حسادت یکی از احساسات طبیعی دوران کودکی است. ممکن است کودک با تولد خواهر یا برادر جدید، توجه والدین به کودک دیگری، موفقیت دوستش یا حتی دریافت هدیه توسط یکی از همسالانش احساس کند چیزی را از دست داده است. گاهی این احساس با رفتارهایی مانند گریه، لجبازی، پرخاشگری، چسبیدن بیشتر به والدین، پسرفت در مهارتها یا گفتن جملههایی مانند «منو دوست نداری» نشان داده میشود.
برای والدین، این رفتارها میتواند نگرانکننده باشد؛ اما حسادت به خودی خود نشانه بد بودن کودک یا تربیت اشتباه نیست. کودک هنوز در حال یادگیری شناخت و تنظیم احساسات خود است و ممکن است نتواند احساس پیچیدهای مانند حسادت را با کلمات بیان کند.
بهویژه زمانی که فرزند جدیدی وارد خانواده میشود، کودک بزرگتر ممکن است احساس کند جایگاهش تغییر کرده یا توجه و محبت والدین را با فرد دیگری تقسیم میکند. آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند در چنین شرایطی والدین برای کودک بزرگتر زمان اختصاصی در نظر بگیرند و او را در بعضی فعالیتهای مربوط به نوزاد مشارکت دهند؛ این کار میتواند احساس کنار گذاشته شدن را کاهش دهد.
اما سؤال مهم این است: وقتی کودک حسودی میکند، والدین دقیقاً چه کاری باید انجام دهند؟
حسادت کودک چیست؟
حسادت زمانی ایجاد میشود که کودک تصور کند فرد دیگری چیزی را که برای او مهم است از او گرفته یا ممکن است جایگاه او را تهدید کند. در کودکان، این «چیز مهم» معمولاً میتواند یکی از این موارد باشد:
- توجه والدین
- محبت مادر یا پدر
- زمان اختصاصی با والدین
- اسباببازی
- جایگاه در خانواده
- موفقیت یا تحسین دیگران
- رابطه با دوستان
- امکاناتی که کودک دیگری دریافت میکند
برای مثال، کودک ممکن است با دیدن اینکه مادر مدت زیادی نوزاد را در آغوش گرفته بگوید: «این بچه رو دوست داری، منو دوست نداری».
در بسیاری از موارد، منظور واقعی کودک این نیست که واقعاً باور دارد والدین او را دوست ندارند؛ بلکه میخواهد بگوید: «من هم به توجه و محبت تو نیاز دارم.»
چرا کودکان حسودی میکنند؟
۱. ترس از دست دادن توجه والدین
یکی از رایجترین دلایل حسادت، ترس از دست دادن توجه و محبت والدین است. این موضوع بهخصوص پس از تولد فرزند دوم اهمیت پیدا میکند. کودک بزرگتر ممکن است ببیند والدین زمان زیادی را صرف شیر دادن، بغل کردن، خواباندن و مراقبت از نوزاد میکنند. از نگاه کودک، ممکن است این اتفاق به شکل زیر معنا شود: «قبلاً مامان بیشتر برای من وقت داشت، اما حالا بیشتر وقتش را برای بچه جدید میگذارد».
به همین دلیل، آکادمی اطفال آمریکا توصیه میکند والدین پس از تولد نوزاد جدید، همچنان زمان اختصاصی و باکیفیتی را برای فرزند بزرگتر در نظر بگیرند.
۲. مقایسه شدن با دیگران
وقتی والدین کودک را با خواهر، برادر، دوست یا همکلاسیاش مقایسه میکنند، احتمال شکلگیری احساس رقابت و حسادت بیشتر میشود. جملههایی مانند:
- «ببین خواهرت چقدر خوب نقاشی میکشه.»
- «دوستت خیلی بهتر از تو درس میخونه.»
- «برادرت هیچوقت این کارها رو نمیکنه.»
