فهرست مطالب
- اصلی ترین علت یبوست در کودکان چیست؟
- آیا چرخه نگه داشتن مدفوع علت یبوست در کودکان است؟
- چه چیزهایی باعث یبوست در کودکان میشود؟
- علت یبوست در هر سنی از کودکان چه فرقی میکند؟
- چه بیماریهایی میتوانند علت یبوست کودک باشند؟
- نشانه های علت یبوست خطرناک در کودکان چیست؟
- چه زمانی برای یبوست کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
- نتیجه گیری
خلاصه این مطلب را در این پادکست گوش دهید:
وقتی کودک چند روز دفع ندارد، مدفوعش سفت میشود یا برای رفتن به دستشویی مقاومت میکند، اولین نگرانی والدین معمولا پیدا کردن علت این وضعیت است. علت یبوست در کودکان در اغلب موارد به عملکرد طبیعی روده و عادتهای تغذیهای و رفتاری مربوط میشود، نه یک بیماری جدی. تجربه یک دفع دردناک میتواند کودک را به نگه داشتن مدفوع وادار کند و همین رفتار، چرخهای ایجاد میکند که یبوست را ادامه میدهد. در کنار این موضوع، کمبود فیبر و مایعات، آموزش توالت رفتن، استرس، تغییر روتین، کمتحرکی و بعضی داروها نیز میتوانند مؤثر باشند. در این مقاله از دکترتو با علتهای یبوست کودکان و نشانههای خطر آشنا میشوید.
اصلی ترین علت یبوست در کودکان چیست؟
علت یبوست در بیش از ۹۵ درصد کودکان عملکردی است، یعنی روده و اعصاب آن سالم هستند و مشکل از الگوی غذا خوردن و دفع است. به این نوع یبوست عملکردی گفته میشود و درمانش هم با شناخت همان الگو شروع میشود. تنها تعداد اندکی از کودکان یبوستی دارند که ریشهاش یک بیماری زمینهای است.
سه عامل که بیشترین عامل یبوست در کودکان هستند عبارتند از: فیبر کم در غذای روزانه، مایعات ناکافی و نگه داشتن مدفوع توسط خود کودک. این سه معمولا با هم میآیند و یکدیگر را تشدید میکنند، چون مدفوع سفت دفع را دردناک میکند و درد باعث میشود کودک دفعه بعد بیشتر خودداری کند. در بیشتر کودکان علت یبوست یک بیماری نیست، بلکه ترکیبی از فیبر کم، آب کم و عادت نگه داشتن مدفوع است.
کودکی که یکبار دفع دردناک را تجربه کرده، دفعه بعد مدفوع را نگه میدارد و همین نگه داشتن، مدفوع را سفتتر میکند. آموزش زودتر از موعد توالت رفتن یا آموزش پر استرس، شروع مهدکودک و مدرسه، مسافرت و استرس هم بر اجابت مزاج کودک اثر میگذارند. یبوست کودکان با یبوست بزرگسالان یک تفاوت مهم دارد. در بزرگسال کمتحرکی و رژیم غذایی نقش اول را دارند، در حالی که در کودک رفتار دفع و ترس از درد اغلب از خود رژیم غذایی تعیینکنندهتر است.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت nhs.uk
“Constipation is common in childhood, particularly when children are being potty trained at around 2 to 3 years old.”
ترجمه فارسی:
یبوست در دوران کودکی شایع است، بهویژه در سنین حدود دو تا سه سالگی که آموزش توالت رفتن به کودک انجام میشود.
آیا چرخه نگه داشتن مدفوع علت یبوست در کودکان است؟
چرخه نگه داشتن مدفوع با یک تجربه دفع دردناک شروع میشود و تکرار میشود. کودک یکبار مدفوع سفتی دفع میکند که درد دارد یا مقعد را زخم میکند. مغز او این درد را به عمل دفع گره میزند و دفعه بعد که احساس دفع پیدا کند، عضلات را منقبض میکند تا آن را عقب بیندازد. هرچه مدفوع بیشتر در روده بزرگ بماند، آب بیشتری از آن گرفته میشود و سفتتر میشود. دفع بعدی دردناکتر از قبلی است و ترس کودک بیشتر میشود. به همین دلیل یبوست کودکان اگر رها شود خودبهخود بهتر نمیشود و معمولا بدتر میشود.
والدین این رفتار را اغلب اشتباه تفسیر میکنند. کودکی که پاهایش را جمع میکند، روی پنجه میایستد، پشت مبل قایم میشود یا صورتش سرخ میشود، از نظر والدین دارد زور میزند در حالی که دارد جلوی دفع را میگیرد. تشخیص درست همین رفتار، مهمترین چیزی است که والدین میتوانند به پزشک بگویند.
