چرا روایت‌های آزار در سینمای ایران پایان نمی‌یابند؟

سینمای ایران به ‌ظاهر صنعتی است که در آن نورافکن‌ها روشن‌اند، فرش قرمز گسترده است و چهره‌ها با لبخندهایی ساختگی در قاب دوربین ظاهر می‌شوند، اما در پشت صحنه آن، سال‌هاست سایه‌ای سنگین حرکت می‌کند؛ سایه‌ای که گاه در سکوت مطلق و گاه در زمزمه‌های نیمه‌بلند عوامل و بازیگرانی که قدرت ایستادن در برابر جریان اصلی را ندارند، خودش را نشان می‌دهد. در ماه‌های اخیر این سایه سرانجام به شکل صریح‌تر و با صدایی بلندتر در افکار عمومی پدیدار شده است؛ روایت‌هایی از آزار، پیشنهادهای ناشایست، تعرض کلامی، سوءاستفاده از قدرت و رفتارهایی که نه تازه‌اند و نه استثنایی، بلکه بخشی از یک ساختار بیمار هستند که سال‌ها زیر لایه‌های شرم، ترس و مصلحت‌اندیشی پنهان مانده‌اند. مسئله اما این نیست که چه کسی چه گفت، چه کسی چه کرد یا چه کسی چه اتهامی زد؛ مسئله این است که چرا چنین روایت‌هایی در یک صنعت فرهنگی رخ می‌دهد که ادعای حرفه‌ای بودن دارد و چرا هیچ سازوکار مؤثری برای بررسی، واکاوی و حل این بحران وجود ندارد. همین فقدان ساختار، همین خالی بودن جای یک مرجع بی‌طرف و قابل اعتماد است که بحران را به میدان رسانه و شبکه‌های اجتماعی می‌کشاند. در سینمای ایران هرکس که اندکی در پشت‌صحنه‌ها حضور داشته باشد، می‌داند که روابط قدرت در آن بیش از اندازه شخصی، غیررسمی و مبتنی بر مناسبات پشت‌پرده است. انتخاب بازیگر، بسیاری از قراردادها، رفت‌وآمدها، تصمیم‌گیری‌های مهم، حتی قضاوت درباره توانایی‌های هنری افراد، اغلب نه در دفترهای رسمی که در مهمانی‌ها، محافل محدود یا حلقه‌های دوستانه شکل می‌گیرد. ترکیب چنین ساختاری با نبود آموزش حرفه‌ای، فقدان سیستم نظارت، فقدان نهاد حمایت‌گر و فقدان چارچوب مشخص اخلاقی، طبیعی است که مسیر را برای سوءاستفاده از قدرت هموار می‌کند. وقتی افراد معدودی کنترل درِ ورودی این صنعت را در اختیار دارند و همین افراد می‌توانند با یک اشاره مسیر یک بازیگر جوان را باز یا بسته کنند، تعادل قدرت به شکل خطرناکی به هم می‌ریزد. فرد آسیب‌پذیر، معمولاً هم کسی است که تازه وارد شده و هم کسی که جایگزین‌پذیر است؛ و در چنین شرایطی، سکوت نه انتخابی اخلاقی، بلکه انتخابی بقاگرایانه است. از بیرون همیشه این سؤال تکرار می‌شود که «اگر آزار دیدند، چرا همان موقع نگفتند؟» و این پرسش بیش از آنکه ناآگاهی را نشان دهد، نشان می‌دهد که ساختار سینمای ایران چقدر از استانداردهای حرفه‌ای فاصله دارد. هیچ بازیگر تازه‌کاری، وقتی در یک پروژه چندمیلیاردی کار می‌کند و آینده‌اش را در دستان افرادی می‌بیند که به زعم او تصمیم‌سازند، نمی‌تواند به سادگی حرف بزند. ترس از حذف شدن، باور نشدن، مسخره شدن، یا برچسب خوردن باعث می‌شود سکوت، تنها انتخاب ممکن باشد. این سکوت گاهی سال‌ها طول می‌کشد، گاهی تا زمانی که فرد دیگر در آن سیستم شاغل نیست، گاهی تا وقتی فضای عمومی تغییر کند، گاهی تا وقتی تعداد بیشتری از افراد شجاعت گفتن پیدا کنند. بنابراین تأخیر در گفتن، نشانه ضعف یا تردید