شبکه الجزیره در گزارشی نوشت: اسناد جفری اپستین، میلیاردر آمریکایی که به‌تازگی منتشر شده‌اند، تنها به حوزه رسوایی‌های شخصی یا شبکه‌های نفوذ مالی محدود نبودند، بلکه در میان مکاتبات متعدد خود به اشارات سیاسی و امنیتی قابل‌توجهی نیز پرداخته‌اند؛ از جمله مواردی مرتبط با ترکیه و سیاست‌های داخلی آن و نقش رجب طیب اردوغان،رئیس‌جمهور این کشور در بازتعریف جایگاه منطقه‌ای کشورش.

این اشارات ـ همان‌گونه که در متن مکاتبات آمده است در قالب گزارشی رسمی مطرح نشده، بلکه در چارچوب ارزیابی‌ها و یادداشت‌های متقابل ارائه شده‌اند که نگاه طرف‌های مختلف به تحولات سال‌های اخیر ترکیه را بازتاب می‌دهند.
پس این اسناد درباره اردوغان چه می‌گویند؟ چگونه تغییراتی را که در ارتش ترکیه، صحنه سیاسی و نهادهای آموزشی آن رخ داده، ترسیم می‌کنند؟ چه نکاتی را درباره دوره پس از کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ در ترکیه آشکار می کنند؟

الجزیره در پاسخ به این پرسش‌ها، اردوغان را رهبری توصیف می‌کنند که با اختلافات منطقه‌ای، به‌ویژه با کابینه بنیامین نتانیاهو، نه به‌عنوان صرفاً ماده‌ای گفتمانی برای مصرف داخلی، بلکه به‌مثابه نزاع سیاسی و دیپلماتیک واقعی در عرصه عمل برخورد کرده است.

در توصیفی مستقیم از این موضوع، در مکاتبات اپستین آمده است که اردوغان «در حال پاکسازی صفوف ارتش ترکیه از افرادی است که به‌طور تاریخی با اسرائیل روابط خوبی داشته‌اند»؛ اشاره‌ای به تغییراتی در درون نهاد نظامی که در این نامه‌ها نه به‌عنوان اقدامات اداری جداگانه، بلکه به‌عنوان بخشی از رویکردی گسترده‌تر برای بازسازی دولت خوانده شده است.

در همین چارچوب، مکاتبات اشاره می‌کنند که موضع اردوغان در قبال سیاست‌های اسرائیل نه به‌عنوان گفتمانی پوپولیستی و گذرا، بلکه به‌عنوان عامل فشاری واقعی در مقطعی منطقه‌ای تلقی شده که از آن با عنوان مرحله «ضعف اسرائیل» یاد شده است.

مکاتبات در توصیف این تحول از زبانی قابل‌توجه استفاده می‌کنند؛ از جمله اشاره به اینکه اردوغان «عضلات عثمانی جدید خود را به نمایش گذاشت»؛ تعبیری بازتاب‌دهنده برداشتی که سیاست ترکیه را تلاشی برای بازیابی نقشی تاریخی، دیپلماتیک و منطقه‌ای فعال می‌داند؛ رویکردی که فراتر از چارچوب ائتلاف‌های سنتی است.

در این چارچوب، ترکیه در اسناد به‌عنوان کشوری معرفی می‌شود که در پی کاهش دامنه نفوذ خارجی بر تصمیم‌گیری‌های امنیتی خود و بازتنظیم روابطش با مراکز نفوذ منطقه‌ای است؛ امری که موجب نارضایتی آشکار در برخی مکاتبات شده است؛ مکاتباتی که ناخرسندی غربی را از تحولی بازتاب می‌دهند که به ارتش ترکیه از یک‌سو استقلال از وابستگی خارجی و از سوی دیگر انسجام در ساختار و تصمیم‌گیری داخلی می‌بخشد.

ترکیه به‌عنوان هدفی امنیتی نه صرفاً طرفی کنشگر

برخی از مکاتبات مندرج در اسناد اپستین فراتر از توصیف سیاست‌های ترکیه رفته و به وجود فعالیت‌های اطلاعاتی غیرمستقیم اشاره می‌کنند که ـ بنا بر متن‌ها ـ برای اعمال فشار بر ترکیه و ایران مورد استفاده قرار گرفته‌اند. در اینجا نیز به حزب اتحاد دموکراتیک (PYD) اشاره شده است که در مکاتبات به‌عنوان ابزاری برای فشار در چارچوب منازعات منطقه‌ای گسترده‌تر ذکر شده است.

