به گزارش خبرنگار سرویس فرهنگی و اجتماعی خبرگزاری رسا، با تمام عظمت علمى ابن خلدون، و با وجود معیارهاى سختگیرانه اى که جهت مصونیت مورخان از خطا ارائه کرده، خود او از خطا و لغزش مصون نمانده و حتى گاهى ـ از باب اینکه بزرگان، اشتباهشان نیز بزرگ است داورى هاى بسیار سست و دور از واقعیت کرده، و این امر، انتقاد برخى از صاحب نظران را بر انگیخته است، برخى از این داورى ها، در عرصه تاریخ، و برخى دیگر در قلمرو مباحث دیگرى است، این مطالب برگرفته از یاداشت های حجت الاسلام مهدی پیشوایی با عنوان تأملی در آثار و اندیشه های ابن خلدون می باشد.
ابن خلدون از علمای اسلامی زاده تونس می باشد، اگر بخواهیم در یک جمله ورود اسلام به آن منطقه را ارائه دهیم باید از خواننده بخواهیم که تاریخ ورود مسلمانان به اندلس را بررسی کند، برهمۀ تاریخ پژوهان آشکار و مبرهن است که اسلام در دوران ولید بن عبدالملک به آنجا راه یافت و در نتیجه اسلام آن منطقه متاثر از اندیشه اموی بود.
تبرئه خلفاء عباسی
ابن خلدون در انتقاد از مورخانی که در گزارش هاى تاریخى، امکان تطابق حادثه را با اقتضاى احوال جارى جامعه در نظر نمى گیرند، در بیان سبب سقوط برامکه، حکایت مشهور ارتباط بین جعفر برمکى و عباسه را از این منظر قابل قبول نمى داند، اما در توجیه این ادعاء خود به دلایل سست و بى پایه اى استناد مى کند که ارزش علمى ندارد و مى گوید: چنین تهمتى از منزلت و حسب عباسه دور است، منزلتى که در دین داشت و حسبى که به چنان پدر و مادرى مى رسید و جلالتى که در خود وى یافت مى شد، او دخترعبدالله بن عباس بود و میان عباسه و عبد الله به جز چهار تن که همه از بزرگان دین و اشراف امت پس از وى بودند، فاصله اى نبود.
او از خاندان عموى پیامبرى که بنیان گذار دین و نور وحى و مهبط ملائکه بود به شمار مى رفت و از دیگر جهات، او به عهد بادیه نشینى عرب و سادگى دین نزدیک، و دور از عادات تجمل پرستى و رسوم عیش و عشرت و اعمال ناشایست بود، بنابراین اگر تصور کنیم عفت و عصمت در عباسه وجود نداشته است، پس این صفات را در کدام فرد دیگر مى توان یافت؟ چگونه عباسه راضى مى شود نسبت خویش را با جعفر بن یحیى درآمیزد و شرف دودمان عربى خویش را با یکى از موالى غیر عرب آلوده سازد، کسى که نیاى وى مردى از ایرانیان بوده و به عنوان بندگى یا خدمت گزارى در بارگاه جد عباسه برگزیده شده است، گذشته از این چگونه هارون الرشید با آن همّت بلند و بزرگ منشى و غرور بى حد و حصر، روا مى داشت یکى از موالى بیگانه را به همسرى خواهر خود برگزیند؟

وى آنگاه سبب سرکوبى برامکه به وسیله هارون را تسلط کامل آنها بر اوضاع کشور و نگرانى و وحشت هارون از این امر مى داند که سخن قابل قبولى است، اما توجیه هایى که براى رسیدن به این نتیجه در جهت تطهیر عباسه به آنها دست زده که عمدتاً به علوّ نسب، دین دارى و پاکدامنى او برمى گردد، واقعاً توجیه هایى بى اساس است؛ معلوم نیست ابن خلدون مى خواهد چه نوع پاکى و عصمتى براى عباسه دست و پا کند؟ آیا از دیدگاه معیار اسلامى؟ یا از نوع برخاسته از خود بزرگ بینى و فخر فروشى که در شاهزادگان و درباریان مى توان سراغ گرفت؟
ابن خلدون کل خلفاى عباسى را از هر گونه اسراف کارى و هوس بازى تطهیر کرده و مى گوید"و تمام این قوم از اسراف کارى و هوس بازى و تجمل پرستى در پوشاک و تزئینات و دیگر وسایل زندگى اجتناب مى ورزیدند، زیرا آنان بر همان سِرشت خشونت آمیز بادیه نشینى و سادگى در دین هم چنان استوار بودند و هنوز این خصال از آنها زایل نشده بود، پس چگونه مى توان گمان کرد که آنان از مباح به ممنوع و از حلال به حرام گرایند؟" آنگاه پا را فراتر نهاده این پاک سازى را به خلفاى پلید و آلوده بنى امیه نیز ـ که ابتذال و تجمل و عیش و نوش دربار فاسد آنان شهره آفاق بوده استـ تعمیم داده و مى نویسد"مورخانى مانند طبرى و مسعودى و دیگران هم رأى اند که همه خلفاى سلف از بنى امیه و بنى عباس بر مرکب هایى سوار مى شده اند که زیورهاى سبکى از سیم و .. داشته است؛ به نظر مى رسد زندگى دربارى ابن خلدون و منصب هاى گوناگون او در دستگاه هاى فراوان سلطنتى، در تعصب و خوش بینى افراطى او درباره خلفا، بى تأثیر نبوده است، و اگر زندگىِ دربارىِ او را نسبتاً به تفصیل مورد بحث قرار دادیم، به این منظور بود که انعکاس و تأثیر این زندگى را در اندیشه و دیدگاه او یاد آورى کنیم و توجه داشته باشیم که عاقبت نان خورى دربارى نمک گیرى به دنبال دارد.

