یک نشریه بریتانیایی در مطلبی تحلیلی، از شرایط پیچیده و شکننده حاکم بر خلیج فارس و تضعیف جایگاه مصر و اردن بهعنوان دو ستون سنتی نظم خاورمیانه پرده برداشته است.
به گزارش فرارو به نقل از اکونومیست، در این مطلب آمده است: دو سال پیش، ملک عبدالله، پادشاه اردن، در گفتوگو با عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، تأکید کرد که کشورش قرار نیست به «میدان نبرد درگیریهای منطقهای» تبدیل شود. یک دهه پیشتر نیز عبدالفتاح السیسی، رئیسجمهور مصر، در جریان کارزار انتخاباتی خود خطاب به کشورهای حاشیه خلیج فارس وعدهای کاملاً متفاوت داده بود؛ اینکه اگر روزی امنیت آنها به خطر بیفتد، مصر «یک قدم با آنها فاصله خواهد داشت».
اما امروز اردن در مرکز درگیری منطقهای میان آمریکا و ایران قرار گرفته است. مصر نیز شاید تنها یک قدم با کشورهای خلیج فارس فاصله داشته باشد، اما عملاً همانجا ایستاده است. در شرایطی که خلیج فارس با بزرگترین تهدید خود طی ۳۵ سال گذشته مواجه است، السیسی چیزی فراتر از وعده و اظهارنظر ارائه نکرده است.
این وعدههای تحققنیافته، واقعیتی مهم را آشکار میکنند. اردن اکنون هزینه درگیریای را میپردازد که کنترل چندانی بر آن ندارد و مصر نیز از نقش میانجی و قدرت نظامی کنار گذاشته شده است. هر دو کشور سالها خود را از ستونهای نظم منطقهای معرفی کردهاند، اما این نظم اکنون متزلزل به نظر میرسد و هر دو کشور نیز در این شرایط سرگردان هستند.
اردن که در محاصره همسایگان قدرتمندتر قرار دارد و از منابع طبیعی قابل توجهی برخوردار نیست، روابط نزدیک با آمریکا را برای بقای خود حیاتی میداند. در مقابل، آمریکا نیز اردن را به یکی از بزرگترین دریافتکنندگان کمکهای خارجی خود تبدیل کرده است. هزاران نیروی نظامی آمریکایی در پایگاههای هوایی از جمله «موفق السلطی» در صحرای شرقی اردن مستقر هستند؛ پایگاههایی که میزبان جنگندهها، هواپیماهای سوخترسان و دیگر هواپیماهای نظامی مورد استفاده در عملیات دونالد ترامپ علیه ایران هستند.
این میزبانی، اردن را به یکی از اهداف درگیری تبدیل کرده است. ایران تنها در نخستین ماه درگیری دستکم ۲۶۲ موشک و پهپاد به سمت پایگاههای آمریکایی در اردن شلیک کرد. از سوی دیگر، حضور نیروهای آمریکایی در داخل اردن نیز محبوبیت چندانی ندارد. صدها سیاستمدار، افسر بازنشسته ارتش و دیگر چهرههای سرشناس اردنی اخیراً با امضای نامهای سرگشاده خواستار خروج نیروهای آمریکایی از کشورشان شدهاند.
اردن؛ میان وابستگی به آمریکا و هزینه جنگ
با این حال، پادشاه اردن توان پذیرش چنین درخواستی را ندارد و یکی از مهمترین دلایل آن، وابستگی شدید کشور به کمکهای آمریکاست. اردن در سال گذشته بیش از ۱.۶ میلیارد دلار کمک از آمریکا دریافت کرد؛ رقمی که معادل حدود ۳ درصد تولید ناخالص داخلی این کشور است. آمریکا همین ماه نیز ۳۵۵ میلیون دلار دیگر برای زیرساختها، آموزش و مجموعهای از پروژههای دیگر به اردن اختصاص داد.
