زندگی نامه علی اکبر دهخدا
علیاکبر دهخدا، پسر «خانبابا خان» از ملاکین متوسط قزوین، در سال 1258 هجری شمسی در تهران به دنیا آمد. 10 ساله بود که پدرش مُرد و مادرش عهدهدار تربیت وی شد.
دهخدا در مکتب یکی از فضلای زمان خود «شیخ غلامحسین بروجردی» که در مدرسه «حاج شیخ هادی» حجره داشت، درس خوانده و خود همیشه میگفت: هرچه دارم، از برکت و رهنمودهای آن استاد ناشناس بود.
دهخدا زبان فرانسه را آموخت و در آن هنگام که «معاونالدوله غفاری» به سفارت ایران در «بالکان» برگزیده شد، دهخدا را نیز با خود برد.
دهخدا پس از بازگشت به وطن با یاران خود، «جهانگیرخان شیرازی» و «قاسمخان تبریزی » و «علیاکبرخان قزوینی» روزنامه «صور اسرافیل» را منتشر کرد و این روزنامه معتبرترین و برگزیدهترین روزنامه صدر مشروطیت بود، و جالبترین و پُرآوازهترین بخش این روزنامه سلسله مقالاتی بود که در قالب طنزی پرمایه و پرارزش با نام «چرند وپرند» به قلم دهخدا و با امضاء «دخو» نوشته میشد.
دهخدا این امضاء را از قاضی و کدخدای مشهور و افسانهای قزوین به عاریت گرفته بود.
پس از تعطیلی مجلس در زمان «محمدعلی میرزا» و پس از آن که «میرزا جهانگیرخان» به خاطر آزادیخواهی و حمایت از مردم وافشای مفاسد درباری، به دست مأموران محمدعلی شاه در باغ شاه با طناب به قتل رسید، دهخدا را با گروهی از آزادیخواهان به اروپا تبعید کردند.
پس از آن دهخدا در «ایورون» سوئیس روزنامه «صور اسرافیل» را سه بار منتشر کرد و سپس به استانبول رفت و روزنامه «سروش» را در 15 شماره انتشار داد و پس از فتح تهران به دست مجاهدان، دهخدا از تهران و کرمان به نمایندگی مجلس انتخاب شد.
پس از جنگ جهانی اول، دهخدا کار بزرگ ادبی خود را آغاز کرد و در کنار این احوال ریاست دفتر وزارت معارف، ریاست بازرسی وزارت عدلیه، ریاست مدرسه علوم سیاسی و ریاست مدرسه عالی حقوق و علوم سیاسی را عهدهدار بود و قبل از شهریور 1320 هجری شمسی بازنشسته شد.
دهخدا با حقوق اندکی که میگرفت و زندگی آرام و پُر از مناعت وارستهای که داشت، کارهای بزرگ و خدمات پرارزش و والا و عظیمی به فرهنگ و ادب جامعه خویش انجام داد.
دهخدا تا واپسین دم زندگانی از آنچه که او را به کارش میپیوست، یعنی عشق به مردم و جامعه جدا نشد.
دهخدا و فرهنگ فارسی
دهخدا ، طی چهل سال کار مداوم و گاه تا روزی 12 ساعت این فرهنگ را فراهم آورد.
خود در این مورد نوشته است: «مواد حاضر در ظرف 45 سال با مخارج گزاف تهیه شد و اگر عشق و علاقه نبود هرگز نوشته نمیشد و اگر نوشته میشد، این همه وقت و سعی در وی مبذول نمیگردید. با همه این احوال، بدیهی است که ارضای همه خوانندگان امکان ندارد و همین قدر که عدهای ولو اندک باشد، راضی باشند مؤلف را بسنده است. زندگانی به مراد همه کس نتوان کرد «خاطری چند اگر از تو شود شاد بس است.» آنچه در مورد مأخذ باید بگویم، من در شاهنامه استفضای کامل کردهام، اما بعداز شاهنامه سه کتاب هست که باید در تمام کلمات بلکه تمامت حروف آن تتبع تام به عمل آید و عمر و وقت من اجازه نکرد. بر آیندگان است که این وجیبه را ادا کنند و آن سه کتاب ترجمه تفسیر «تاریخ طبری (بلعمی)» و «تاریخ ابوالفضل بیهقی» است.»
دهخدا، در مدت 45 سال قریب سه میلیون فیش تهیه کرد. این فیشها معمولاً از روی متون معتبر فارسی، عربی، هندی، ترکی و اروپایی مستعمل در زبان فارسی و اعلام تاریخی و جغرافیایی بود.
کار دهخدا، گردآوری فیشها و مرتب کردن فیشها به ترتیب حروف الفبا بود. در آغاز دهخدا، تنها فیشها را جمع و استخراج میکرد. اما بعدها که سازمان کوچکی برای لغتنامه دایر شد، کار ترتیب فیشها صورت گرفت.