تناقض گویى
وی در جاى دیگر، اسناد و شواهد زنده فراوان و غیر قابل انکارى در باره زندگى اشرافى هارون اسراف کارى ها ریخت و پاش ها و خوش گذرانى هاى دربار او آورده است؛ ابن خلدون بارها در کتاب خود تصریح کرده است که هوس رانى و رفاه و خوش گذرانى در زمان هارون، بیش از زمان منصور بود.
حق کشى در مورد شیعه
بر خورد ابن خلدون با شیعه، برخورد خصمانه و دور از انصاف است؛ او در مقدّمه، پس از تفسیر واژه شیعه، به طعن و ردّ اعتقاد شیعیان مى پردازد و بدون ذکر دلیل و مأخذ، اعتقاد آنان به امامت على(علیه السلام)را مستند به نصوصى معرفى مى کند که ـ به عقیده وى ـ بیشتر آنها به نفع این مذهب، توسط شیعیان تأویل شده است، او باورهای عامیانه مردم را به علما نسبت می دهد و می گوید شیعیان چینین وچنان هستند.
هر کس که با عقائد امامیه درباره امامت آشنا بوده و متون مذهبى اصلى آنها را خوانده باشد، بخوبى متوجه مى شود که این سخنان چقدر بى پایه و سست است، و همان گونه که حلّه جاى سامرّاء نشسته، اوهام و پندارها به جاى واقعیت، مبناى داورى قرار گرفته است.
مبناى داورى ابن خلدون
گفتنى است که در بحث ها و بررسى هاى ملل و نحل، روش مقبول، معقول و منصفانه اینست که در شناخت عقاید پیروان یک مذهب، متون اصلى، و سخنان پیشوایان بزرگ آن مذهب، مبنا قرار گیرد، نه سخنان عوام، و به طریق اُولى نه داورى هاى دشمنان و مخالفان آن مذهب؛ متأسفانه ابن خلدون در معرفى شیعه، این اصل را نادیده گرفته و در این فصل به جاى مراجعه به متون اصلى شیعه، به کتاب ابن حزم ظاهرى (م 456 ق) و کتاب محمد بن عبد الکریم شهرستانى (م 548 ق) استناد کرده و در آخر بحث، خوانندگان را براى کسب اطلاعات بیشتر، به این دو کتاب ارجاع داده است در حالى که این دو نفر از متعصب ترین و مغرض ترین دشمنان و مخالفان شیعه هستند و سخنان و داورى هاى چنین افرادى، هرگز نمى تواند مبناى نظریه کسى درباره شیعه قرار گیرد.

دیدگاه متناقض درباره اهل بیت(علیهم السلام)
ابن خلدون درباره اهل بیت(علیهم السلام) دیدگاه متناقض و غیر منطقى دارد، او اهل بیت(علیهم السلام)را به خاطر فقه خاصّى که دارند بدعت گذار و فقه آنان را فقه شاذّ مى نامد، امّا در جاى دیگر، آنان را خاندان پاک و داراى کرامت معرفى مى کند، و در بحث علم فقه (فصل هفتم از بخش علوم) پس از تبیین فقه اهل سنت و گرایش هاى خاص آنان، درباره فقه اهل بیت(علیهم السلام) مى نویسد: اهل بیت به واسطه عقاید بدعتى خود و فقه جداگانه اى که داشتند، از مذهب مشهور جدا شدند.