ممکن است کودک را به این نتیجه برساند که ارزش او در مقایسه با دیگران سنجیده میشود. پژوهشها و توصیههای متخصصان رشد کودک بر اهمیت توجه به تفاوتهای فردی کودکان تأکید دارند. حتی خواهر و برادرهایی که در یک خانواده بزرگ میشوند، تجربهها و برداشتهای متفاوتی از اتفاقات دارند و ممکن است شخصیت و نیازهای بسیار متفاوتی داشته باشند.
۳. احساس بیعدالتی
کودکان نسبت به عدالت حساس هستند. ممکن است کودک ببیند خواهرش اجازه دارد دیرتر بخوابد یا برادرش اسباببازی جدیدی گرفته و اعتراض کند: «پس چرا برای اون خریدی؟ برای من نخریدی؟»
این واکنش همیشه به معنای حسادت شدید نیست؛ گاهی کودک صرفاً در حال تلاش برای درک مفهوم عدالت است. در این شرایط، والدین لازم نیست همه چیز را دقیقاً برابر تقسیم کنند. عدالت همیشه به معنی «برابر بودن» نیست. برای مثال، کودک سهساله و کودک هفتساله طبیعتاً نیازها و قوانین متفاوتی دارند.
منابع تخصصی فرزندپروری نیز توصیه میکنند با کودکان منصفانه رفتار شود، اما «منصفانه» لزوماً به معنای یکسان رفتار کردن با همه کودکان نیست.
۴. تولد خواهر یا برادر جدید
یکی از مهمترین موقعیتهایی که حسادت کودک را آشکار میکند، تولد فرزند جدید است. کودک ممکن است رفتارهایی نشان دهد که والدین انتظار ندارند، از جمله:
- دوباره شیشه شیر خواستن
- درخواست کمک برای کارهایی که قبلاً خودش انجام میداده
- شبادراری
- گریههای بیشتر
- چسبیدن به مادر
- بدرفتاری
- درخواست بغل
- حرف زدن با لحن کودکانه
این رفتارها گاهی نوعی پسرفت موقت هستند. محققان توضیح میدهد که چنین پسرفتهایی بعد از تولد نوزاد میتواند رخ دهد و ممکن است راهی باشد که کودک بزرگتر برای دریافت دوباره توجه و اطمینان از محبت والدین استفاده میکند. بنابراین بهتر است والدین فوراً کودک را به «بزرگ شدن» مجبور نکنند.
۵. توجه زیاد دیگران به کودک دیگر
گاهی مشکل فقط والدین نیستند. وقتی نوزاد جدیدی متولد میشود، مهمانها ممکن است تمام توجه خود را به نوزاد اختصاص دهند:
«چه نوزاد خوشگلی»
«چه کوچولو و بامزهای!»
«بذار ببینمش»
کودک بزرگتر ممکن است در همان لحظه احساس کند کسی او را نمیبیند. یکی از راهکارهای توصیهشده AAP این است که خانواده و دوستان هنگام دیدار نوزاد جدید، زمانی را نیز به کودک بزرگتر اختصاص دهند تا احساس کنار گذاشته شدن نکند.
وقتی کودک حسودی میکند، اولین کار والدین چیست؟
احساس کودک را انکار نکنید. یکی از رایجترین اشتباهات این است که والد بگوید: «تو نباید حسودی کنی»
اما کودک نمیتواند با دستور دادن، یک احساس را خاموش کند. بهتر است احساس را نامگذاری کنید:
«فکر کنم ناراحتی چون من امروز بیشتر حواسم به کوچولوی جدید بود»
«میفهمم دوست داری مامان الان فقط پیش تو باشه.»
این کار به کودک کمک میکند احساس خود را بشناسد و بهتدریج یاد بگیرد آن را با کلمات بیان کند.
به کودک اطمینان بدهید که محبت والدین تقسیم نمیشود.
