افول معنای هنر در عصر شهرت

دسته‌بندی: فرهنگی و هنری
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴ آبان ۲۰, سه‌شنبه ساعت ۱۸:۵۸۰ رأیبدون امتیاز
زمانه‌ای فرا رسیده است که در آن نام و چهره، پیش از معنا و اندیشه می‌درخشد. روزگاری که در آن هنرمند بودن، نه به کیفیت اثر بلکه به میزان دیده ‌شدن سنجیده می‌شود و هنر، به جای آن ‌که آینه‌ای برای تأمل در جهان باشد، به ویترینی برای نمایشِ خود بدل شده است. در این میان، مرز میان «هنرمند» و «سلبریتی» چنان کمرنگ شده که گاه تشخیص‌شان از هم ممکن نیست. کافی است کسی در قاب دوربین قرار گیرد، لبخندی بزند، جمله‌ای قصار بگوید یا در یکی از پلتفرم‌های مجازی دنبال‌ کنندگان بیشتری داشته باشد تا به او برچسب هنرمند بزنند. اما آیا شهرت، همان هنرمند بودن است؟ و اگر نیست، این جابه‌جایی خطرناک چه بر سر معنا و حقیقت هنر خواهد آورد؟ در گذشته، هنرمند کسی بود که فاصله‌ میان خود و جهان را حفظ می‌کرد تا بتواند آن را بهتر ببیند. او با واقعیت سر سازگاری نداشت و در خلوت خویش چیزی را می‌جست که از جنس روزمرگی نبود. اما سلبریتی فرزندِ همین روزمرگی است؛ موجودی که بودنش به دیده‌ شدن وابسته است و زیستش بر صحنه‌ی نگاه دیگران معنا پیدا می‌کند. اگر هنرمند در پیِ معناست، سلبریتی در پیِ واکنش است. اگر هنرمند از خود تهی می‌شود تا جهان را بنویسد یا بسازد، سلبریتی جهان را به ابزار خودنمایی خویش بدل می‌کند. در چنین نسبتی، هنر به تدریج به حاشیه می‌رود و جای آن را بازاری از توجه می‌گیرد. بخشی از این دگرگونی، ریشه در تحولات رسانه‌ای دارد. ظهور شبکه‌های اجتماعی، مرگ تدریجی نقد هنری و زوال مرجعیت فرهنگی، زمینه را برای شکل‌گیری نسلی از «چهره‌ها» فراهم کرده است که بیشتر از آن‌ که به معنا یا اندیشه‌ای متصل باشند، به الگوریتم و توجه جمعی گره خورده‌اند. در این منطق تازه، ارزش اثر هنری نه به اصالت آن، بلکه به تعداد بازدیدها و هشتگ‌هاست. در چنین شرایطی، هنرمند برای بقا ناگزیر می‌شود خود را به زبانی ترجمه کند که پلتفرم‌ها می‌فهمند؛ زبانی کوتاه، سطحی، لحظه‌ای و گاه بی‌معنا. او اگر بخواهد بماند، باید به جریان دیده ‌شدن تن دهد، حتی اگر در این مسیر هویت خلاقه‌اش فرسوده شود. اما فاجعه زمانی کامل می‌شود که این منطق از دنیای مجازی فراتر می‌رود و بر تولید هنری سایه می‌افکند. سینما، تئاتر، موسیقی و ادبیات دیگر بر محور اندیشه و زیبایی‌شناسی نمی‌چرخد، بلکه بر مبنای نام‌هایی می‌گردد که فروش را تضمین می‌کنند. گویی چهره‌ی شناخته‌شده، خود به تنهایی حامل ارزش است، بی‌آن ‌که کیفیت اثر اهمیتی داشته باشد. نتیجه، بازاری است که در آن سرمایه‌گذار به ‌جای فیلمنامه خوب، دنبال بازیگر پُر طرفدار می‌گردد؛ ناشر، به‌جای متن جدی، سراغ نویسنده‌ای می‌رود که دنبال‌ کنندگانش بیشترند و تهیه ‌کننده، پروژه‌ای را انتخاب می‌کند که در آن نام‌ها بدرخشند، نه اندیشه‌ها. این‌چنین است که هنر از جایگاه اصلی و تاریخی‌اش به عنوان امر متعالی و منتقد، به کالایی سرگرم‌ کننده و مصرفی تنزل می‌یابد. هنرمندِ امروز دیگر در پیِ پرسش از حقیقت نیست، بلکه می‌کوشد سهم بیشتری از بازار توجه را به خود اختصاص دهد. در این جهان، حتی اعتراض نیز به نمایش بدل می‌شود؛ اعتراض‌هایی حساب‌ شده، رسانه‌ای و هماهنگ با ذائقه عمومی. سلبریتیِ معترض، همان‌قدر در خدمتِ سیستم مصرف است که سلبریتیِ خندان و بی‌دغدغه. هر دو در نهایت کارکردی واحد دارند؛ پر کردن خلأ معنا با هیاهوی تصویر. این دگرگونی فقط ناشی از سطحی ‌شدن جامعه نیست، بلکه نتیجه‌ی نوعی بحران در خودِ هنر نیز هست. هنر معاصر، در تلاش برای مردمی‌ شدن، از مرزهای خود عبور کرد و گاه به تساهل و ابتذال رسید. در این میان، هنرمندانی که از پیچیدگی و تأمل گریزان بودند، راه ساده‌تر را برگزیدند؛ انطباق با سلیقه عمومی. این انطباق در ظاهر، موفقیتی سریع به همراه داشت، اما در عمق، به فروپاشی اعتبار هنرمند انجامید. چون هنری که با رضایت جمعی سنجیده شود، دیگر قدرت تغییر ندارد. هنر، در