در گوشه گوشه ی ایران زمین، رازها و شگفتیهای بیشماری نهفته است؛ آثاری که هر یک، صفحه ای از تاریخ پر فراز و نشیب این مرز و بوم را ورق می زنند. در شمال شرق ایران، در دل دامنه های سرسبز کوههای شهرستان راز و جرگلان، یکی از این شگفتیهای منحصربه فرد خودنمایی می کند: قبرستان چوبی باغلق. اینجا برخلاف تمام گورستانهای دیگری که دیده ایم، خبری از سنگهای قبر عظیم و یکسان نیست. به جای آن، با جنگلی از تیرکها و ستونهای چوبیِ نقش بسته روبه رو میشویم که همچون موزهای روباز، روایتگر زندگی، باورها و هنر مردمانی است که روزگاری در این دیار می زیستند. هر یک از این چوبهای کنده کاری شده، تنها نشانگر آرامگاه یک انسان نیست، بلکه تابلویی هنری است که داستان شجاعت، اعتقادات، صنعت و حتی دغدغه های متوفی را با زبانی نمادین برای آیندگان به ارمغان گذاشته است. در این نوشتار، نگاهی خواهیم داشت به این اثر ثبت ملی شده؛ تا از دل نقشهای اسب، شمشیر، آینه و خورشید، با سبکی متفاوت از تدفین و هنری اصیل که در آستانه ی فراموشی قرار دارد، بیشتر آشنا شویم.
فهرست
ویژگیهای منحصربه فرد قبرستان چوبی باغلق
۱. سنگقبرهای چوبی:
مهمترین ویژگی این گورستان، استفاده از چوب به جای سنگ برای ساخت سنگ قبر است. این چوبها عمدتاً از درختان ارچه (گونه ای از درختان جنگلی منطقه) و زبان گنجشک تهیه می شدند. هنرمندان محلی با ظرافت خاصی این چوبها را به شکل استوانه یا چهارتراش تراشیده و سپس بر روی آنها کنده کاری میکردند.
۲. نقشهای نمادین و اساطیری:
کنده کاریهای روی این چوبها تنها برای تزئین نبوده، بلکه هر نقش، نماد و داستانی را روایت میکند:
نقوش جانوری: تصاویر حیواناتی مانند اسب، بز کوهی، مار و پرندگان به وفور دیده می شود. اسب نماد شجاعت و سواری مردگان در جهان دیگر، و بز کوهی نماد زایش و باروری بوده است.
نقوش گیاهی و هندسی: طرحهای گل و برگ، خورشید، و اشکال هندسی مانند مثلث و لوزی نیز از نقوش رایج هستند.
نقوش ابزار و وسایل زندگی: تصویر اسلحه (تفنگ و شمشیر)، شانه، آینه و حتی وسایل موسیقی مانند دوتار بر روی چوبها حکاکی شده است. این نقش ها به نوعی بیانگر شغل، علاقه و جایگاه اجتماعی متوفی در زمان حیاتش بوده است. برای مثال، نقش شانه بر سنگ قبر زنان دیده میشود.
۳. تقسیم بندی جنسیتی و سنی:
شکل و اندازه این سنگ قبرهای چوبی بسته به جنسیت و سن متوفی متفاوت بود:
مردان: تیرکهای چوبی بلندتر و با نقوشی مانند اسلحه و اسب.
زنان: تیرکهای کوتاه تر با نقوشی مانند آینه، شانه و پرندگان.
جوانان و نواجوانان: از تیرکهای باریکتر و ساده تر استفاده میشد.
قدمت و پیشینه تاریخی
قدمت این قبرستان به دوره ایلخانی تا قاجار نسبت داده میشود. البته به دلیل ماهیت فناپذیر چوب، قدیمی ترین نمونه های آن از بین رفته اند و آنچه امروز میبینیم عمدتاً مربوط به دوره قاجار و اوایل پهلوی است. این سنت تدفین با ورود اسلام به منطقه نیز تداوم یافت، اما به مرور و با تغییر سبک زندگی و در دسترس بودن سنگ، منسوخ شد.
علت استفاده از چوب چیست؟
دسترسی آسان: منطقه راز و جرگلان پوشیده از جنگلهای انبوه بوده و چوب به عنوان مادهای در دسترس، جایگزین مناسبی برای سنگ بوده است.
انعطاف پذیری در کنده کاری: چوب نسبت به سنگ، قابلیت کنده کاری و ایجاد نقش های ظریف را به هنرمند محلی می داده است.
باورهای آیینی: ممکن است باورهایی درباره ارتباط چوب (به عنوان ماده ای زنده) با جهان مردگان و رستاخیز وجود داشته است.
وضعیت کنونی و اهمیت ملی
متأسفانه به دلیل عوامل طبیعی مانند بارش باران و برف، تابش آفتاب و هجوم موریانه ها، بسیاری از این سنگ قبرهای چوبی ارزشمند در حال نابودی هستند. همچنین خطر آسیبهای انسانی مانند برداشت غیرقانونی یا بی احتیاطی بازدیدکنندگان نیز وجود دارد.
این محوطه به دلیل اهمیت تاریخی و انسان شناسی خود در سال ۱۳۸۶ با شماره ۲۳۰۰۲ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. این ثبت، مسئولیت سازمان میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی را برای حفاظت و مرمت هرچه بیشتر این اثر بی همتا می کند.
چگونه به قبرستان چوبی باغلق برویم؟
استان: خراسان شمالی
شهرستان: راز و جرگلان
مرکز شهرستان: شهر راز
مسیر دسترسی: از شهر راز به سمت روستای باغلق حرکت کنید. این روستا در فاصله حدودی ۱۵ کیلومتری شهر راز قرار دارد. قبرستان در حاشیه روستا واقع شده و دسترسی به آن آسان است.
سخن پایانی
قبرستان چوبی باغلق تنها یک گورستان تاریخی نیست؛ کتابی است سنگی از جنس چوب که باورها، هنر و سبک زندگی گذشتگان این دیار را بدون کلمه روایت میکند. بازدید از این مکان، سفری است به عمق فرهنگ و تاریخ مردمی که با طبیعت اطراف خود عجین بودند و برای زندگی پس از مرگ، احترامی ژرف قائل بودند. حفاظت از این میراث بیمانند، وظیفه ای همگانی است تا نسل های آینده نیز بتوانند این نشانه های باشکوه تمدن ایرانی را از نزدیک ببینند.
