وقتی گفت‌وگوی نمایشی جای مسئولیت رسانه را می‌گیرد

رسانه، چه در شکل رسمی‌اش و چه در قالب‌های آزاد و اینترنتی، همیشه بار سنگینی از مسئولیت را بر دوش می‌کشد. رسانه‌دار بودن، بیش از آن‌که «امتیاز» باشد، یک «تعهد» است؛ تعهد به فرهنگ، امنیت روانی جامعه، فهم اجتماعی، الگوسازی و در یک کلام؛ تعهد به این‌ که هر کسی را در قامت منبع الهام معرفی نکنیم. این بدیهی‌ترین اصل اخلاق رسانه است؛ اصلی که اگر گم شود، نه ‌تنها جایگاه رسانه فرو می‌پاشد، بلکه خود رسانه به عامل بازتولید خشونت، ویرانی فرهنگی و هنجارشکنی‌های بی‌پشتوانه تبدیل می‌شود. اکنون و در ماجرایی که اخیراً جنجال به پا کرده، یک پرسش بزرگ پیش روی ما قرار می‌گیرد؛ چرا یک پلتفرم نوپا و یک مجری شناخته‌ شده باید تریبون خود را در اختیار فردی بگذارد که جز کارنامه‌ای از خشونت، چاقوکشی، رفتارهای ضد اجتماعی و سابقه‌ی ترس‌افکنی در محله‌های تهران و زندان، هیچ دستاورد فرهنگی یا حتی آموزشی ندارد؟ این پرسشی ساده است، اما معنای پشت آن بسیار پیچیده‌تر از آن چیزی‌ است که در سطح جار و جنجال‌های شبکه‌های اجتماعی دیده می‌شود. ماجرای حضور «هانی کرده» در برنامه‌ی اینترنتی «رُک» نه یک خطای کوچک، بلکه نمونه‌ی روشنی از یک بحران بزرگ در رسانه‌های امروز ایران است؛ بحرانِ «توجیه نمایش خشونت با نام گفت‌وگو»، بحران «سلبریتی‌گری در قامت مجری‌گری»، بحران «تجارت با هیجان عمومی» و بحران «حذف مرز میان کنجکاوی و تقدیس». این متن تلاش می‌کند از دل همین اتفاق، تصویری دقیق‌تر از وضعیت رسانه‌ی امروز ایران به دست دهد؛ رسانه‌ای که زیر فشار رقابت، زیر فشار دیده‌ شدن و زیر فشار الگوبرداری کورکورانه از فرمت‌های خارجی، گاه خود به «تریبونی برای ضد قهرمان‌ها» تبدیل می‌شود و این همان جایی‌ است که باید مکث کرد، عمیق نگاه کرد و بدون محافظه‌کاری، مسئله را واکاوی کرد. زیرا حضور فردی مثل «هانی کرده» در یک گفت‌وگوی اینترنتی، صرفاً یک دعوت اشتباه نیست؛ سمپتومی از یک بیماری عمیق‌تر در دل رسانه‌های ایران است. اول باید از ظاهر ماجرا عبور کنیم. بسیاری خواهند گفت؛ «دعوت از یک فرد خشونت‌کار الزماً به معنای تقدیس او نیست؛ ما فقط گفت‌وگو می‌کنیم.» این جمله‌ای‌ است که سال‌هاست در جهان رسانه، به‌ خصوص در دوران رشد پادکست‌ها و تاک‌شوهای اینترنتی، به‌عنوان ابزار توجیه مطرح می‌شود. اما این «گفت‌وگو» دقیقاً چه شکلی دارد؟ آیا هدف آن پرسشگری است یا شوآف؟ آیا سازندگان برنامه قصد دارند مخاطب را روشن کنند یا با بهره‌برداری از هیجان، او را سرگرم؟ آیا مجری در جایگاه قاضی اخلاقی نشسته یا در نقش هوادار؟ تمام این پرسش‌ها همان‌قدر مهم‌اند که پرسش اصلی؛ آیا رسانه اجازه دارد خشونت را به ویترینی بدل کند که در آن، جنایت‌کاران با لبخند و خنده درباره تهدید، ضرب‌وشتم و قمه‌کشی حرف بزنند؟ مشکل دقیقاً از همین‌جا آغاز می‌شود؛ وقتی «خشونت» نه در قامت موضوع بررسی، بلکه در شکل یک «شخصیت رسانه‌ای» مقابل دوربین قرار می‌گیرد، رسانه از رسالت خود خارج شده و به تولید کننده‌ی آلودگی فرهنگی تبدیل می‌شود. این موضوع نه به پلتفرم خاصی محدود است و نه به ژانر خاصی. مسئله، نفس تریبون است. وقتی فردی که جز ایجاد ترس و پرورش اعتیاد به هیجان خشونت، چیزی در کارنامه ندارد، با لباس قهرمانانه وارد قاب می‌شود، حتی اگر مجری مدعی «نقد» باشد، نتیجه چیز دیگری ا‌ست؛ «عادی‌سازی خشونت» از سوی دیگر، مجید واشقانی بازیگر، چهره تلویزیونی و فردی که بخش عمده‌ی اعتبارش را از دل فرهنگ رسمی این کشور به دست آورده با این دعوت در حقیقت نشان داد که مرز میان «سلبریتی بودن» و «مسئولیت رسانه‌ای داشتن» چقدر نازک شده است. او از سرمایه‌ی عمومی استفاده می‌کند، اما به مسئولیت عمومی تن نمی‌دهد. به‌جای آن‌که گفت‌وگو را به ابزاری برای بازخواست اخلاقی تبدیل کند، آن را به ابزاری برای «جذابیت ساختگی» بدل کرده است. حضور یک فرد خشونت‌کار در چنین برنامه‌هایی، حتی اگر از او چهره مثبت نسازد، به‌ طور ناخودآگاه جایگاه او را ارتقا می‌دهد. فردی که باید پاسخ‌گو باشد، حالا در مقام «ستاره» می‌نشیند. فردی که باید از جامعه پنهان شود، در مرکز توجه قرار می‌گیرد. فردی که باید به‌عنوان هشدار دیده شود، حالا سوژه‌ی سرگرمی است. اما مسئله جنبه‌ی دیگری هم دارد؛ چرا مخاطب از دیدن چنین چهره‌هایی هیجان‌زده می‌شود؟ این پرسشی است که باید در لایه‌های فرهنگی و روان‌شناختی بررسی شود. بخشی از این جذابیت ریشه در اقتصاد توجه دارد؛ جهانی که در آن، شوک‌آوری و جنجال، مهم‌تر از تفکر و گفت‌وگو شده‌اند؛ مردم از تماشای چیزی که «ممنوع» یا «خطرناک» تصور می‌شود، تحریک می‌شوند؛ این واکنش از زمان رومی‌ها تا عصر اینترنت وجود داشته. اما مسئولیت رسانه دقیقاً همین‌جاست؛ تسلیم نشدن به سطح پایین ذائقه. اگر قرار باشد رسانه صرفاً مطابق با عطش مخاطب عمل کند، دیگر رسانه نیست؛ یک بازار هیجان‌فروشی‌ است. مسئله‌ی مهم‌تر آن است که حضور چنین چهره‌هایی در فضای رسمی یا نیمه‌ رسمی رسانه، سیگنال اشتباهی به اقشار آسیب‌پذیر جامعه مخابره می‌کند. نوجوانی که با بحران هویت دست‌ به ‌گریبان است، حالا می‌بیند فردی با سابقه‌ی خشونت، بدون عذرخواهی و بدون تغییر، نه تنها حذف نشده بلکه تریبون دریافت کرده است. نتیجه روشن است؛ جایگزینی قهرمان با ضد قهرمان و این خطرناک‌ترین اتفاقی‌ است که می‌تواند در فرهنگ عمومی رخ دهد. باید تأکید کرد که این نقد، نه درباره