کودتای نافرجام سال ۲۰۱۶ در ترکیه جایگاه ویژه‌ای در اسناد دارد؛ نه از منظر جزئیات داخلی آن، بلکه از زاویه تحرکات خارجی پس از آن.
بر اساس متن‌های موجود، اسناد از مکاتباتی میان یکی از وکلای رهبر سازمان گولن و جفری اپستین پرده برداشتند که طی آن درخواست حمایت برای تأمین حفاظت از گولن در برابر پیگرد قضایی و امنیتی ترکیه مطرح شده بود؛ در حالی که او پیش از مرگ و دفن در آنجا، در ایالت پنسیلوانیای آمریکا اقامت داشت.

این مکاتبات بُعد دیگری از تصویر ترکیه در اسناد را بازتاب می‌دهند؛ جایی که تحولات اجتماعی و فرهنگی به‌عنوان عاملی نگران‌کننده برای برخی نخبگان مرتبط با نهادهای آموزشی با گرایش غربی تلقی شده است؛ نخبگانی که از تلاش‌ها برای فاصله گرفتن تدریجی از اصول سکولار در زندگی عمومی، نارضایتی چشمگیری نشان می‌دهند.

اسناد اپستین معنای گسترده‌تری می‌یابند؛ زیرا صرفاً به ثبت مواضع یا برداشت‌ها بسنده نمی‌کنند، بلکه بازتاب‌دهنده این درک هستند که ترکیه دیگر بازیگری حاشیه‌ای در اطراف صحنه نیست و به طرفی حاضر در محاسبات موازنه و نگرانی هم‌زمان، بدل شده است.

تصویر ترکیه آن‌گونه که اسناد ترسیم می‌کنند

با نگریستن به تمامی این محورهای پیشین در کنار یکدیگر، درمی‌یابیم که مکاتبات اپستین تصوری از ترکیه به‌عنوان کشوری ارائه می‌دهند که در حال گذراندن مرحله‌ای از تحول عمیق است؛ تحولی که فراتر از اصلاحات جزئی یا واکنش‌های مقطعی می‌رود.

بر اساس آنچه در اسناد دیده می‌شود، روند بازآرایی نهاد نظامی با بازنگری در جایگاه کشور در محیط منطقه‌ای‌اش تلاقی پیدا می‌کند، نکته قابل توجه این است که ترکیه، بنا بر اسناد اپستین، نه به‌عنوان کشوری که با موازنه‌های تحمیل‌شده بر خود سازگار می‌شود، بلکه به‌عنوان بازیگری معرفی می‌شود که توان تأثیرگذاری بر این موازنه‌ها و حتی برهم زدن آن‌ها را در برخی موارد دارد؛ امری که لحن نگرانی و نارضایتی نفوذکرده در برخی پیام‌ها را توضیح می‌دهد.
از این منظر، اسناد نشان‌دهنده درکی هستند مبنی بر اینکه تحولات ترکیه صرفاً مسئله‌ای داخلی نبوده، بلکه تحولی با بازتاب‌های گسترده‌تر در صحنه‌های منطقه‌ای و بین‌المللی بوده است.

سخن پایانی

اهمیت آنچه درباره ترکیه و اردوغان در اسناد اپستین آمده، از آن جهت نیست که روایتی کامل یا توصیفی نهایی از مسیر یک کشور ارائه می‌دهد، بلکه از آن روست که بازتاب می‌دهد برخی محافل چگونه به تحولات رخ‌داده در نقش ترکیه طی سال‌های اخیر نگریسته‌اند.

اسناد با ترکیه به‌عنوان موجودیتی پویا برخورد می‌کنند که در حال بازتنظیم اولویت‌های خود، بازتعریف حضورش، و برانگیختن بحثی گسترده درباره جهت‌گیری‌های سیاسی، امنیتی و فرهنگی خود و حتی منطقه‌ای و بین‌المللی است.

در این چارچوب، اسناد اپستین معنای گسترده‌تری می‌یابند؛ زیرا صرفاً به ثبت مواضع یا برداشت‌ها بسنده نمی‌کنند، بلکه نشان‌دهنده این درک هستند که ترکیه دیگر بازیگری حاشیه‌ای در اطراف صحنه نیست، بلکه به طرفی حاضر در محاسبات توازن و نگرانی به‌طور هم‌زمان بدل شده است؛ امری که خوانش این اسناد را بخشی از درک گسترده‌تر تحول ترکیه به بازیگری بدل می‌کند که نادیده گرفتن آن دشوار است.