شفقنا- معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه احیای دین صرف اعتقاد و قلب و عاطفه محقق نمی شود، تصریح کرد: الزامات و تعهدات اخلاقی در جامعه در حال کمرنگ شدن است، ما باید مشکلات را ببینیم و بر اساس آن خوانش اخلاقی از نهج‌البلاغه داشته باشیم.
به گزارش شفقنا، دکتر محسن جوادی معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در نشست علمی موسسه پژوهشی فرهنگی فهیم که به صورت مجازی در ماه مبارک رمضان برگزار می شود به تبیین موضوع «تعهدات و الزامات ویژه اخلاقی در نهج البلاغه» پرداخت و بیان کرد: الزامات اخلاقی محدود به افراد نیستند بلکه به طورکلی در مورد انسان بماهو انسان تعریف می شوند مانند دروغ نگفتن. آزار ندادن کسی و امثالهم.
او در عین حال به برخی دیدگاه ها در مورد الزامات اخلاصی خاص هم اشاره کرد و گفت: بسیاری این دیدگاه را بویژه وقتی به عرف عام و شهودی مراجعه می کنیم، پذیرفته اند اما در مصادیق آن چالش هایی را می بینیم. مثلا ما نسبت به والدین یک تعهدات خاصی را داریم یا تعهدات والدین نسبت به فرزندان. البته گفت وگوهایی در این زمینه صورت گرفته اما هنوز جای کار زیادی دارد.
معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه این مشکل در جامعه ما بویژه زمانی که سن والدین بالا می رود و نیاز به مراقبت از آنها بیشتر احساس می شود، وجود دارد، بیان داشت: همواره این سئوال است که تعهدات فرزندان نسبت به مراقبت های بهداشتی از والدین تا کجاست؟ آیا فرزندان وظیفه دارند این مراقبت ها را تا جایی انجام دهند که حتی به زندگی خصوصی آنها آسیب وارد شود؟ یا اینکه مرز خاصی بین تعهدات اخلاقی وجود دارد؟ و… اینها همه در فلسفه اخلاق مطرح می شود. بنابراین یکسری تعهدات خاص اخلاقی در برابر تعهدات عام اخلاقی وجود دارد که جای بحث فراوانی دارد.
او ادامه داد: در نظریات اخلاق اسلامی و بسیاری از نظریات اخلاقی، تعهدات خاص اخلاقی پذیرفته شده است، ولی در حاشیه آن در مورد مبانی آن بحث است؛ مثلاً کسی به فردی وعده می‌دهد مبلغی کمک کند، ولی احساس می‌کند اگر آن پول را به یک فرد بیمار بدهد تأثیر بیشتری دارد. در اینجا فرد با تعهد و وعده‌ای که داده باید چه کند؟ یا ممکن است فردی به دوستش وعده و تعهدی دارد. در تعهدات حرفه ای مختلف مانند رابطه پزشک و بیمار هم این مسئله وجود دارد.
جوادی با بیان اینکه نهج‌البلاغه پر از مضامین اخلاقی است و حتی در مطالب تاریخی و اعتقادی هم رویکرد اخلاقی وجود دارد، گفت: نهج البلاغه گویی دائماً دنبال تغییر در انسان است و دائماً گوشزد می‌کند که از فرصت‌ها قبل از اینکه از بین بروند استفاده کنید؛ گفته شده که سیدرضی براساس نکات بلاغی نهج البلاغه را انتخاب کرده است، ولی باور بنده این نیست. به نظرم انتخاب‌های اخلاقی و محتوایی جدی هم وجود دارد.
او اضافه کرد: گاهی با تأکیدی که در بیانات امیرالمؤمنین(ع) وجود دارد، به دست می‌آید که ایشان بر تعهدات ویژه اخلاقی تأکید داشته‌اند؛ البته استقراء تام و نحقیق جالبی در این زمینه صورت نگرفته است، ولی به چند نمونه قابل تامل در این زمینه اشاره می‌کنم؛ یکی از وظایف خاص، تأکید بر روی عنوان یتیم است؛ ما نسبت به همه بچه‌ها تعهد داریم مانند اینکه مراقب سلامت آنها باشیم، دروغ به آنان نگوییم ولی وقتی بچه‌ای یتیم شد تعهد خاصی را برای دیگران ایجاد می‌کند.
معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی تصریح کرد: لحن بیان امام علی(ع) را دقت کنیم؛ فرمودند: «الله الله فی الایتام، فلا تغبوا افواههم، ولا تضیعوا بحضرتکم؛ از خدا بترسید، از خدا بترسید، درباره یتیمان، پس برای دهان هایشان به سبب سنگدلی‌تان نوبت قرار ندهید (که گاهی سیر و گاهی گرسنه نگاهشان دارید)؛ امام با تاکید فراوان از ما خواسته‌اند که مراقب یتیمان باشیم و طوری رفتار کنیم که یتیمی آنها دیده نشود و گویا پدر دارند نه اینکه یک روز در میان برای آنها غذا ببریم. این تعهد اضافی از سوی ما برای یتیمان است که کاری نکنیم که استعدادهای آنها از بین برود و هرز بروند.
او افزود: این تعبیر در مورد همسایگان هم وجود دارد؛ امام (ع) فرمودند: «الله الله فی جیرانکم، فانهم وصیه نبیکم…»؛ از خدا بترسید، از خدا بترسید درباره همسایگانتان که رسول خدا(ص) درباره آنان سفارش کرده و پیوسته درباره آنان توصیه می‌فرمود، به اندازه‌ای که ما گمان کردیم برای همسایگان از همسایه خود ارث قرار می‌دهد و حرمت آنان به حدی است که سهمی در مالشان برای همسایه تعیین کرده است؛ حال این عبارات را با وضع امروز جامعه قیاس کنیم، جامعه امروز ما چقدر به این نکته نزدیک است؛ امروز مفهوم همسایه در حال از بین رفتن است.
جوادی افزود: متأسفانه برخی افراد برداشت‌های عارفانه و صوفیانه از این مضامین دارند که معنای عادی و ساده اجتماعی آن را گم و از کاربرد اجتماعی خود دور می‌کند؛ مثلاً در مورد «الجار ثم الدار» می‌گویند: اگر همسایه خوب باشد در جهنم با او باشی از بهشت بهتر است که این ربطی به واقعیت ندارد. و مراد امام همین همسایه کنار ما در زندگی دنیاست.
او به فرازهایی از نامه امام علی (ع) به مالک اشتر اشاره و بیان کرد: نکته اصلی که در این نامه به آن باید توجه داشت اینکه توصیه های امام علی (ع) به مالک اشتر به عنوان یک والی یا حاکم نیست بنابراین نباید به آن نگاه سیاسی داشت بلکه هرکس با هرتوانی مخاطب این توصیه ها قرار می گیرد. در انجام این تعهدات، حکومت ملاک نیست بلکه قدرت ملاک است؛ امام در عهدنامه مالک اشتر فرموده‌اند: «اللهَ اللهَ فِی الطَّبَقَهِ السُّفْلَى مِنَ الَّذِینَ لاَ حِیلَهَ لَهُمْ، مِنَ الْمَسَاکِینِ وَالْمُحْتَاجِینَ وَأَهْلِ الْبُؤْسَى وَ الزَّمْنَى، فَإِنَّ فِی هَذِهِ الطَّبَقَهِ قَانِعاً وَمُعْتَرّاً، وَاحْفَظ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ…». یعنی مراقب کسانی باش که در جامعه فرودست هستند؛ البته معنای فرودستی در اینجا فرودستی اخلاقی نیست، بلکه فرودستی اجتماعی است.
معاون فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی با بیان اینکه حوزه اخلاق را چه از منظر نهج‌البلاغه و چه از منظر قرآن مورد بی‌توجهی قرار داده‌ایم، تصریح کرد: نظام اخلاقی قرآن کار نشده است و در مورد احادیث هم این ضعف وجود دارد؛ البته قرآن در وجه سند مشکلی ندارد، ولی حتی سندهای آن هم در روایات بررسی نشده است.
او رسیدگی بدون منت به فقرا و نیازمندان را تاکید امام علی (ع) در نهج البلاغه دانست و ادامه داد: اجرای این تعهدات اخلاقی طوری نباید باشد که مثلاً فقر کسی برملا شود؛ زیرا برخی افراد قانع هستند و نمی‌خواهند فقرشان آشکار شود؛ لذا نباید کمکی که می‌کنیم فیلم هم بگیریم و برای او داستان هم درست کنیم.
