شهریور در ایران باستان تنها یک ماه از سال نبود، بلکه زمانهای سرشار از آیینهای شادمانی، شکرگزاری و پاسداشت نیاکان به شمار میآمد. ایرانیان در این ماه باستانی، هم زمین و نعمتهایش را میستودند، هم به یاد درگذشتگانشان آیین میگرفتند و هم با برپایی جشنها، پیوند خود را با طبیعت و ایزدان استوارتر میکردند. از آیینهای باشکوه فروردگان که فرصتی برای گرامیداشت ارواح نیاکان بود، تا جشنهای خرّمروز و شادمانیهای پاییزی، همه نشان از تقویمی دارند که لحظهای از سپاس و جشن تهی نبوده است. شهریور در حقیقت ماهی است که در آن شادی، معنویت و پیوند با ریشهها در کنار هم جای گرفتهاند.
فهرست
۱. شهریورگان (شهریور ایزد) – ۴ شهریور
مفهوم: در باور زرتشتی، «شهریور» به معنای «شهریاری دلخواه» است و با عدالت، پادشاهی نیک، و فلزات پیوند دارد. شهریور یکی از امشاسپندان است که نماد فرمانروایی عادلانه بر زمین محسوب میشود.
علت جشن: چهارم هر ماه به نام «شهریور» است و وقتی با ماه شهریور یکی شود، جشنی به نام شهریورگان برگزار میگردد.
آیینها:
نیایش اهورامزدا و ستایش شهریورامشاسپند
روشنکردن آتش بهعنوان نماد نور و عدالت
دعا برای گسترش دادگری و نیکوکاری در جامعه
۲. امردادگان (مردادگان) – ۷ شهریور
مفهوم: امرداد یا «امرتات» به معنای بیمرگی و جاودانگی است و نگهبان گیاهان و سرسبزی جهان به شمار میرود.
علت جشن: روز هفتم شهریور که «امرداد» نام دارد، با ماه امرداد (شهریور) یکی میشود و این همنامی بهانهای برای برگزاری جشن بوده است.
آیینها:
گردهمایی در باغها و دشتها
خوردن میوههای تازه و گیاهان
شکرگزاری برای نعمت سرسبزی و رویش گیاهان
۳. خُرّمروز (شهریورروز) – ۱۶ شهریور
مفهوم: روز شانزدهم هر ماه در تقویم اوستایی «شهریور» نام دارد و وقتی در ماه شهریور قرار میگیرد، دومین بار است که نام روز و ماه یکی میشوند.
علت جشن: این روز را روزی فرخنده و خوشیُمن میدانستند. به همین دلیل جشن «خرمروز» یا «شهریورروز» برپا میشد.
آیینها:
گردهماییهای خانوادگی
برگزاری مهمانی و جشنهای کوچک محلی
شادمانی دستهجمعی به نشانهی سپاس از زندگی
۴. فروردگان (فروردینگان تابستانی / پنجه کوچک) – ۲۵ یا ۲۶ شهریور
مفهوم: این جشن برای بزرگداشت «فروهر» یا روان نیاکان و درگذشتگان برگزار میشد.
علت جشن: روز بیستوششم شهریور که «فروردین» نام دارد، به پاس احترام به فروهرها جشن گرفته میشد.
آیینها:
زیارت آرامگاهها و یادکرد درگذشتگان
روشنکردن شمع و آتش در خانهها یا کنار مزارها
نذر و دعا برای آرامش روان نیاکان و درگذشتگان
۵. نوروزگاه پاییزی (جشن اعتدال پاییزی) – ۳۱ شهریور
مفهوم: در این روز طول شب و روز برابر میشود و پاییز آغاز میگردد. برای ایرانیان باستان، این دگرگونی طبیعی نشانهی نظم کیهانی و زمان شکرگزاری بوده است.
علت جشن: تغییر فصل و آغاز برداشت محصولات کشاورزی.
آیینها:
نیایش و شکرگزاری برای نعمتهای زمین
برپایی آیینهای کشاورزی و جشن خرمن
گردهماییهای اجتماعی برای آغاز فصل تازه
جمعبندی
ماه شهریور در ایران باستان ماهی سرشار از جشن و آیین بوده است:
شهریورگان برای عدالت و فرمانروایی نیک،
امردادگان برای جاودانگی و سرسبزی،
خرمروز برای شادی و همبستگی،
فروردگان برای یادکرد نیاکان،
و نوروزگاه پاییزی برای آغاز فصل تازه و شکرگزاری.
این آیینها نشان میدهند که ایرانیان باستان زندگیشان را در پیوندی عمیق با طبیعت، نیاکان و ارزشهای معنوی سامان میدادند.