟ به طور مسلم نظرۀ نخست، زیرا کاشفان و مخترعان پیش از هر نوع بحث و بررسى اذعان دارند که موجود طبیعى داراى رموز و نظام است و مى توان با صبر و حوصله بر آن دست یافت ، در حالى که در مورد نظریۀ مقابل چنین ادعانى در کار نیست .اکنون ما کاری نداریم که کدام یک از دو نظریه درست است، و کدام یک از دو گروه صحیح فکر مى کنند. آنچه الان براى ما مطرح است این است که ببینیم کدام یک از این دو فکر، حس کنجکاوى ما را براى کشف رازها و اسرار طبیعت تحریک مى نماید، این فکرکه در خلقت جهان، فکر و عقل دخالت داشته و عالم طبیعت از روى نقشه و اندازه گیرى آفریده شده است، یا این فکر که جهان معلول تصادف اتم هاى بى شمار مى باشد، و عقل و فکرى در خلقت آن دخالت نداشته و کوچک ترین پیش بینى و اندازه گیرى در پدید آمدن آن بکار نرفته است ، و اگر هم نظمى در آن پیدا شود از روى تصادف است؟
ناگفته پیداست که تنها فکر نخست است که مى تواند به تلاش و تحرک در راه کشف اسرار و قوانین طبیعت کمک کند، زیرا تا یک فرد کاشف در اعماق دل معتقد نباشد که سازمان هستى روى نظم و نقشه و بر اساس یک سلسله علل و معالیل و قوانین منظم آفریده شده است، هرگز رنج تحقیق و مطالعه را بر خود هموار نمى سازد . این عقیده فقط در سایه ایمان به خدا به وجود مى آید ، در حالى که طرز تفکر مادى فاقد این خصیصه است.
لذا مى توان گفت که برخى از مادى گراها در غرب که عمر خود را در آزمایشگاه ها در راه کشف قوانین و اسرار طبیعت صرف مى کنند و هدفى جز کشف قوانین و نوامیس”لا یتخلّف» طبیعت ندارند، در اعماق دل الهى هستند ، اگر چه در ظاهر به مادى گرى تظاهر مى نمایند. بر اساس این بیان روشن مى گردد که چرا اینشتین، “مذهب” را عامل پیدایش علوم و فرضیه ها مى داند ،چنان که مى گوید:
” من بر آنم که احساس دینی کیهانی قوی ترین و اصیل ترین محرک برای تحقیقات علمی است.” (۳)
اینشتین همجنین ایدۀ قابل درک بودن طبیعت را ماخوذ از حوزۀ دین می داند:
” به این [ یعنی حوزۀ دین] همچنین ایمان به امکان اینکه نظم های ساری در جهان وجود … برای عقل قابل درکند تعلق دارد. من نمی توانم هیج دانشمند واقعی را بدون آن ایمان عمیق تصور کنم. وضعیت را می توان به وسیلۀ یک تصویر بیان کرد: علم بدون دین لنگ است ؛ دین بدون علم کور است>” (۴)
آری چه الزامى و اعتقادى در بارۀ نظم جهان هستى، و چه اشتیاق عجیبى “کُپلر” و “نیوتن” را نیرو و توان مى بخشید که سال ها در تنهایى و سکوت محض، براى توضیح دادن و از پیچیدگى درآوردن نیروى جاذبه و نظام فلکى، رنج ببرند ؟
به نظرما این ادیان توحیدی بودند که سبب اصلی تکوَن علم جدید شدند. به قول پُل دیویس، فیزیکدان برجستۀ معاصر :
«این به علت هیجان ناشی از تلفیق فلسفۀ یونانی و فکریهودی- مسیحی- اسلامی بود ، که با تاکیدش روی عقلانیت طبیعت و اصول ریاضی و.. ، علم جدید به وجود آمد.تمامی عالمان اولیه، نظیر نیوتن، به طریقی متدین بودند. آنها علمشان را وسیلۀ کشف آثارصنع الهی در جهان می دانستند. چیزی را که ما اکنون قوانین فیزیک می نامیم، آنها به تعبیری خلقت انتزاعی خداوند-افکار درذهن خداوند – تلقی می کردند.بدین ترتیب، آنها فکر می کردند که در کارعلمی می توان نظری به افکار خداوند افکند.» (۵)
این بیان گسترده به روشنى نشان می دهد که خداباورى در گسترش علم در غرب بلکه در سراسر جهان نقش مؤثرى داشته است.
آیا مى توانیم یک علم دینى داشته باشیم؟
این سؤال در گرو این است که کاربرد «علم» در این سؤال روشن شود. اگر مقصود از آن، مطلق دانش ها و آگاهى ها باشد، و حتى محتویات کتب آسمانى و راهنمایى هاى آموزگاران معصوم را در برگیرد، مى توان به تصنیف علوم پرداخت، و برخى را دینى دانست ، ولى در عین حال، این نوع از علوم دینى، کوچک ترین اختلافى با علم متداول ندارند، و نباید آن را نوعى تقابل با علم تلقى کرد. از طرف دیگر، اگر مقصود از علم در این پرسشها صرف یافته های علوم تجربی یا ایزارهائی که در این علوم بکارمی روند باشد( نظیر جدول ضرب، یا جداول دیگر حاصل از تجارب) ، این علم دینی و غیر دینی ندارد. اما اگر مقصود ازعلم آن نظریه های حاصل از تجارب باشد ،که در آنها بعضی اصول عام بکار رفته اند، در این صورت این علم می تواند ، بسته به آن اصول ، دینی یا الحادی یا خنثی باشد.