نیست؛ نشانه نبود حمایت است. از سوی دیگر، افکار عمومی معمولاً در یکی از دو قطب افراطی قرار می‌گیرد؛ یا هر روایت آزار را حقیقت مطلق می‌پندارد و یا هر روایت را دروغ، بزرگ‌نمایی یا تلاش برای جلب توجه می‌داند. هر دو رویکرد مخرب‌اند. باور مطلق، زندگی افراد بی‌گناه را نابود می‌کند، بی‌اعتمادی مطلق هم باعث می‌شود قربانیان واقعی هیچ‌گاه احساس امنیت نکنند. جامعه‌ای که نمی‌تواند راه میانه‌ای پیدا کند، بحران را به میدان جنگ تبدیل می‌کند. در غیاب سازوکار رسمی، رسانه و شبکه اجتماعی به جای دادگاه می‌نشیند و در چنین فضایی نه حقیقت فرصت ظهور دارد و نه عدالت راهی برای تحقق. مسئله اصلی اما فراتر از چند روایت و چند نام است. بحران آزار در سینمای ایران در خلأیی شکل گرفته که سال‌هاست در آن قوانین مبهم‌اند، قراردادها ناهماهنگ‌اند، نظارت‌ها سلیقه‌ای است، صنوف قدرت اجرایی ندارند و نظام آموزشی جدی برای آداب حرفه‌ای وجود ندارد. در بسیاری از کشورها، صنعت سینما، همان‌قدر که خلق هنر می‌کند، تولید مقررات استاندارد نیز می‌کند. از روش‌های بازرسی و رسیدگی گرفته تا آموزش‌های اجباری و شرایط سختگیرانه برای حضور در پروژه‌ها. اما در ایران، سینما بیش از آنکه صنعت باشد، یک زیست‌بوم غیررسمی است که هرکس در آن جایگاهی دارد که با روابط شخصی به دست آمده. در این فضا آزار نه یک «اتفاق»، بلکه یک «برآیند» است؛ برآیندی طبیعی از مجموعه‌ای از ضعف‌ها و خلأهای ساختاری. نکته مهم دیگر، این است که آزار لزوماً همیشه تعرض فیزیکی یا رفتارهای آشکار جنسی نیست. آزار می‌تواند کلامی باشد، می‌تواند به شکل توهین، تمسخر، تحقیر یا تهدید باشد، می‌تواند به شکل پیشنهادات مبهمی باشد که در بسته‌بندی حرفه‌ای بیان می‌شود، می‌تواند به شکل ایجاد احساس بدهکاری و وابستگی باشد. بسیاری از آزارها حتی از نظر حقوقی قابل تعریف دقیق نیستند، اما از نظر روانی و اخلاقی آثار عمیقی دارند. بسیاری از بازیگران چه زن و چه مرد از تجربه موقعیت‌هایی سخن گفته‌اند که در آن موقعیت، «نه گفتن» مساوی با «دور شدن از کار» بوده است. این شکل از فشار، در علم روانشناسی نوعی سوءاستفاده از قدرت محسوب می‌شود؛ سوءاستفاده‌ای که شاید سند حقوقی نداشته باشد، اما حقیقتش در رفتارهای کوچک روزمره نمایان می‌شود. در کنار همه اینها، یک بحران فرهنگی نیز وجود دارد؛ بحران نبود ادبیات گفتگو. در بسیاری از عرصه‌های فرهنگی ایران، کلمه «شکایت» ناخوشایند است، «اعتراض» بی‌ادبی تلقی می‌شود، «افشاگری» به معنای بی‌وفایی به خانواده سینما تعبیر می‌شود و «گفتن» مساوی است با «مسئله‌ساز بودن». همین فرهنگ باعث شده در سینمای ایران، بسیاری از آسیب‌ها نه در مرحله وقوع، بلکه در مرحله انباشته شدن شناخته شود. ما فرهنگی نداریم که در آن فرد بتواند در همان لحظه اعتراض کند، بدون آنکه شخصیتش زیر سؤال برود یا متهم به حساسیت بیش از حد شود. فضای سینمای ایران در بسیاری از موارد، فضای توقع است؛ توقع سکوت، توقع همراهی، توقع اینکه اگر به‌تدریج به حلقه نزدیکان راه پیدا کردی، ممنون باشی و اگر