محاوره در محاصره

دسته‌بندی: فرهنگی و هنری
تاریخ انتشار: ۱۴۰۴ آبان ۲۳, جمعه ساعت ۲۰:۱۴۰ رأیبدون امتیاز
«فقدانِ گفت‌وگو» در فرهنگ ایرانی، نه یک گزاره نهایی بلکه نشانه‌ای از شکاف‌های تاریخی و اجتماعی‌ست که در لایه‌های زندگی ما رسوب کرده‌اند. سخن‌گفتن در جامعه ایرانی کم نیست؛ آنچه کم است فرصت و ساختاری که سخن را به «گفت‌وگو» بدل کند؛ به تبادل معنادار اندیشه‌ها بدون ترس از داوری، حذف یا تحقیر. گفت‌وگو در معنای دقیق خود، نیازمند سه شرط است: گوش‌دادن، تمایل به تغییر، و پذیرش حضور دیگری. در جامعه ما، هر سه شرط در سطحی شکننده حضور دارند؛ نه غایب، اما ناپایدار، پراکنده و اغلب زیر فشار نیروهایی که گفتمان را به جدال بدل می‌کنند. نخستین ریشه این وضعیت را می‌توان در ساختار تاریخی قدرت جست‌وجو کرد؛ جایی که رابطه میان حاکم و مردم، یا میان بزرگ‌تر و کوچک‌تر، بر مبنای اقتدار عمودی شکل گرفته است. در چنین ساختاری، سخن گفتن اغلب یک‌طرفه است؛ پرسش جای خود را به نصیحت می‌دهد، نقد به تکلیف تبدیل می‌شود و گفت‌وگو به «بیان مواضع» تقلیل پیدا می‌کند. نتیجه آن است که بسیاری از ایرانیان از کودکی می‌آموزند شنیده‌شدن امتیاز است، نه حق؛ و این باور بعدها در محیط کار، دانشگاه، خانواده و حتی عرصه هنر تکرار می‌شود. اما این نقص را نباید صرفاً به «قدمت سنت» یا «ویژگی فرهنگی» نسبت داد. مسئله، بیش از آنکه «سرشت» باشد، «ساختار» است. در دوره‌هایی که فضا بازتر شده، جامعه ایرانی ظرفیت بالایی برای گفت‌وگو از خود نشان داده است؛ از جنبش‌های ادبی و نشریات نسل‌های پیشین گرفته تا برخی تجربه‌های مدنی. بنابراین، ادعای اینکه «ایرانیان گفت‌وگو بلد نیستند» ساده‌سازی است. درست‌تر آن است که بگوییم زمینه‌ها و نهادهای گفت‌وگو در این فرهنگ نهادینه نشده یا به‌صورت پیوسته تقویت نشده است. یکی از عرصه‌هایی که این کمبود را آشکار می‌کند، خانواده ایرانی است. در بسیاری از خانه‌ها، گفت‌وگو اغلب به «توضیح» یا «مشاجره» محدود می‌شود؛ میانه‌ای میان این دو وجود ندارد. الگوی غالب، الگوی «پاسخ آماده» است؛ نه شنیدن به‌قصد فهمیدن، بلکه شنیدن به‌قصد پاسخ‌دادن. تفاوت‌های نسلی، شکاف میان تجربه و زبان، و سرعت تغییرات اجتماعی نیز این وضعیت را تشدید کرده است. نوجوان و والد، دو جهان متفاوت‌اند که زبان مشترک اندکی میانشان هست. در چنین فضایی، گفتگو تنها در قالب «ضرورت» رخ می‌دهد، نه به‌عنوان «تمرین فهم دیگری». رسانه‌های عمومی نیز این فقدان را تشدید کرده‌اند. در تلویزیون رسمی، گفت‌وگو اغلب به یک نمایش مدیریت‌شده شبیه است؛ مجری و مهمان نقش‌هایی از پیش تعیین‌شده دارند و اختلاف نظر به‌اندازه‌ای کنترل می‌شود که ساختار برآشفته نشود. این الگو بعدها به فضای نمایش خانگی نیز سرایت کرده؛ جایی که برنامه‌های گفت‌وگومحور یا بر مبنای