یکی از نگرانیهای اصلی کودک حسود این است که: «اگر مامان بچه دیگری را دوست داشته باشد، یعنی من را کمتر دوست دارد؟»
به کودک توضیح دهید: «عشق مامان به تو کم نشده. من هم تو رو دوست دارم و هم خواهرت رو».
البته بهتر است این جمله با رفتار نیز همراه باشد. اگر فقط بگوییم «دوستت دارم» اما هیچ زمان اختصاصی برای کودک نداشته باشیم، ممکن است احساس امنیت او همچنان پایین بماند.
هر روز زمانی را فقط به کودک اختصاص دهید.
یکی از مؤثرترین راهکارها، داشتن زمان اختصاصی دونفره است. لازم نیست این زمان چند ساعت باشد. حتی ۱۵ تا ۲۰ دقیقه در روز میتواند فرصتی باشد که کودک مطمئن شود والد همچنان برای او وقت دارد. در این زمان:
- تلفن همراه را کنار بگذارید.
- کودک فعالیت را انتخاب کند.
- فقط روی او تمرکز کنید.
- درباره احساساتش صحبت کنید.
- از او سؤالهای باز بپرسید.
AAP نیز توصیه میکند والدین برای هر کودک زمان اختصاصی در نظر بگیرند؛ این زمان به کودک نشان میدهد که افکار و احساسات او برای والد مهم است.
کودک را مجبور نکنید خواهر یا برادرش را دوست داشته باشد.
ممکن است والدین انتظار داشته باشند کودک بزرگتر بلافاصله عاشق نوزاد شود. اما رابطه خواهر و برادری بهتدریج شکل میگیرد. بهتر است نگویید:
- «تو باید خواهرت رو دوست داشته باشی»
- «نباید از برادرت بدت بیاد»
- «بالاخره خواهرته»
به جای آن میتوانید بگویید: «میدونم بعضی وقتها بودنش برات سخته. هر وقت خواستی دربارهاش حرف بزنی، من گوش میدم.»
کودک را در مراقبت از نوزاد مشارکت دهید؛ اما مسئول نکنید.
مشارکت دادن کودک بزرگتر میتواند احساس تعلق ایجاد کند. مثلاً از او بخواهید:
- لباس نوزاد را انتخاب کند.
- پوشک را بیاورد.
- برای نوزاد کتاب بخواند..
- در انتخاب اسباببازی کمک کند.
اما نباید مسئولیت مراقبت از نوزاد را بر عهده کودک بگذارید. هدف این است که کودک احساس کند عضوی مهم از خانواده است، نه اینکه مجبور است جای والد را بگیرد. تحقیقات نیز مشارکت دادن کودک بزرگتر در بعضی فعالیتهای مربوط به نوزاد را یکی از راههای کاهش احساس کنار گذاشته شدن میداند.
وقتی کودک به خواهر یا برادرش آسیب میزند چه کنیم؟
اینجا باید بین پذیرش احساس و پذیرش رفتار آسیبزننده تفاوت بگذاریم. میتوانید بگویید: «میفهمم عصبانی هستی، اما اجازه نمیدم کسی رو بزنی.»
این جمله دو پیام همزمان دارد:
احساس تو قابل قبول است.
اما آسیب زدن قابل قبول نیست.
اگر کودک به نوزاد ضربه میزند، هل میدهد یا رفتار خطرناک دارد، باید فوراً مداخله کنید و ابتدا ایمنی کودک کوچکتر را تأمین کنید. درگیری فیزیکی میان کودکان نباید نادیده گرفته شود؛ منابع تخصصی توصیه میکنند وقتی اختلاف به خشونت یا خطر آسیب تبدیل میشود، والد مداخله کند.
آیا باید کودک حسود را تنبیه کنیم؟
تنبیه برای خودِ احساس حسادت معمولاً راهکار مناسبی نیست. کودک نمیتواند انتخاب کند که «حسادت داشته باشد یا نداشته باشد». آنچه باید مدیریت شود، رفتار ناشی از حسادت است.