از طرف دیگر ، در کتاب هاى آسمانى و سخنان آموزگاران الهى یک رشته حقایق دربارۀ انسان و طبیعت بیان شده که دست دانش آن روز به آن نرسیده بود، ولی تحقیقات تحربی متاخر آنها را نشان داده است ( چنانکه بعضی از دانشمندان مسلمان به آنها اشاره کرده اند). در اینجا به دونمونه اشاره می کنیم.
زوجیت گسترده در گذشته، دانشمندان زوج بودن را از آن جانداران مى دانستند، در حالى که قرآن مى گوید: آن سنت تکوینى(آمیزش نر و ماده) در کلیه گیاهان نیز وجود دارد چنان که مى فرماید:(وَمِنْ کُلِّ الَّثمَرَاتِ جَعَلَ فِیهَا زَوْجَیْنِ اثْنَیْنِ). (رعد:۳)
«از همه میوه ها جفت آفرید».
و در آیه دیگر مى فرماید:
(سُبْحَانَ الذِی خَلَقَ الأَزْوَاجَ کُلَّهَا مِمَّا تُنْبِتُ الأَرْضُ وَمِنْ أَنْفُسِهِمْ وَمِمَّا لاَ یَعْلَمُونَ). (یس: ۳۶)
«منزه است خدایى که همه جفت ها از گیاهان و انسان و آنچه را که نمى دانید آفرید».
اما در آیه دیگر مسأله را فراتر مطرح کرده، و همه اشیاء را زوج معرفى کرده و مى فرماید:
(وَمِنْ کُلِّ شَیْء خَلَقْنَا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ). ( ذاریات: ۴۹)
«و از هر چیز یک جفت آفریدیم، شاید متذکّر شوید!».
کرویت زمین
آیاتى که بر کرویت زمین گواهى مى دهند، متعدد است و ما به یک آیه بسنده مى کنیم:
(وَأَوْرَثْنَا الْقَوْمَ الَّذِینَ کَانُوا یُسْتَضْعَفُونَ مَشَارِقَ الأَرْضِ وَمَغَارِبَهَا). (اعراف: ۱۳۷)
«آن گروهى را که ذلیل و خوار شمرده مى شدند، وارث مشرق ها و مغرب هاى زمین قرار دادیم».
اگر زمین مسطح باشد یک مشرق و یک مغرب بیشتر نداریم، در حالى که این آیه از تعدد هر دو سخن مى گوید، و دلالت آن روشن است. زیرا در صورت کروى بودن زمین، طلوع خورشید بر هر جزئى، ملازم با غروب آن از جزء دیگر مى شود، بنابراین تعدد مشرقها و مغربها بدون کروى بودن زمین متصور نیست.
این دو مورد به عنوان نمونه یادآورى شد. در این صورت، این نوع گزارش هاى علمى را که در عصر نزول قرآن، وجود نداشت، مى توان علم دینى، توصیف کرد، هر چند یادآور شدیم که کشف حقایق و پرده بردارى از چهره طبیعت دینى و غیر دینى ندارد. اما اگر علم را با توجه به جهان بینی (مفروضات متافیزیکی) توحیدی حاکم برآن درنظر بگیریم، کل دانشهای بشری می توانند تحت یک جهان بینی دینی تنظیم شوند.
آیا علم مى تواند دین را نادیده بگیرد؟
تحلیل این پرسش از بحث “نقش دین در توسعۀ علم” کاملاً به دست مى آید. زیرا یک فرد کاوشگر تا به وجود نظم در طبیعت یقین نداشته باشد، نمى تواند دست به کاوش بزند، زیرا اذعان به نظام مندى جهان از «خداباورى» ، یعنی اعتقاد به خدائی که جهان را بر طبق قوانین خاصى آفریده است ، جدا نیست.
سرانجام علم هر چه هم بالا برود و پایین بیاید، دربارۀ سرچشمه هستى و سرانجام آن نمى تواند نظر بدهد، و ناچار باید دست به دامن دین باشد تا با براهین خاص خود پرده از چهره آن دو بردارد.
آیا مى توان حوزه هاى فعالیت علم و دین را کاملاً از هم جدا کرد؟
از آنجا که هدف علم، کشف رازهاى طبیعت و قوانین نهفته در آن است ناچار حوزه علم از حوزه دین جدا نخواهد بود، زیرا دامن همت به بالا زدن براى کشف نظام حاکم بر جهان، جدا از اعتقاد به پدید آورنده نظام نیست، و لذا باید گفت، علم در خدمت دین و خداباورى است.
در پایان از استاد محترم دانشمند معزز جناب آقاى دکتر مهدى گلشنى سپاسگزارى مى شود که با دقت و ظرافت خاصى این پرسش ها را مطرح کرده و از عالمان خداباور پاسخ خواسته است. پاداش کار وى با خداى جهان است.
قم- حوزه علمیه
جعفر سبحانی
پی نوشت:
عهد عتیق، ج اول، ترجمۀ پیروز سیار( انتشارات هرمس، ۱۳۹۳) ، صص۲۳۶-۲۳۴. Russell, Bertrand, Why I am not a Christian? ( Routledge: 1957) p. 4. Einstein, Albert ,The World As I See It, ( Citadel Publisher,2001) , p. 2 Schilpp ,A.P. ,Albert Einstein: Philosopher –Scientist,( La Salle ,Ill. :Open Court,1970),p.285. Paul Davies, “Physics and the Mind of God”: The Templeton Prize Address” , First Things, ۵۵ ,August/September 1995, p. 32.