ذات خود باید مقاومت کند، حتی در برابر خواستِ لحظه‌ای مردم. آن‌گاه که هنر برای جلب توجه، ارزش‌های خود را قربانی کند، دیگر هنر نیست، بلکه سرگرمی است. در جامعه امروز ما نیز این روند آشکار است. چهره‌هایی که زمانی با اثرشان شناخته می‌شد، امروز با رفتار شخصی‌شان، نوع پوشش یا حتی واکنش‌هایشان در فضای مجازی مورد قضاوت و توجه‌اند. گفت‌وگو درباره یک اثر هنری، جای خود را به حاشیه‌های پیرامونی داده است. رسانه‌ها، به جای نقد، به روایت حواشی می‌پردازند و مردم، به جای درک و تحلیل، به دنبال واکنش آنی‌اند. این چرخه، هر روز بیشتر هنرمند را از اثرش جدا می‌کند و از او چهره‌ای می‌سازد که باید برای بقا، نقش بازی کند، نه در اثر هنری، بلکه در نمایشِ بی‌پایان زندگی عمومی. از سوی دیگر، ساختارهای فرهنگی رسمی نیز در این فرایند بی‌تقصیر نیست. نهادهایی که باید پاسدار ارزش‌های هنری باشند، خود به دنبال چهره‌های محبوب می‌گردند تا از اعتبار آن‌ها برای جذب مخاطب بهره ببرند. این وابستگی متقابل میان نهاد و سلبریتی، چرخه‌ای را شکل داده که در آن محتوا به ابزار تبلیغ تبدیل می‌شود. در نتیجه، نظام فرهنگی به‌جای آن‌که معیار خلق اثر را کیفیت و اندیشه بداند، به شاخص محبوبیت تن می‌دهد. بدین‌ترتیب، مرز میان فرهنگ رسمی و فرهنگ عامه فرو می‌ریزد و هر دو به شکلی از مصرف رسانه‌ای فروکاسته می‌شوند. در این میان، پرسش مهم این است که آیا می‌توان هنوز از هنرمند سخن گفت؟ از آن کسی که نه برای دیده‌ شدن، بلکه برای گفتن حرفی تازه، برای نجات دادن گوشه‌ای از معنا در برابر فراموشی تلاش می‌کند؟ شاید هنوز هستند کسانی که در سکوت کار می‌کنند، بی‌آن‌که در رسانه‌ها نامی داشته باشند. شاید هنوز هنر می‌تواند پناهگاهی برای اصالت باشد، اگرچه در حاشیه. اما آنچه نگران ‌کننده است، تغییر معیارهای شناخت است؛ وقتی مخاطب هم به‌جای جست‌وجوی معنا، به جست‌وجوی چهره می‌رود، این همان نقطه‌ای است که سلیقه عمومی به ‌تدریج تهی می‌شود و در نهایت به بازتولید ملال می‌انجامد. آنچه امروز در سطح جهانی هم دیده می‌شود، نشانه‌ی همین بحران است. ستاره‌های موسیقی که به جای نوآوری، به بازتولید الگوهای فروش می‌پردازند؛ کارگردانانی که در مدار تکرار و شهرت می‌چرخند و نویسندگانی که بیشتر از آثارشان، خودشان شناخته می‌شوند. این وضعیت در ایران با چاشنی محدودیت‌ها و تضادهای فرهنگی پیچیده‌تر شده است. از سویی هنرمند برای بقا باید در فضای رسمی جایگاهی داشته باشد و از سوی دیگر، برای دیده ‌شدن ناگزیر است در فضای غیر رسمی حضور فعال داشته باشد. این دوگانگی، نوعی شکاف هویتی می‌سازد که در نهایت، از دل آن نه هنرمندِ مستقل بلکه سلبریتیِ دوچهره بیرون می‌آید. شاید بتوان گفت که در جهان امروز، هنر دیگر آن پناهگاه خلوت نیست که در آن اندیشه و تخیل آزادانه رشد می‌کرد. بلکه به صحنه‌ای بدل شده که بر آن همه در معرض نگاه ایستاده‌اند. حتی سکوت هم نوعی نمایش است و حتی اعتراض، در منطق رسانه‌ای شدن، به بخشی از بازار تبدیل می‌شود. در چنین جهانی، بازگشت به معنای اصیل هنر یعنی بازگشت به صداقت. هنرمند، اگر بخواهد از این چرخه رها شود، باید آگاهانه از میل به شهرت فاصله بگیرد، حتی اگر بهایش دیده ‌نشدن باشد. چرا که ارزش واقعی هنر، نه در دیده‌ شدن، بلکه در دوام معناست. اگر روزی شهرت نتیجه‌ی خلاقیت بود، امروز خلاقیت به ابزاری برای کسب شهرت تبدیل شده است. در این معادله وارونه، هنرمندِ اصیل کسی است که حاضر است به‌جای محبوبیت، تنهایی را انتخاب کند. چون می‌داند که حقیقت هنر، نه در فریاد جمعی، بلکه در زمزمه‌ای صادقانه است که شاید فقط به گوش اندک کسانی برسد، اما جهان درونی‌شان را دگرگون کند. چنین هنری، اگرچه کم ‌صداست، اما زنده است و شاید در آینده، همین صدای آرام بتواند در برابر هیاهوی سلبریتی‌ها ایستادگی کند و معنا را به جهان بازگرداند. علی کلانتری - منتــقد
اشتراک‌گذاری

این مطلب برای شما مفید بود؟

بازخورد شما به بهبود کیفیت مطالب کمک می‌کند.

در حال بررسی رأی شما...