شوخی‌های سطحی ساخته می‌شوند یا در قالب چالش‌های احساسی و هیجانی. نتیجه آن است که فرهنگِ شنیدن، پرسشگری و نقد محترمانه کمتر فرصت بروز پیدا می‌کند و گفتگو به کالایی سرگرم‌کننده تقلیل می‌یابد. در عرصه عمومی و شبکه‌های اجتماعی، وضعیت از زاویه‌ای دیگر پیچیده‌تر است. فضای مجازی به ظاهر میدان گفت‌وگوست، اما در عمل بیشتر شبیه میدان نبرد روایت‌هاست. کاربران اغلب برای «پیروزی» وارد بحث می‌شوند، نه برای «پرسش». بهره‌گیری از تمسخر، حمله شخصی و قطع رابطه، جای گفت‌وگو را می‌گیرد. اینجا نیز مسئله تنها خلق‌وخو نیست؛ فقدان آموزش تفکر انتقادی، نبود سواد رسانه‌ای، و نبود قواعد مشترک گفت‌وگو باعث شده تعامل‌ها به سرعت از «بحث» به «تخاصم» تبدیل شوند. فضای شبکه‌های اجتماعی، با سازوکارهای الگوریتمی خود، اختلاف را تقویت می‌کند و آرامش را پنهان می‌سازد. با این حال، هنر به‌ویژه سینما و ادبیات یکی از معدود فضاهایی بوده که توانسته گفت‌وگو را ولو به‌صورت زیرزمینی و استعاری حفظ کند. بخشی از ادبیات معاصر ایران تلاش کرده جهان‌های متفاوت را در کنار هم قرار دهد، فاصله روایت‌ها را کم کند و امکان «دیگری‌فهمی» را تقویت کند؛ اما این کوشش‌ها نیز به دلیل محدودیت‌های توزیع، سانسور، یا فشارهای اقتصادی اغلب در حلقه‌های محدود باقی مانده است. سینمای ایران نیز هرچند گاه به‌صورت استعاری مسئله گفتگو را به تصویر کشیده، اما کمتر فیلمی توانسته فضایی برای دیالوگ واقعی میان شخصیت‌ها بسازد؛ زیرا اغلب کشمکش‌ها به‌صورت نمادین و تک‌گویانه روایت می‌شوند. سرچشمه دیگر این بحران، فقدان زبان مشترک میان گروه‌های اجتماعی است. طبقات، نسل‌ها و باورها از یکدیگر دور شده‌اند و هر کدام واژگان و جهان معنایی خاص خود را دارند. وقتی زبان مشترک نیست، گفت‌وگو پیش از آغاز شکست می‌خورد. ما اغلب به جای سخن‌گفتن از تجربه زیسته، از «اتهام»، «فرض» یا «کلیشه» استفاده می‌کنیم. گفت‌وگو نیازمند واژگانی است که هر دو طرف آن را بفهمند و به رسمیت بشناسند؛ و این واژگان امروز کمیاب شده‌اند. در نهایت، گفت‌وگو در فرهنگ ایرانی غایب نیست؛ حاشیه‌نشین است. در محافل خصوصی وجود دارد، اما در عرصه عمومی و رسمی نهادینه نشده است. برای احیای آن، باید ساختارهایی شکل گیرد که پرسش را تشویق کند، تفاوت را به رسمیت بشناسد و نقد را نه تهدید، بلکه امکان رشد بداند. جامعه‌ای که گفت‌وگو را تمرین نکند، ناگزیر به سوء‌تفاهم، قطبی‌شدن و خشونت پنهان مبتلا می‌شود. بازگشت به گفت‌وگو نه پروژه‌ای فرهنگی، بلکه ضرورتی تمدنی‌ست؛ ضرورتی برای اینکه ایرانیان بتوانند دوباره جهان مشترکی بسازند و آینده‌ای قابل تصور برای خود تعریف کنند. علی کلانتری - منتــقد
اشتراک‌گذاری

این مطلب برای شما مفید بود؟

بازخورد شما به بهبود کیفیت مطالب کمک می‌کند.

در حال بررسی رأی شما...