فقه اهل بیت را فقه شاذّ و بر بنیاد بدعت معرفى مى کند!
ابن خلدون بدون ذکر هیچ دلیلى فقه اهل بیت را فقه شاذّ و بر بنیاد بدعت معرفى مى کند، آیا از نظر کسى که آن همه القاب و عناوین براى سلطان عبد العزیز مُرَینى شمرده و براى عباسه و خاندان عموى پیامبر(صلى الله علیه وآله)، آن همه پاکدامنى و نزاکت ردیف کرده اگر گروهى، خاندان پیامبر(صلى الله علیه وآله) را که آیه مباهله و آیه تطهیر درباره آنها نازل شده، مبرّا از گناه و خطا بدانند، به خطا رفته اند؟

دیدگاه دنیاگرایانه و ابهام آلود درباره قیام امام حسین(علیه السلام)
یکى از موارد لغزش بزرگ ابن خلدون، داورى او درباره قیام امام حسین(علیه السلام) است. دیدگاه او در این باره در واقع بر اساس چند مطلب استوار است:
1. عدالت صحابه: نظریه عدالت عموم صحابه پیامبر(صلى الله علیه وآله) که اشکال هاى جدّى دارد، نظریه پذیرفته شده از سوى عموم علماى اهل سنت است و طبعاً ابن خلدون به عنوان یک عالم سنى مالکى، آن را اصل مسلّم گرفته و از مبانى حل قضیه عاشورا قرار داده است.
2. عصبیّت: مُراد ابن خلدون از عصبیّت، چیزى مانند قدرت حزبى و طرفداران جریان هاى سیاسى، در فرهنگ سیاسى امروز است. ابن خلدون یکى از پایه هاى تشکیل دولت را، فراهم شدن عصبیت و شوکت (قدرت اجتماعى)، و عامل از هم پاشى آن را از دست دادن این عنصر مى داند.
3. اجتهاد، به ویژه اجتهاد صحابه: این نظریه دستاویز عالمان اهل سنت در توجیه خطاهاى صحابه قرار گرفته است، بسیارى از اقدام هاى نارواى برخى از صحابه را با این توجیه که اجتهاد کرد; امّا در اجتهاد خود گرفتار خطا شد، حمل بر صحت مى کنند. این گونه تفسیر و توجیه، ابزارى براى شکستن بُن بست هاى تاریخى و راهى براى رهایى از پاسخ قانع کننده در مشکل هاى تاریخى براى اهل سنت است.
4. نگاه دنیاگرایانه به قیام مقدس امام حسین(علیه السلام). این نگاه بر این پایه استوار است که امام حسین(علیه السلام) براى رسیدن به حکومت و قدرت و شکست دادن یزید قیام کرد در حالى که نیروى لازم را نداشت، و این عامل اساسى شکست او بود.
او درباره ولیعهدى یزید مى نویسد: مبادا گمان کنى که معاویه، فسق یزید را مى دانست، او عادل تر و والاتر از اینها بود، او در زمان حیاتش، یزید را از گوش دادن به غنا نهى مى کرد و او را به این خاطر نکوهش مى کرد و فسق او در آن زمان کمتر بود؛ برخى شکستن بیعت او و قیام بر ضد وى را لازم شمردند، چنانکه حسین و عبد الله بن زبیر و پیروان آن دو چنین کردند، اما برخى دیگر با این امر مخالفت کردند، زیرا چنین اقدامى، برانگیختن فتنه و فزونى کشتار را به دنبال داشت، از این گذشته، توان چنین کارى را نداشتند، زیرا آن روز، قدرت بنى امیه و اکثر اهل حل و عقد از قریش، پشتیبان یزید بود و پشتیبانى آنها، حمایت کل قبیله مُضر را به دنبال داشت، و قدرت مُضر از هر قدرتى بزرگ تر بود و هیچ قدرتى توان مقابله با آن را نداشت، از این رو این گروه، از مخالفت با یزید خوددارى کردند و تنها به دعوت و ارشاد و هدایت او اکتفا نموده خود را راحت کردند؛ اکثر مسلمانان این روش را انتخاب کردند، و همه، مجتهد بودند و نباید با هیچ یک از دو گروه مخالفت کرد، قصد و هدف آنها در پیروى از نیکى و جست و جوى حق مشهور است.
نقد و بررسى
1. چنانکه اشاره شد، یکى از پایه هاى داورى ابن خلدون نظریه عدالت صحابه، و اجتهاد آنانست، در حالى که این نظریه، اشکال هاى جدّى و ملاحظه هاى علمى فراوانى دارد که در جاى خود بحث شده استو هرگز نمى توان آن پایه دفاع از جنایت هاى مدعیان خلافت اسلامى قرار داد.