اردن اکنون بیش از گذشته به این منابع مالی نیاز دارد، زیرا درگیریهای منطقهای فشار بیشتری بر اقتصاد این کشور وارد کرده است. حملات موشکی موجب لغو پروازها و کاهش ورود گردشگران شده و درآمد گردشگری که پیشتر نیز از پیامدهای جنگ غزه آسیب دیده بود، بیش از پیش کاهش یافته است.
درآمد گردشگری اردن در چهار ماه نخست سال ۲۰۲۶ در مقایسه با مدت مشابه سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۱۰ درصد کاهش یافته است. از سوی دیگر، اردن برای تولید حدود نیمی از برق خود به گاز طبیعی اسرائیل وابسته است. اسرائیل پس از آغاز درگیریها و با توجه به نگرانی از حملات ایران به تأسیسات گازی خود، صادرات گاز را متوقف کرد.
در نتیجه، شرکت دولتی برق اردن مجبور شد به استفاده از گازوئیل، نفت کوره سنگین و محمولههای لحظهای گاز طبیعی مایع روی آورد؛ سوختهایی که همگی از گاز اسرائیل گرانتر هستند. اگرچه صادرات گاز در ماه آوریل از سر گرفته شد، صندوق بینالمللی پول انتظار دارد هزینه واردات انرژی اردن در پایان سال ۲۰۲۶.۳۶ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۵ باشد.
ایران نیز تلاش کرده است شکاف میان دولت و افکار عمومی اردن را افزایش دهد. در حالی که ایران پاسخ حملات آمریکا از خاک اردن را میدهد و پیوسته تأکید میشود که ایران «هیچ خصومتی» با مردم اردن ندارد و این آمریکا است که «تمامیت ارضی اردن را نقض کرده است». ممکن است چنین پیامهایی چندان مورد استقبال قرار نگیرد، اما برای دولتی که پیش از این نیز با نارضایتی داخلی مواجه بوده، شرایط ایجادشده یک معضل جدی است.
مصر؛ اقتصاد بهتر، موقعیت منطقهای ضعیفتر
اقتصاد مصر در مقایسه با اردن وضعیت بهتری دارد. پیشبینی میشود اقتصاد این کشور امسال ۴.۶ درصد رشد کند. صندوق بینالمللی پول نیز بهتازگی پرداخت بخش جدیدی به ارزش ۱.۸ میلیارد دلار از وام چهارساله خود به مصر را آزاد کرده است. گردشگری که ۱۳ درصد اشتغال کشور را تشکیل میدهد نیز همچنان وضعیت مناسبی دارد. در نیمه نخست سال جاری، بیش از ۹ میلیون نفر از مصر بازدید کردند؛ رقمی که نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ سه درصد افزایش داشته است.
دو منبع مهم دیگر درآمد ارزی مصر، یعنی درآمد کانال سوئز و حوالههای ارسالی مصریهای خارج از کشور، نیز در نگاه نخست عملکرد مناسبی داشتهاند. درآمد کانال سوئز در نیمه نخست سال ۲۰۲۶ با افزایش ۳۰ درصدی از ۱.۸ میلیارد دلار به ۲.۴ میلیارد دلار رسید. حوالههای ارسالی نیز در یک سال منتهی به ژوئن به رکورد جدیدی دست یافت.
با این حال، هر دو شاخص ممکن است با تأخیر آثار بحران منطقهای را نشان دهند. حملات گروههای مورد حمایت ایران به کشتیرانی در دریای سرخ میتواند درآمد کانال سوئز را کاهش دهد. در مورد حوالهها نیز بخش قابل توجهی از این درآمد از سوی مصریهای شاغل در کشورهای حاشیه خلیج فارس تأمین میشود. یک رکود طولانیمدت در منطقه خلیج فارس میتواند به کاهش شمار کارگرانی منجر شود که توانایی ارسال پول به مصر را دارند. همزمان، دولت مصر برخی تعرفههای برق را ۱۲ درصد افزایش داده است.