جوادی ابراز داشت: امام علی (ع) در ادامه فرمودند: پولی که به فقرا می‌دهی حق خداست که در نزد تو امانت است، یعنی در حقیقت پول خود آنهاست که فعلاً امانت در دست تو هست؛ پس این حق را محفوظ بدار و به آن خیانت نکن: «وَاحْفَظ لِلَّهِ مَا اسْتَحْفَظَکَ مِنْ حَقِّهِ فِیهِمْ». از بیت‌المال و مناطق آباد جهان اسلام سهمی برای همه مردم قرار بده: «وَاجْعَلْ لَهُمْ قِسْماً مِنْ بَیْتِ مَالِکِ، وَقِسْماً مِنْ غَلاَّتِ صَوَافِی الاْسْلاَمِ فِی کُلِّ بَلَد».
او به فرازهای دیگر نهج البلاغه اشاره کرد و افزود: امام(ع) می‌فرمایند: تو افراد امینی را انتخاب کن تا مشکلات فرودستان را بررسی کنند و در رفع آنها بکوش و فکر نکن این نوع کارها کوچک است آن هم به بهانه اینکه تو مشغول کارهای بزرگ حکومتی هستی. «وَلاَ یَشْغَلَنَّکَ عَنْهُمْ بَطَرٌ، فَإِنَّکَ لاَ تُعْذَرُ بِتَضْیِیعِکَ التَّافِهَ لاِحْکَامِکَ الْکَثِیرَ الْمُهِمَّ؛ فَلاَ تُشْخِصْ هَمَّکَ عَنْهُمْ». کارهای خوب بزرگ سبب غفلت از کارهای به ظاهر کوچک نشود. در روایتی نقل است که «خلص العمل فان الناقد بصیر بصیر»؛ یعنی امور کوچک هم محاسبه و دادرسی می‌شود.
معاون فرهنگی وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی ادامه داد: امام علی (ع) از شدت عدل در محرابشان به شهادت رسیدند؛ زندگی امام هم پر از تلاش برای عبادت، انصاف و عدل بود؛ اینکه امام بر انصاف آن هم به برخی گروه‌های خاص مانند فقرا و فرودستان تأکید دارند، تأکید نشانه تعهد اخلاقی ویژه است. امام در فرمایشاتشان دارند که کارهایی که برای محرومان و افراد گرفتار انجام می‌دهی نباید نمایشی و برای دیده شدن باشد تا دیگران بگویند فلانی خیّر و نیکوکار است؛ بلکه دنبال عذری نزد خدا باش و اینها را باید خالصانه و فقط برای خدا انجام دهی.
او افزود: همچنین نسبت به افرادی که از لحاظ سنی در سنین بالا هستند سفارش شده است؛ امروز در جامعه ما هم این مشکلات وجود دارد؛ ما نسبت به سالمندان یکسری تعهداتی هم داریم؛ در گذشته در داخل اتوبوس‌ها وقتی فرد مسنی را می‌دیدند بلند می‌شدند، ولی امروز این فرهنگ کمرنگ شده است و این نگرانی وجود دارد که این موارد کوچک دیده شود و اگر این موارد در جامعه مورد غفلت قرار بگیرد، کم کم کارهای بزرگ هم اتفاق نمی افتد.
جوادی تصریح کرد: در مورد هر موضوعی سمینار و همایش برگزار می‌شود، ولی در مورد تعهدات اخلاقی نسبت به والدین، سالمندان و یتیمان همایش برگزار نمی‌شود؛ الان خیلی از افراد نمی‌دانند حدود و ثغور خدمت به والدین چقدر است و فرد تا چه حدی باید از زندگی خود برای خدمت به ایشان بگذرند. بسیاری از این ها را باید در سیره معصومان ببینیم. این موارد اگر مورد بحث قرار نگیرد ما نمی‌توانیم از احیای اخلاق در جامعه حرف بزنیم؛ باید مشکلات را ببینیم و بر اساس آن خوانش اخلاقی از نهج‌البلاغه داشته باشیم.
او درپایان ابراز امیدواری کرد که بتوان مضامین اخلاقی نهج البلاغه را از رهگذر بحث و نشست های علمی احیا کرد چون احیای مضامین دین صرف اعتقاد و قلب و عاطفه نیست و تا اینها محقق نشود، دینداری واقعی پیدا نمی شود.
معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی این نکته را هم یادآور شد: نهج البلاغه صدای انسانیت است و نباید از منظر شیعی و اسلامی دیده شود بلکه پیامی برای همه انسان هاست و برای همه می تواند راهگشا باشد.