دهخدا و شعر و شاعری
دهخدای شاعر، حد فاصل و خط جداکنندهای است میان دهخدای نویسنده و دهخدای صاحب لغتنامه فرهنگ فارسی.
او را نمیتوان در حرفه شاعر دانست، زیرا که تعداد اشعارش در طول حیات دراز او بس اندک است. اما شعر در واقع مکانی است میان دهخدای نویسنده مردم کوچه وبازار ودهخدای صاحب لغتنامه بزرگ فرهنگ فارسی. شعر او دیدار گاه لغات اورنگ و مفاهیم ساده است. در کلمات اورنگ تحقیقات ادبی وی پنهان است و در اندیشه شعرش حال و روز آن نویسنده عامیانهنویس نهفته است، و از این دو صورت، معجونی بوجود آمده است که شعر دهخدا نام دارد.
با توجه به این که قالبشکنی در آن روزگار، کار آسانی نبود، شعر دهخدا را میتوان سر آغاز کاری تازه برای شکستن قالب شعری دانست و شعری را که به یاد جهانگیرخان صوراسرافیل دوست مبارزش سروده بس مشهور است و به نام «یاد آر، ز شمع مرده یاد آر» در ادبیات معاصر ما جای خود را کاملا حفظ کرده است.
نقل خاطره ای از علی اکبر دهخدا
دهخدا میگوید: «در روز 22 جمادی الاول 1326 قمری، میرزا جهانگیر خان شیرازی، یکی از دو مدیر صور اسرافیل را قزاقهای محمدعلی شاه دستگیر کردند، به باغ شاه بردند و در 24 همان ماه، در همانجا، او را با طناب خفه کردند.
بیست و هفت هشت روز دیگر، چند تن از آزادیخواهان و از جمله مرا از ایران تبعید کردند و پس از چند ماه با خرج مرحوم «ابوالحسن خان معاضدالسلطنه پیرنیا» بنا شد در سوئیس روزنامه صور اسرافیل طبع شود.
در همان اوقات، شبی مرحوم میرزا جهانگیر خان را به خواب دیدم در جامه سپیدی که عادتاً در تهران در بر داشت، و به من گفت: چرا به من نگفتی او جوان افتاد؟ و بلافاصله در جواب، این جمله به خاطر من آمد: «یاد آر ز شمع مرده، یاد آر!» در این حال، بیدار شدم و چراغ را روشن کردم و تا نزدیکی صبح سه قطعه از مسمط مذبور را ساختم و فردا گفتههای شب را تصحیح کرده و دو قطعه دیگر برآن افزودم و در شماره اول صور اسرافیل منطبعه سوئیس چاپ شد.»
آثار علی اکبر دهخدا
- لغتنامه فرهنگ فارسی
- امثال و حکم ( مجموعه بی نظیر ضرب المثل های زبان فارسی )
- ترجمه عظمت و انحطاط رومیان ، اثر مونتیسکیو
- ترجمه روح القوانین، اثر مونتیسکیو
- فرهنگ فرانسه به فارسی
- شرح حال ابوریحان بیرونی
- دیوان اشعار دهخدا
- حواشی و تعلیقات بردیوان ناصر خسرو
- یادشت هایی به دیوان سید حسن غزنوی
- تصحیح دیوان منوچهری
- تصحیح دیوان سوزنی
- اصلاح لغت فرس اسدی
- تصحیح صماح
- تصحیح دیوان ابنیمین
- تصحیح یوسف و زلیخا
- پندها و کلمات قصار
- مجموعه مقالات چرند و پرند
وصیت نامه ادبی دهخدا
دهخدا با دست لرزان وصیتنامه ادبی خود را چنین نوشت: «دوست عزیز و ارجمند من، آقای دکتر معین. به ورثه خود وصیت میکنم که تمام فیشها را به شما بسپارند و شما با آن دیانت ادبی که دارید همه آنها را عیناً به چاپ برسانید، ولو آنکه سراپا غلط باشد و هیچ جرح و تعدیلی را روا ندارید.
علی اکبر دهخدا . دهم آبان ماه 1334»
دهخدا، در حاشیه نامه این جمله را اضافه کرده است: «عین این ورقه وصیتنامه من راجع به فیشهاست، چون حال دوباره نوشتن ندارم.»
دهخدا پس از نیم قرن فعالیت سیاسی و ادبی و اجتماعی در هفتم اسفند 1334 در خانهاش در خیابان ایرانشهر دارفانی را وداع گفت.
گردآوری:گروه فرهنگ و هنر سیمرغ
seemorgh.com/culture
منبع:farsnews.com
