در شرایطی که تحولات نظامی و ژئوپلیتیکی در منطقه خلیجفارس و شریان حیاتی تنگه هرمز به بالاترین سطح خود رسیده است، دونالد ترامپ، رییسجمهور امریکا با طرح ادعای وجود «کانالهای محرمانه و گفتوگوهای پشتپرده با مقامات ایرانی»، تلاش جدیدی را برای کنترل شوکهای وارده به بازار جهانی انرژی و افکار عمومی بینالمللی آغاز کرده است.
به گزارش اعتماد، این اظهارات اما بلافاصله با واکنش صریح و قاطع مقامات ارشد نظامی و دیپلماتیک ایران روبهرو شد. مقامات ایرانی این ادعای ترامپ را فانتزیهای ناشی از بنبست میدانی واشنگتن خواندند. همزمان نیز، تحرکات دیپلماسی منطقهای با محوریت اسلامآباد و دوحه در جریان است و موضع اصولی دستگاه دیپلماسی و نیروهای مسلح ایران نشان میدهد که کلید بازگشایی آبراهههای راهبردی و فروکش کردن تنشها، صرفا در گرو پایبندی کامل کاخ سفید به تعهدات یادداشت تفاهم و پایان دادن به سیاستهای غیرقانونی و پیمانشکنیهای مکرر خواهد بود. پرسش کلیدی برای افکار عمومی بینالمللی، منطقهای و البته ایرانیان این است که آیا امکانی برای احیای تفاهمنامه ایران و امریکا وجود دارد؟
احیای یک تفاهم به کما رفته
در عرصه حقوقی و دیپلماتیک، سرنوشت تفاهمنامه ایران و امریکا در هالهای از ابهام ناشی از عهدشکنیهای طرف امریکایی قرار گرفته است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه در نشست خبری خود با تشریح جزییات مذاکرات و مفاد اسناد تصریح کرد: «میانجی موضوعات مرتبط با ایران و امریکا، پاکستان است و قطر هم تلاش میکند. اینکه برخی کشورهای اروپایی دیدگاههایی را با ما مطرح میکنند، کاملا طبیعی است، ولی به این معنا نیست که میانجی جدیدی داشته باشیم.»
او درباره گزارشهای رسانهای پیرامون مهلت ۶۰ روزه افزود: «ما در متن یادداشت تفاهم، موضوعی تحت عنوان مهلت ۶۰ روزه نداریم؛ در توافق پیشبینی شده بود که طی یک دوره ۶۰ روزه، درباره دو موضوع «رفع تحریم» و «هستهای» گفتوگو شود و اگر طی این مدت به نتیجه نرسیدیم، زمان تمدید شود. »
سخنگوی دستگاه دیپلماسی علت طولانی شدن مذاکرات غیرمستقیم را به خاطر پیچیدگی موضوع، تعداد بازیگران اثرگذار در این روند و تلاش برخی طرفهای بدسگالی دانست که نشان دادهاند هیچوقت به صلح و امنیت منطقه بها نمیدهند.
او همچنین با اشاره به نقش قطر خاطرنشان کرد: «مطالبه ایران از قطر، روشن شدن وضعیت خلبانان ایرانی است؛ پیگیری ما، منافاتی با رابطه با دوحه ندارد و همزمان قطریها در مباحث مرتبط با امریکا نقشآفرینی میکنند؛ مادامی که وضعیت خلبانان ایرانی روشن نشده، فرض بر این است که به اسارت درآمدهاند.»
ازسوی دیگر، مدیرکل حقوقی وزارت امور خارجه وضعیت حقوقی اسناد موجود را تبیین کرده و اظهار داشت: «تفاهمنامه با امریکا در کما است، اما امکان احیای آن وجود دارد. نقض تفاهمنامه، به عنوان یک توافق، به این معنا نیست که تفاهمنامه خاتمه یافته یا مرده است.»
با این وجود، صبر راهبردی ایران با محدودیتهای مشخصی همراه است. خبرگزاری رویترز به نقل از یک مقام ارشد ایرانی گزارش داد: «تهران به امریکا چند هفته فرصت داده است تا تفاهمنامه میان دو کشور را به طور کامل اجرا کند؛ در غیر این صورت تمام نهادهای ایرانی برای تشدید تنش در تنگه هرمز و سراسر منطقه آماده خواهند بود.»
این مقام ارشد با اشاره به بازتعریف راهبردهای دفاعی کشور تاکید کرد: «ایران تصمیم گرفته سیاست خود را از وضعیت دفاعی به یک راهبرد «کاملا تهاجمی» تغییر دهد؛ زیرا معتقدیم دیگر نمیتوان برای دستیابی به یک صلح پایدار، صرفا به میانجیها متکی بود. » در همین راستا، معاون سیاسی سپاه پاسداران نیز صراحتا اعلام کرد: «تنگه هرمز زمانی باز میشود که امریکا به تعهدات خود در یادداشت تفاهم عمل کند.»
تکاپوی میانجیهای منطقهای
سفر اخیر «محسن نقوی»، وزیر کشور پاکستان، به تهران و دیدارهای وی با مقامات عالیرتبه ایرانی ازجمله وزیر کشور، توجه ناظران منطقهای را به خود جلب کرد.
سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ به ادعاهای مطرح شده در رسانههای غربی مبنی بر ارایه طرح جدید ازسوی اسلامآباد یا حامل بودن پیام ویژه، اظهار داشت: «رفتوآمد میان ایران و پاکستان به عنوان دو کشور همسایه همواره در جریان است. وزیر کشور پاکستان به دعوت وزیر محترم کشور به تهران سفر کردند که در جریان آن هم موضوعات دوجانبه و هم مباحث مرتبط با تحولات منطقه مورد بحث و گفتوگو قرار گرفت. پاکستان تلاش میکند از ظرفیتهای خود در راستای ایفای نقش میانجیگر استفاده کند؛ اینکه بگوییم پیام خاص و ویژهای در میان بوده، خیر؛ به آن معنا نیست، بلکه این سفر در ادامه نقشآفرینی پاکستان به عنوان میانجی صورت گرفت، چراکه آنها نقش مهمی در شکلدهی به تفاهمنامه اسلامآباد ایفا کردند.»
بقایی با انتقاد شدید از رویه غیرمسوولانه کاخ سفید افزود: «ما واقعا متاسفیم که برای چندمینبار، پیمانشکنی و نقض تعهدات ازسوی امریکا باعث شد نهاد میانجیگری مورد خدشه قرار گیرد؛ اتفاقی که پیشتر در رابطه با عمان رخ داد و اکنون نیز در مورد پاکستان شاهد آن هستیم.» رفتار تهاجمی و ادبیات نامتعارف ترامپ علیه میانجیهای تاریخی منطقه، ازجمله تهدید به بمباران عمان در صورتی که «سر راه امریکا قرار گیرد»، نشاندهنده انزوای دیپلماتیک و سرخوردگی واشنگتن از ناکامی در تحمیل خواستههای نامشروع خود است.
پیامدهای اقتصادی و بحران راهبردی در ساختار حاکمیتی امریکا
سیاستهای جنگافروزانه کاخ سفید نه تنها در مهار اراده جمهوری اسلامی ناکام مانده، بلکه اقتصاد منطقه و جهان را نیز دچار تکانههای شدید کرده است. براساس گزارش تحلیلی پایگاه «میدل ایست آی»، جنگ علیه ایران صنعت هوانوردی خاورمیانه را وارد یک بحران بیسابقه کرده است؛ به طوری که برآوردها نشان میدهد شرکتهای هواپیمایی خاورمیانه ممکن است از ۷.۲ میلیارد دلار سود خالص سالانه، به ۴.۳ میلیارد دلار زیان خالص سقوط کنند؛ امری که نشاندهنده فلج شدن زیرساختهای حملونقل و تجارت بینالمللی در منطقه است.
در سطح تحلیلهای بینالمللی و کارشناسی در داخل امریکا نیز اذعان به بنبست ترامپ آشکار شده است. شبکه الجزیره در تحلیلی به نقل از «آلن ایر»، دیپلمات سابق ارشد امریکایی و عضو پیشین تیم مذاکرهکننده هستهای، نوشت: «ترامپ در جنگ با ایران در موقعیتی غیرممکن گرفتار شده است. ترامپ نمیتواند تنش را تشدید کند، زیرا متوجه شده اگر این کار را انجام دهد، ایران در واکنش، زیرساختهای انرژی در خلیجفارس را هدف قرار خواهد داد و او در این مرحله حاضر به پذیرش چنین چیزی نیست.»
ایر با مقایسه نگاه کاسبکارانه ترامپ با واقعیتهای عرصه بینالملل خاطرنشان کرد: «ترامپ گزینههای زیادی پیش رو ندارد، زیرا مذاکرات با ایران یک معامله تجاری نیست. اگر این یک معامله تجاری بود، میتوانست اعلام ورشکستگی کند و سراغ چیز دیگری برود، اما این کار باعث باز شدن تنگه هرمز نمیشود؛ بنابراین حتی اگر بخواهد کنار بکشد، نمیتواند.»
همزمان با بنبستهای ژئوپلیتیک، شکاف و بحران درونی ساختار سیاسی و نظامی ایالاتمتحده نیز رو به فزونی است.
کریس ون هولن، سناتور برجسته دموکرات امریکایی، با انتشار پیامی در شبکه اجتماعی اکس، ترامپ و پیت هگست، وزیر دفاع امریکا را به شدت مورد انتقاد قرار داد و نوشت: «بیاعتنایی آنها به نیروهای نظامی امریکا شرمآور است. این جنگ کشور ما را امنتر نمیکند.»
وی با اشاره به وضعیت فرسایشی و نگرانیهای فزاینده پیرامون سلامت روان پرسنل نظامی حاضر در ناو هواپیمابر «یواساس آبراهام لینکلن» که مدت ۹ ماه را در دریا سپری کردهاند، تاکید کرد: «مردان و زنان نیروهای نظامی ما و خانوادههایشان شایسته وضعیت بهتری هستند؛ بهترین راه برای حفاظت از آنها، پایان دادن به این جنگ است.» این انتقادات در حالی مطرح میشود که ارتش امریکا به دلیل فرسودگی نیروها ناچار شده ناو «جورج واشنگتن» را از بندر دانانگ ویتنام برای جایگزینی ناو آبراهام لینکلن اعزام کند.