راه پیدا نکردی، اعتراض نکن. این فرهنگ، در کنار ساختار قدرت، بستری ایده‌آل برای سوءاستفاده می‌سازد. مشکل دیگر، دوگانگی اخلاقی جامعه است. همان جامعه‌ای که در برابر روایت‌های آزار، گاه با خشونت، تمسخر یا توهین واکنش نشان می‌دهد، از طرف دیگر انتظار دارد سینما فضایی امن و اخلاقی باشد. این تضاد باعث شده بسیاری از افرادی که واقعاً آسیب دیده‌اند، هرگز حاضر نشوند روایت خود را عمومی کنند. آنها می‌دانند که بخش بزرگی از جامعه، نه تنها از آنها حمایت نمی‌کند، بلکه شاید خودشان را مقصر بداند. در چنین وضعیتی، آزار تبدیل به زخمی پنهان می‌شود؛ زخمی که نه درمان می‌شود و نه فراموش. در این میان، مسئولیت نهادهای رسمی نیز سنگین است. سازمان‌های مرتبط با سینما، معمولاً در برابر چنین روایت‌هایی واکنش رسمی و جدی نشان نمی‌دهند. نه کارگروه خاصی برای رسیدگی وجود دارد، نه کمیته‌ای برای بررسی ادعاها، نه مکانیزمی برای ثبت گزارش‌ها. نتیجه این می‌شود که فضای عمومی، به‌تنهایی نقش قاضی، بازپرس، و رسانه را ایفا می‌کند. در چنین مواقعی، هرکس بلندتر فریاد بزند، برگ برنده را در دست دارد. اما مسئله آزار، مسئله‌ای نیست که با فریاد حل شود؛ نیازمند بررسی دقیق، کارشناسی، روانشناسی، حقوقی و فنی است. از سوی دیگر، صنعت سینما باید بپذیرد که هر روایت آزار، پیش از آنکه «اتهام» باشد، «نشانه» است. نشانه‌ای از یک ساختار ناکارآمد. حتی اگر برخی روایت‌ها اغراق‌آمیز باشد یا برخی افراد سوءاستفاده کنند، اصل پدیده همچنان پابرجاست. وجود چند روایت نادرست، به معنای نفی کل بحران نیست. و وجود چند فرد متخلف، به معنای آلوده بودن همه سینما نیست. هنر در این است که بتوان بین این دو حقیقت تمایز گذاشت. سینمای ایران نیازمند بلوغی است که بتواند میان حق گفتن و حق دفاع توازن برقرار کند. در نهایت، مسئله آزار در سینمای ایران نه با برچسب‌زدن حل می‌شود و نه با پاک کردن صورت مسئله. این بحران تنها زمانی فروکش می‌کند که: سینما ساختاری حرفه‌ای‌تر شود، قراردادها استاندارد شود، صنوف قدرت اجرایی پیدا کنند، آموزش اخلاق حرفه‌ای اجباری شود و نهاد مستقلی برای رسیدگی به گزارش‌ها ایجاد شود. تا زمانی که سینما به شکل یک مزرعه خصوصی اداره شود، نه به‌عنوان یک صنعت ملی، بحران‌ها نه‌تنها حل نمی‌شوند، بلکه عمیق‌تر هم می‌شوند. امروز روایت‌هایی منتشر شده، فردا نام‌های دیگری مطرح می‌شود، اما ریشه ماجرا همان است: وقتی قدرت بی‌مهار می‌شود و گفتگو وجود ندارد، آزار تبدیل به یک احتمال همیشگی می‌شود. این گزارش، نه برای محکوم کردن کسی نوشته شده و نه برای تبرئه کسی؛ بلکه برای دیدن پدیده‌ای که سال‌ها نادیده گرفته شده. سینمای ایران، اگر می‌خواهد صنعتی سالم، حرفه‌ای و انسانی باشد، باید پیش از هر چیز، با سایه‌های خودش روبه‌رو شود. هیچ نوری تا ابد قابل انکار نیست و هیچ سکوتی تا همیشه پایدار نمی‌ماند. حقیقت همیشه دیر یا زود خودش را نشان می‌دهد؛ مسئله این است که صنعت سینما چگونه می‌خواهد در برابر آن بایستد: با انکار، یا با اصلاح. علی کلانتری - منتــقد