مثلاً :«از خواهرت حسودی کردی، پس امروز تلویزیون نداری»
بهتر است: «میفهمم عصبانی هستی، اما اجازه نداری اسباببازی را از دست خواهرت بکشی.»
و سپس راه دیگری برای بیان خواسته به او یاد دهید.
کودک را با خواهر یا برادرش مقایسه نکنید.
مقایسه یکی از رفتارهایی است که میتواند رقابت بین کودکان را بیشتر کند.
به جای: «ببین خواهرت چقدر آرومه»
بگویید: «دیدم امروز وقتی عصبانی شدی، به جای زدن، بهم گفتی ناراحتی»
در این روش، تمرکز روی رفتار خود کودک است، نه مقایسه او با دیگری.
به هر کودک فرصت متفاوت بودن بدهید.
یکی از دلایل حسادت میان خواهر و برادرها این است که احساس میکنند باید برای به دست آوردن جایگاه مشابه، با یکدیگر رقابت کنند. والدین میتوانند به هر کودک اجازه دهند علایق و ویژگیهای خودش را داشته باشد. مثلاً:
- یکی فوتبال دوست داشته باشد.
- دیگری نقاشی.
- یکی در ریاضی قوی باشد.
- دیگری در موسیقی.
هدف این نیست که همه کودکان عملکرد یکسانی داشته باشند. تحقبقات نیز تأکید میکند که کودکان حتی در یک خانواده میتوانند شخصیت، علایق و تجربههای متفاوتی داشته باشند.
اگر کودک میگوید «بچه جدید را دوست ندارم» چه کنیم؟
اولین واکنش نباید شوکه شدن یا سرزنش باشد. میتوانید بگویید: «میفهمم الان خیلی از دستش ناراحتی»
سپس بپرسید: «چی باعث شده اینقدر ناراحت بشی؟»
گاهی پشت این جمله یک نیاز ساده وجود دارد: «مامان، من هم توجه تو را میخواهم.»
اگر کودک احساس کند میتواند درباره حسادتش بدون تنبیه و قضاوت صحبت کند، احتمال اینکه احساساتش را با رفتارهای پرخاشگرانه نشان دهد کمتر میشود.
وقتی کودک به وسایل خواهر یا برادرش حسادت میکند.
اگر دعوا بر سر یک اسباببازی است، والدین لازم نیست همیشه فوراً تصمیم بگیرند چه کسی حق دارد. برای کودکان بزرگتر میتوان از آنها خواست راهحل پیدا کنند. مثلاً:
«هر دوتون این ماشین رو میخواین. چه راهی پیدا کنیم که هر دو بتونید بازی کنید؟»
کودکان از اختلافهای روزمره میتوانند مهارتهایی مانند مذاکره، حل مسئله، درک دیدگاه دیگران و سازش را یاد بگیرند. البته در کودکان کمسنتر یا زمانی که خطر آسیب وجود دارد، والد باید بیشتر مداخله کند.
چه کارهایی حسادت کودک را بیشتر میکند؟
برخی واکنشهای والدین ممکن است ناخواسته حسادت را تشدید کنند.
- مقایسه کردن: «ببین برادرت چقدر بهتر از تو رفتار میکنه.»
- شرمنده کردن: «خجالت نمیکشی به خواهرت حسودی میکنی؟»
- برچسب زدن: «تو همیشه حسودی.»
- مجبور کردن به محبت: «برو خواهرت رو ببوس.»
- بیتوجهی کامل: «این حرفها چیه؟ برو بازی کن».
- طرفداری همیشگی از یک کودک: حتی اگر یکی از کودکان معمولاً رفتار دشوارتری دارد، نباید به او برچسب «بچه بد خانواده» زده شود. منابع تخصصی نیز بر پرهیز از مقایسههای منفی میان کودکان و ایجاد قوانین روشن و منصفانه تأکید دارند.
