اندرو میلز، تحلیلگر رویترز
به گزارش فرارو به نقل از رویترز، پیامهای متناقض تهران و واشنگتن، در کنار پیامدهای جنگ ایران، فشار بر بنیانهای اقتصادی کشورهای خلیج فارس را تشدید کرده و بر نگرانیها در منطقه افزوده است.
دونالد ترامپ، تنگه هرمز را «باز و فعال» توصیف میکند، در حالی که ایران همچنان تأکید دارد این آبراه بسته است. همزمان، چند روز پس از پایان آتشبسی که قرار بود برقرار باشد، کشتیهایی هدف پرتابههای ناشناس قرار گرفتهاند. نتیجه روشن است: شرکتهای بیمه نگرانتر میشوند، کشتیها مسیر خود را تغییر میدهند و هزینه خرید کالا و انجام فعالیتهای تجاری افزایش پیدا میکند.
خبرنامه هفتگی «جریانهای خلیج فارس» رویترز این هفته آثار انباشته این وضعیت را بررسی کرده است؛ از کاهش دوباره تردد کشتیها در تنگه هرمز گرفته تا تنش میان ایران و کویت و ایران و قطر بر سر اتباع بازداشتشده. در همین حال، تصمیم عربستان برای اعمال نظارت بیشتر بر انتقالهای بانکی به مقصد امارات، روابط دو قدرت اقتصادی اصلی خلیج فارس را نیز تحت فشار قرار داده است.
اما پرسش اصلی این است: آیا این درگیری دیگر روی حالت «خودکار» حرکت میکند؟ یعنی آیا تحولات آنچنان شتاب گرفتهاند که هیچ بازیگری، حتی کشورهای عربی خلیج فارس، دیگر توان کنترل مسیر حوادث را ندارند؟
تنگه هرمز دوباره آرامتر شد
تردد در تنگه هرمز روز چهارشنبه بار دیگر کاهش یافت و تنها ۶ کشتی از این آبراه عبور کردند؛ رقمی که در مقایسه با میانگین ۱۰روزه، یعنی ۱۱ کشتی در روز، کاهش محسوسی دارد.
ترامپ همچنان بر باز بودن تنگه تأکید میکند، اما ایران موضعی کاملاً متفاوت دارد. شرکتهای بزرگ کشتیرانی چینی نیز از اواخر ژوئیه از این مسیر دوری کردهاند.
در چنین شرایطی، اختلاف بر سر اینکه آیا هرمز باز است یا بسته، تنها یک اختلاف لفظی نیست؛ بلکه مستقیماً بر تصمیم مالکان کشتیها، شرکتهای بیمه و بازار انرژی تأثیر میگذارد.
از هشدار موشکی تا تحریم مالی ایران در یک شب
روز سهشنبه، امارات متحده عربی در فاصله چند ساعت از وضعیت هشدار موشکی به اعلام وضعیت عادی و سپس اعمال تحریم مالی رسید. سرعت این تحولات این پرسش را مطرح کرد که آیا جنگ اکنون شتاب و منطق مستقل خود را پیدا کرده است؛ بهگونهای که رویدادها سریعتر از توان بازیگران برای اثرگذاری بر آنها پیش میروند.
یک روز قبلتر، مهلت ۶۰روزه تعیینشده برای گفتوگوهای صلح ایران و آمریکا پایان یافته بود و یک مقام ارشد ایرانی از تغییر رویکرد تهران از «دفاعی» به «کاملاً تهاجمی» سخن گفته بود.
عصر سهشنبه، امارات هشدارهای امنیتی صادر کرد و گفت دو موشک بالستیک شلیکشده از ایران را شناسایی کرده است. با این حال، اسماعیل بقائی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روایت امارات را «بیاساس» خواند.
دیپلماسی کجاست؟
در این میان، چیزی که بیش از همه به چشم میآید غیبت دیپلماسی است.
تهران و واشنگتن، به شکلی عجیب، اکنون در یک نقطه مشترک قرار گرفتهاند: هر دو میگویند هیچ اتفاقی در زمینه مذاکرات در حال رخ دادن نیست.
مذاکرهکننده ارشد ایران گفته است تنگه هرمز تا زمانی که واشنگتن شروط توافق موقت را نپذیرد، بسته خواهد ماند؛ شروطی که شامل رفع محاصره و تحریمها و آزادسازی داراییهای مسدودشده ایران است.
ترامپ نیز بهطور جداگانه ایده اعلام تنگه هرمز بهعنوان قلمرو آمریکا را مطرح کرده و عمان را تهدید کرده است که اگر «سر راه قرار بگیرد»، هدف حمله قرار خواهد گرفت.
اگرچه بسیاری در منطقه این اظهارات را سیاست واقعی آمریکا تلقی نمیکنند، اما همین ادبیات به احساس بیثباتی و نبود کنترل بر روند تحولات دامن میزند.
همزمان، اختلافی جداگانه بر سر سرنوشت چهار خلبان ایرانی که قطر در ماه مارس سرنگون کرده بود، پرسشهایی درباره توانایی دوحه برای ادامه ایفای نقش مؤثر در میانجیگری ایجاد کرده است.
مجموع این تحولات به یک تصویر کلی منجر میشود: منطقهای که در آن هیچ بازیگری، حتی کشورهای خلیج فارس، ظاهراً نمیداند تحول بعدی چه خواهد بود.
آیا این وضعیت به «هنجار جدید» تبدیل شده است؟
اکنون چند پرسش مهم پیش روی منطقه قرار دارد:
آیا ادامه حمله به نفتکشها و شلیک موشکها به وضعیت عادی جدید تبدیل شده یا مقدمهای برای تشدید جدیتر درگیری است؟
سرعت واکنش امارات نشانه برنامهریزی قبلی برای چنین شرایطی بود یا تصمیمی لحظهای و اضطراری؟
تعلیق تجارت میان امارات و ایران در عمل چه پیامدهایی خواهد داشت؟
و اگر ایران از یک مسیر اقتصادی حیاتی قطع شود، اقتصاد این کشور تا چه اندازه تحت فشار قرار خواهد گرفت؟
اما مهمتر از همه، در شرایطی که تهران و واشنگتن هر دو انجام مذاکرات را انکار میکنند، آیا هنوز کانال دیپلماتیکی برای جلوگیری از تشدید بحران باقی مانده است؟
تردد هرمز همچنان پایین است
دادههای کپلر نشان میدهد تردد کشتیها در تنگه هرمز روز سهشنبه به ۶ کشتی حامل کالا کاهش یافته است؛ در حالی که یک روز قبل ۹ کشتی از تنگه عبور کرده بودند و میانگین روزانه ۱۰ روز گذشته ۱۱ کشتی بوده است.
در میان کشتیهای ورودی، یک نفتکش بسیار بزرگ و خالی از نفت دیده میشد که از سمت عمان تنگه را طی کرده بود. دو نفتکش دیگر نیز در این مسیر تردد داشتند.
این آمار نشان میدهد با وجود تأکید واشنگتن بر باز بودن هرمز، ابهام درباره امنیت و وضعیت واقعی آبراه همچنان صاحبان کشتیها را از استفاده گسترده از این مسیر بازمیدارد.