شخص خاص، بلکه درباره «اصل رفتار رسانه‌ای» است. امروز، بسیاری از برنامه‌های اینترنتی گرفتار همین خطا هستند؛ خطایی که زیر نقاب «جسارت» پنهان می‌شود، اما در واقع نوعی بی‌مسئولیتی فرهنگی است. گفت‌وگو با هر شخصی آزاد است، اما نه هر گفت‌وگویی رسانه‌ای است و نه هر رسانه‌ای حق دارد هر فردی را ستاره کند. در جهان حرفه‌ای، انتخاب مهمان بخشی از هویت برنامه است. همان‌طور که انتخاب یک فیلم نامناسب در جشنواره، یا دعوت یک کارشناس سطحی در میزگرد سیاسی، نشانه‌ی فقدان استاندارد حرفه‌ای است، دعوت از چهره‌های خشونت‌ورز هم نشانه‌ی همین ضعف است. برنامه‌ای که به‌جای اندیشمندان، جامعه‌شناسان، نویسندگان یا حتی چهره‌های عام اجتماعی، به سراغ افرادی می‌رود که سرمایه‌ی فرهنگی‌شان «ترساندن» است، در حقیقت خود را به ابزار تبدیل کرده؛ ابزار دیده د‌شدن، ابزار وایرال شدن، ابزار شوک‌آفرینی. از سوی دیگر، رسانه‌ی ایران چه رسمی چه خصوصی سال‌هاست با بحران مرجعیت روبروست. در چنین وضعیتی، تریبون دادن به افراد نامناسب، به‌جای بازسازی اعتماد، آن را به‌کلی نابود می‌کند. وقتی مخاطب می‌بیند مجری رسانه‌ای، به‌جای گفت‌وگو با چهره‌های مؤثر و انسانی، به سراغ افرادی می‌رود که نماد فرهنگ حاشیه و خشونت‌اند، نتیجه‌اش چیزی جز فروپاشی اعتماد فرهنگی نیست. باید به این نکته نیز اشاره کرد که مسئله «ممنوعیت» یا «سانسور» نیست. هیچ‌کس نمی‌گوید رسانه باید چهره‌های خلافکار یا مسئله‌دار را حذف کند. اتفاقاً گفت‌وگو با چنین افرادی در یک بستر تحقیقی و کارشناسانه می‌تواند به شناخت پدیده‌های اجتماعی کمک کند. اما این گفت‌وگو، در شکل درستش، یک کار عمیق رسانه‌ای است؛ نه یک شو تبلیغاتی. گفت‌وگوی درست یعنی مواجهه‌ی واقعی، پرسشگری سخت‌گیرانه، چالش اخلاقی، بررسی علل خشونت، تحلیل اجتماعی و دعوت مخاطب به درک عمیق. اما گفت‌وگوی غلط یعنی نشاندن ضدقهرمان روی صندلی ستاره‌ها و لبخند زدن به او و «رک» دقیقاً گرفتار همین دام شد. در نهایت، ماجرای دعوت از «هانی کرده»، یک هشدار است؛ هشداری درباره‌ی این‌که رسانه‌های امروز به‌خصوص رسانه‌های نوپا و اینترنتی اگر به‌جای مسئولیت، هیجان را انتخاب کنند، چیزی از فرهنگ باقی نمی‌گذارند. دعوت از چنین چهره‌هایی نه جسارت است و نه روشنفکری؛ نوعی خودآزاری فرهنگی است. جامعه‌ای که خشونت در آن زخم‌های زیادی زده، نباید دوباره همان خشونت را در لباس سرگرمی جشن بگیرد. وظیفه رسانه، ساختن است، نه نمایش دادن ویرانی. و در پایان، شاید بد نباشد این جمله را به یاد بیاوریم؛ هر تریبونی که نمی‌پرسد «چه کسی را و چرا معرفی می‌کنم؟» دیر یا زود تبدیل به بخشی از مسئله می‌شود، نه بخشی از راه‌ حل. علی کلانتری - منتــقد