اگر کودک به دلیل حسادت پرخاشگر میشود چه کنیم؟
در لحظه پرخاشگری، زمان مناسبی برای سخنرانی طولانی نیست. ابتدا:
۱. جلوی رفتار خطرناک را بگیرید: مثلاً دست کودک را آرام نگه دارید و بگویید: «نمیذارم کسی رو بزنی.»
۲. کودک را از موقعیت دور کنید: اگر لازم است، فاصله ایجاد کنید تا آرام شود.
۳. احساس او را نامگذاری کنید: «خیلی عصبانی شدی چون اسباببازی رو میخواست.»
۴. بعد از آرام شدن درباره راهحل صحبت کنید: کودک وقتی بسیار عصبانی است، معمولاً آمادگی کافی برای حل مسئله ندارد. منابع فرزندپروری نیز توصیه میکنند ابتدا درگیری متوقف شود و گفتوگو درباره علت و راهحل پس از آرام شدن کودکان انجام شود.
آیا حسادت کودک با بزرگتر شدن از بین میرود؟
حسادت بخشی از تجربه عاطفی کودکان است، اما نحوه بروز آن با رشد کودک تغییر میکند. کودک خردسال ممکن است گریه کند یا اسباببازی را بکشد. کودک بزرگتر ممکن است بگوید: «همیشه شما طرف اونو میگیرید.»
نوجوان ممکن است به جای گریه، فاصله بگیرد یا درباره توجه والدین اعتراض کند. هدف والدین نباید حذف کامل حسادت باشد؛ بلکه باید به کودک کمک کنند احساساتش را بشناسد و به شیوه سالم بیان کند.
چه زمانی حسادت کودک نیاز به کمک متخصص دارد؟
در بیشتر موارد، حسادت بخشی طبیعی از رشد و روابط خانوادگی است. اما اگر رفتار کودک شدید، مداوم یا خطرناک باشد، بهتر است با متخصص اطفال یا روانشناس کودک مشورت شود. بهخصوص اگر کودک:
- مرتب به خواهر یا برادرش آسیب میزند؛
- تهدیدهای جدی مطرح میکند؛
- بهطور مداوم منزوی یا غمگین است؛
- تغییر شدید و طولانیمدت در خواب یا رفتار دارد؛
- پسرفت شدیدی پیدا کرده است؛
- در مدرسه یا روابط اجتماعی نیز دچار مشکل شده است؛
- یا تعارض میان خواهر و برادرها دائماً به خشونت تبدیل میشود.
درگیری شدید و مکرر میان خواهر و برادرها که همراه با پرخاشگری، تهدید یا آسیب باشد، نیازمند توجه بیشتری است و میتوان برای دریافت راهنمایی از متخصص کمک گرفت.
جمع بندی
حسادت کودک یک احساس طبیعی است و لزوماً نشانه تربیت نادرست نیست. کودکان ممکن است وقتی احساس کنند توجه، محبت یا جایگاهشان در خانواده در معرض تهدید قرار گرفته، واکنشهای حسادتآمیز نشان دهند. تولد خواهر یا برادر جدید یکی از رایجترین موقعیتهایی است که چنین احساسی را ایجاد میکند.مهمترین نکته این است که والدین تلاش نکنند خودِ احساس حسادت را تنبیه یا سرکوب کنند. بهتر است احساس کودک را بپذیرند، اما برای رفتارهای آسیبزننده مانند زدن، هل دادن یا توهین مرز مشخصی تعیین کنند.اختصاص دادن زمان دونفره، پرهیز از مقایسه، مشارکت دادن کودک در زندگی خانوادگی، توجه به نیازهای فردی او و آموزش مهارتهای حل مسئله میتواند به کاهش رقابت و حسادت کمک کند.در نهایت، هدف این نیست که کودک هرگز حسادت نکند؛ هدف این است که یاد بگیرد میتواند احساس حسادت، خشم یا ناراحتی را بدون آسیب زدن به خودش یا دیگران تجربه و مدیریت کند.