2. ابن خلدون به حادثه عاشورا از برون نگریسته و آن را با معیار دنیا گرایانه که در پیروزى ظاهرى و غلبه نظامى بر دشمن خلاصه مى شود، ارزیابى کرده و حرکت امام حسین(علیه السلام) را شکست خورده پنداشته است، اما اگر از درون به این انقلاب نگاه مى کرد و در جزئیات حادثه، به ویژه درسخنان ونامه هاى حسین بن على(علیه السلام) دقت مى کرد، درمى یافت که در هیچ یک از سخنان و اسناد باقى مانده از او، سخنى از پیروزى یا امکان غلبه بر دشمن و امثال اینها نیست، بلکه در سخنان و نامه ها و گفت و گوهاى او همه جا انجام وظیفه، احساس تکلیف، مبارزه با بدعت، متروک ماندن حق و رواج باطل موج مى زند و بارها از مرگ و شهادت و ایستادگى تا کشته شدن سخن مى گوید
3. ابن خلدون، خود در پایان حوادث خلافت معاویه مى نویسد: «شایسته بود که دولت معاویه و اخبار او، به دولت خلفا و اخبار ایشان پیوند یابد، ولى مورخان، در تألیفات خود آن را به دو علت پس از خلفا مى آورند: یکى آنکه خلافت در عهد او به نیروى غلبه و عصبیّت که در عصر او پدید آمده بود، به دست آمد و حال آنکه قبل از او به اجماع و انتخاب بود و این دو، با یکدیگر تفاوت دارند. معاویه نخستین خلیفه اى است که خلافت را به غلبه و عصبیّت حاصل کرد و اهل اهواء، آنان را ملوک قلمداد مى کنند؛ این معنا، نوعى اعتراف از جانب ابن خلدون به مغایرت ماهیت حکومت معاویه با خلافت و رسیدن او به ملک و پادشاهى با تغلب، و نه بر اساس آراى مسلمانان مى باشد؛ آیا برچه اساس و با کدام قداستى، این گونه پادشاهى، قابل دفاع است، حتى اگر کسى مانند حسین بن على(علیه السلام) در مبارزه با آن کشته شود؟
4. سرانجام ابن خلدون مشخص نمى کند که در ماجراى کربلا، ظالم که بوده و مظلوم چه کسى؟ کدام گروه بر حق بود و کدام باطل؟ او مى کوشد عمل هر دو طرف را به شکلى توجیه کرده، مشروع جلوه دهد و خواننده را در حیرت و سردرگمى فرو مى برد؛ این سؤال پیش مى آید که آیا کسانى که با اجتهادشان در برابر یزید فاسق سکوت کردند، و ابن خلدون آنها را مأجور مى داند، همان اجرى را دارا هستند که پیشواى مجتهدان حسین بن على(علیه السلام)دارد؟ آیا مى توان هر دو را در پیروى از حق و حق مدارى و مأجور بودن در پیشگاه خدا، یکسان دانست؟ اگر کار هر دو طرف، مشروع بود، پس پاسخ گوى خون کشته شدگان چه کسى بود؟؛ اینها سؤال هایى است که امثال ابن خلدون باید به آنها پاسخ دهند.

انکار احادیث مربوط به مهدى موعود(علیه السلام)
مهدویت و اعتقاد به وجود مهدى ـ عجل الله تعالى فرجه ـ و ظهور او، اختصاص به مذهب تشیّع ندارد، بلکه محدثان بزرگ اهل سنت نیز احادیث مربوط به آن حضرت را از طریق گروه بسیارى از صحابه و تابعین در کتاب هاى خویش نقل کرده اند، به طورى که گذشته از کتب شیعه، کتب و آثار دیگر مذاهب اسلامى (حنفى، شافعى، مالکى و حنبلى) نیز از روایات نبوى که درباره مهدى و ظهور او رسیده، سرشار است؛ابن خلدون روایات اهل سنت در مورد مهدویت را مورد تشکیک و انکار قرار مى دهد. وى مى نویسد:ولى چه بسا منکران این احادیث، در سند آنها مناقشه کنند، وى آنگاه به نقل تعدادى از احادیث و بررسى وضع راویان آنها پرداخته و برخى از آنها را غیر موثق اعلام کرده و اضافه مى کند:اینست مجموع احادیثى که پیشوایان حدیث درباره مهدى و قیام او در آخر الزمان نقل کرده اند.