ضعف اصلی مصر اقتصاد نیست
با این حال، در شرایط فعلی، بزرگترین ضعف مصر نه وضعیت اقتصادی، بلکه جایگاه این کشور در معادلات منطقهای است. پس از حمله ۷ اکتبر ۲۰۲۳ به اسرائیل به رهبری حماس، عبدالفتاح السیسی به یکی از بازیگران مهم و مورد نیاز منطقه تبدیل شد. دستگاه اطلاعاتی مصر به دلیل داشتن مرز مشترک با غزه، روابط دیرینهای با رهبران حماس دارد.
آنتونی بلینکن، وزیر خارجه پیشین آمریکا، در یک سال پس از آن حمله هفت بار از مصر دیدار کرد؛ بیشتر از هر کشور دیگری به جز اسرائیل. مذاکرات نهایی برای برقراری آتشبس نیز در اکتبر ۲۰۲۵ در شهر تفریحی شرمالشیخ مصر برگزار شد.
اما با گسترش درگیری با ایران، نقش مصر بهمراتب کمرنگتر شده است. پاکستان، ترکیه و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در نقش میانجی از مصر پیشی گرفتهاند. از سوی دیگر، ارتش بزرگترین کشور عربی نیز نقش چندانی در دفاع از همسایگان خود ایفا نکرده است؛ این در حالی است که کشورهای خلیج فارس از زمان به قدرت رسیدن السیسی در پی کودتای سال ۲۰۱۳، دهها میلیارد دلار به مصر کمک کردهاند.
شکاف میان مصر و متحدان عربش
مقامهای قاهره استدلال میکنند که کشورهای خلیج فارس از سوی متحدان دیگری حمایت میشوند و مصر نیز با تهدیدهای دیگری در مرزهای خود مواجه است. با این حال، انفعال مصر دوستان این کشور را ناراضی کرده است. در ماه مارس، انور قرقاش، مشاور دیپلماتیک رئیسجمهور امارات، از کشورهای عربی انتقاد کرد.
او پرسید: «امروز، در زمان سختی، کجا هستید؟»
مصر در نهایت یک اسکادران از جنگندههای رافال خود را به امارات متحده عربی اعزام کرد؛ هرچند این اقدام تنها در ماه مه و دقیقاً یک ماه پس از اجرایی شدن نخستین آتشبس میان آمریکا و ایران اعلام شد.
مصر در ۷ اوت نیز به شکلی محسوس در مراسم امضای پیمان دفاع متقابل میان عربستان سعودی، پاکستان و ترکیه غایب بود؛ هرچند مقامهای سعودی گفتهاند ممکن است مصر در آینده به این پیمان بپیوندد. با این حال، دور ماندن از درگیری نیز برای مصر مصونیت ایجاد نکرده است. هزینه واردات انرژی این کشور از کشورهای خلیج فارس بهشدت افزایش یافته و ماه گذشته نیز یک پهپاد به تأسیسات گاز طبیعی در دمیاط، در سواحل مدیترانهای مصر، اصابت کرد.
پیمان جدید؛ تصویری از آینده خاورمیانه
پیمان سهجانبه میان عربستان، پاکستان و ترکیه میتواند تصویری از آینده خاورمیانه ارائه دهد. کشورهای منطقه با افزایش نگرانیها درباره اتکاپذیری آمریکا، ناچار خواهند بود مسئولیت بیشتری برای دفاع از خود بر عهده بگیرند.
چنین شرایطی برای مصر و اردن چندان خوشایند نخواهد بود؛ کشورهایی که سالها تلاش کردهاند خود را از ستونهای نظم منطقهای معرفی کنند، اما بحران کنونی نشان داده است که میان تعهدات اعلامشده و توان واقعی آنها برای ایفای نقش در تحولات منطقهای فاصله قابل توجهی وجود دارد.
در نهایت، اردن با هزینههای اقتصادی و امنیتی نزدیکی به آمریکا مواجه است و مصر نیز با کاهش نفوذ و نقش خود در معادلات جدید منطقهای روبهرو شده است؛ وضعیتی که نشان میدهد نظم قدیمی خاورمیانه در حال تغییر است و کشورهایی مانند مصر و اردن باید خود را با قواعد جدید این منطقه وفق دهند.