به گزارش بهداشت نیوز به نقل از مفدا مشهد، همزمان با آغاز هفته ملی پیشگیری از دخانیات، دکتر حمیده صمدی، مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد، در یادداشتی اختصاصی، به تشریح تأثیرات مصرف دخانیات بر سلامت روان دانشجویان پرداخت و راهکارهایی برای مقابله با این چالش ارائه کرد.
دکتر صمدی با اشاره به اینکه در محیط دانشگاهی، رابطه مصرف دخانیات و سلامت روان دانشجویان معمولاً با عواملی چون فشار تحصیلی، کمخوابی، اضطراب امتحان و فشارهای اجتماعی گره میخورد، تصریح کرد: «بسیاری از دانشجویان تصور میکنند سیگار یا ویپ به تمرکز و آرامش آنها کمک میکند، اما این اثر در واقعیت بسیار کوتاهمدت بوده و به وابستگی شدید منجر میشود.
چرا دانشجویان بیشتر در معرض مصرف دخانیات قرار دارند؟
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه علوم پزشکی مشهد، چند عامل رایج را در افزایش مصرف دخانیات در میان دانشجویان برشمرد. این عوامل شامل استرس امتحان و پروژهها به دلیل حجم بالای تکالیف، فشار اجتماعی و جمع دوستان و تمایل به همرنگی با جماعت، دوری از خانواده و احساس تنهایی ناشی از فقدان حمایت عاطفی، بیخوابی و خستگی مزمن که خود چرخه معیوب کمخوابی و مصرف مواد برای بیدار ماندن را ایجاد میکند، و تصور اشتباه درباره افزایش تمرکز و باور نادرست به اینکه دخانیات باعث بهبود عملکرد ذهنی میشود، است.
وی در توضیح این تصور اشتباه افزود: «نیکوتین در دقایق اولیه مصرف میتواند هوشیاری را افزایش دهد، اما مغز به سرعت به آن عادت کرده و فرد به مرور زمان برای رسیدن به حالت «عادی» و نه لزوماً بهبود عملکرد، نیاز به مصرف پیدا میکند.»
چرخه معیوب اضطراب و افسردگی با دخانیات
دکتر صمدی توضیح داد که مصرف دخانیات چگونه باعث ایجاد چرخهای مخرب برای اضطراب و افسردگی میشود: استرس و اضطراب موجب مصرف نیکوتین میشود. این مصرف، آرامش کوتاهمدتی ایجاد میکند، اما با افت سطح نیکوتین در خون، بیقراری، تپش قلب و اضطراب تشدید شده و نیاز به مصرف مجدد را افزایش میدهد. بنابراین، مصرف مداوم دخانیات میتواند سطح اضطراب پایه را افزایش دهد. همچنین، تحقیقات نشاندهنده ارتباط مصرف دخانیات با علائم افسردگی در دانشجویان، بهویژه در شرایط ضعف خواب و فعالیت بدنی کم، است.
تأثیر دخانیات بر تمرکز و عملکرد درسی؛ برخلاف تصور رایج
بر خلاف باور عمومی، دکتر صمدی تأکید کرد که مصرف مزمن نیکوتین اثرات منفی قابل توجهی بر عملکردهای شناختی دارد. این اثرات شامل کاهش تمرکز پایدار، اختلال در کیفیت خواب (بهویژه در مصرف شبانه)، ایجاد خستگی روزانه و افت انرژی، و آسیب به حافظه کاری و یادگیری بلندمدت است. وی خاطرنشان کرد: «احساس برخی دانشجویان مبنی بر اینکه “بدون سیگار نمیتوانند درس بخوانند”، اغلب ناشی از وابستگی به نیکوتین است، نه افزایش واقعی عملکرد شناختی.»
ویپ (سیگار الکترونیکی)؛ خطری پنهان در میان دانشجویان
مدیر مرکز مشاوره دانشگاه، نسبت به رواج ویپ در میان دانشجویان هشدار داد و گفت: «اگرچه ویپها معمولاً “کمخطرتر” یا “غیراعتیادآور” تلقی میشوند، اما واقعیت این است که بسیاری از ویپها حاوی نیکوتین با غلظت بالا هستند، وابستگی سریع ایجاد میکنند و میتوانند اضطراب و بیخوابی را تشدید کنند. مصرف مکرر ویپ در محیط مطالعه، منجر به شرطی شدن مغز شده و مغز برای تمرکز بر درس، به نیکوتین وابسته میشود.»
اهمیت حیاتی خواب در چرخه سلامت روان
دکتر صمدی خواب را مهمترین بخش ماجرا توصیف کرد و گفت: «کمبود خواب در دانشجویان بسیار رایج است و نیکوتین این مشکل را به شدت تشدید میکند. این امر منجر به دیرتر خوابیدن، خواب سبکتر، بیدار شدنهای مکرر و خستگی صبحگاهی میشود. اختلال در خواب، هم سلامت روان و هم توانایی یادگیری را به شدت تحت تأثیر قرار میدهد.»
راهکارهای عملی برای دانشجویان؛ جایگزینهای مؤثر دخانیات
برای مدیریت استرس و کاهش وابستگی به دخانیات، دکتر صمدی چندین جایگزین مؤثر را به دانشجویان پیشنهاد کرد. این راهکارها شامل پیادهروی سریع یا ورزش کوتاه بین فواصل مطالعه، استفاده از تکنیک پومودورو (۲۵ دقیقه مطالعه و ۵ دقیقه استراحت)، نوشیدن آب کافی و رعایت تغذیه منظم، محدود کردن مصرف کافئین بهویژه در ساعات بعد از عصر، برقراری ارتباط با دوستان و شرکت در گروههای مطالعه، و استفاده از خدمات مشاوره دانشگاه یا رواندرمانی کوتاهمدت است.
مسیر ترک؛ از سختی اولیه تا آرامش پایدار
وی در پایان، ترک کامل دخانیات را بهترین گزینه دانست و تأکید کرد که حتی کاهش مصرف نیز میتواند به بهبود کیفیت خواب، کاهش اضطراب، پایدارتر شدن تمرکز و افزایش انرژی روزانه کمک کند. دکتر صمدی اضافه کرد: «معمولاً سختترین دوره، ۱ تا ۳ هفته اول پس از ترک است. اما پس از گذراندن این دوره، بسیاری از افراد احساس آرامش و کنترل بیشتری بر زندگی خود گزارش میکنند.
