قرنها پیش، وقتی هنوز خبری از برق و یخچالهای امروزی نبود، ایرانیان باستان با تکیه بر فناوری، معماری و شناخت دقیق اقلیم، راهی برای ساخت و نگهداری یخ در دل کویر پیدا کرده بودند.
ایرانیان باستان یاد گرفته بودند از چیزهایی که در اختیار داشتند، مثل سرمای شب، هوای خشک، سایه، خاک و جهت تابش خورشید، برای ایجاد یک سامانه سرمایشی استفاده کنند؛ سامانهای که میتوانست سرمای زمستان را برای روزهای گرم تابستان ذخیره کند.
گویا فناوری از همان سالهای دور، بخشی از زندگی ایرانیان بوده است؛ ایرانیان باستان تنها برای ساختن بناها به معماری فکر نمیکردند، بلکه از آن بهعنوان ابزاری برای حل مسائل روزمره و غلبه بر شرایط سخت اقلیمی استفاده میکردند.
قرنها پیش از ورود برق و یخچالهای مکانیکی، آنها با شناخت رفتار آب، هوا، گرما و تابش خورشید، سازههایی میساختند که خود بخشی از یک سامانه سرمایشی بودند. یخچالهای سنتی ایران یکی از ملموسترین نمونههای همین نگاه فناورانهاند؛ بناهایی که در آنها معماری، بدون موتور و برق، به خدمت تولید و نگهداری یخ درمیآمد.
ذخیره سرمای زمستان برای روزهای گرم تابستان
شاید شگفتانگیزترین بخش ماجرا این باشد که هدف فقط تولید یخ برای یک شب یا یک روز نبود؛ قرار بود سرمای زمستان ذخیره شود تا در ماههای گرم سال مورد استفاده قرار گیرد.
پیج علمی کازمیکریف توضیح میدهد که اولین ترفند آنها ساخت دیواری عظیم از خشت بود که گاهی حدود ۱۲ متر ارتفاع داشت. این دیوار در راستای شرق به غرب ساخته میشد تا در زمستان یک سمت آن سایه عمیق ایجاد کند که تقریبا نور مستقیم خورشید به آن نمیرسید.
درون این سایه حوضچههای کمعمق و طولانی ساخته میشد. پس از غروب آفتاب، کارگران لایهای بسیار نازک از آب را داخل آن میریختند. شبهای کویری بسیار سرد بودند و زیر آسمانی صاف و بدون ابر، آب گرمای خود را به سمت آسمان و فضای اطراف تابش میکرد.
دمای آب آنقدر پایین میآمد که این لایه نازک پیش از طلوع خورشید یخ میزد. سپس این فرایند تکرار میشد؛ یک لایه نازک دیگر، یک شب سرد دیگر و همینطور لایه به لایه تا یخ به ضخامت کافی برای برداشت برسد.
اما مسئله بزرگتر این بود که چگونه یخ را در تمام تابستان گرم کویر منجمد نگه دارند. آنها یخ را در زیر زمین و داخل سازههای عظیمی ذخیره میکردند. دیوارهای ضخیم و عایق، اتاقکهای عمیق و جریان هوای کنترل شده مانع ورود گرما میشدند.