متن انگلیسی:
به نقل از سایت nhs.uk
“If your child is constipated they may find it painful to poo, which may mean they do not want to try to poo. This can create a vicious circle; the more they hold back, the more constipated they get.”
ترجمه فارسی:
اگر کودک یبوست داشته باشد ممکن است دفع برایش دردناک باشد و همین باعث شود نخواهد دفع کند. این وضعیت میتواند یک چرخه معیوب بسازد، چون هرچه کودک بیشتر خودداری کند یبوستش بیشتر میشود.
چه چیزهایی باعث یبوست در کودکان میشود؟
شش عامل بیشترین سهم را در یبوست کودکان دارند. تغذیه کمفیبر و کمآبی پایه ماجرا را میسازند، آموزش توالت رفتن زودتر از موعد یا پرفشار و تغییر روتین زندگی چرخه نگه داشتن را راه میاندازند، کمتحرکی حرکت روده را کند میکند و حساسیت به شیر گاو و بعضی داروها در گروه کوچکتری از کودکان نقش دارند. علتهای بیماریمحور مانند کمکاری تیروئید یا بیماری هیرشپرونگ کمتر از پنج درصد موارد را شامل میشوند و نشانههای خودشان را دارند. سن کودک هم مهم است و شایعترین علتها در کودکان نوپا با کودک مدرسهای فرق میکند.
۱. تغذیه کم فیبر و مایعات ناکافی
مصرف غذای کمفیبر و نوشیدن آب کم، شایعترین علت یبوست کودکان است. فیبر به مدفوع حجم میدهد و آب آن را نرم نگه میدارد، بنابراین کودکی که بیشتر نان سفید، برنج، لبنیات و تنقلات میخورد و میوه و سبزی کمی دارد، مدفوع سفتتری خواهد داشت. مصرف زیاد شیر گاو هم جای غذاهای فیبردار را در معده کودک میگیرد. تغییر ناگهانی رژیم غذایی خودش یک محرک مستقل است. شروع غذای کمکی، تغییر شیر خشک و رفتن از شیر مادر به شیر گاو هر سه میتوانند چند هفته یبوست ایجاد کنند.
۲. آموزش زودهنگام توالت رفتن
آموزش توالت وقتی با فشار یا زودتر از آمادگی کودک انجام شود، یکی از قویترین محرکهای یبوست است. کودکی که برای نشستن روی توالت سرزنش میشود یا مدام وسط کار قطع میشود، دفع را به تجربه ناخوشایند گره میزند و از آن فرار میکند. سن دو تا سه سالگی که آموزش توالت در آن انجام میشود، شایعترین سن شروع یبوست عملکردی هم هست.
۳. تغییر روتین و استرس
هر تغییری در روتین روزانه کودک میتواند الگوی دفع او را به هم بزند. شروع مهدکودک یا مدرسه شایعترین نمونه است، چون بسیاری از کودکان از سرویس بهداشتی مدرسه استفاده نمیکنند و دفع را تا رسیدن به خانه نگه میدارند. مسافرت، تولد نوزاد تازه، اسبابکشی و تنشهای خانوادگی هم همین اثر را دارند.
۴. کم تحرکی
کمتحرکی حرکات طبیعی روده را کند میکند و مدفوع مدت بیشتری در روده میماند. کودکی که بیشتر روز را پای موبایل و تلویزیون میگذراند و بازی تحرکی کمی دارد، بیشتر در معرض یبوست است. این عامل بهتنهایی معمولا یبوست نمیسازد ولی وقتی به تغذیه کمفیبر اضافه شود اثرش دیده میشود.
۵. حساسیت به پروتئین شیر گاو
حساسیت به پروتئین شیر گاو در گروه کوچکی از کودکان علت یبوست مقاوم است. این کودکان معمولا به درمانهای معمول جواب نمیدهند و یبوستشان با قطع لبنیات بهتر میشود. نشانههای همراه مانند اگزما، رفلاکس، بیقراری یا خون در مدفوع به این تشخیص کمک میکنند. حذف لبنیات از رژیم کودک باید با نظر پزشک انجام شود تا کلسیم و پروتئین او کم نشود.
۶. بعضی داروها
بعضی داروها حرکت روده را کند میکنند و یبوست ایجاد میکنند. مکمل آهن شایعترین نمونه در کودکان است و شربتهای ضدسرفه کدییندار، بعضی داروهای ضدتشنج و داروهای ضدحساسیت هم همین اثر را دارند. اگر یبوست کودک از زمان شروع یک داروی تازه پیدا شده، همین را به پزشک بگویید تا دوز یا نوع دارو بازبینی شود.
علت یبوست در هر سنی از کودکان چه فرقی میکند؟
شایعترین علت یبوست با سن کودک تغییر میکند و همین موضوع کمک میکند والدین بدانند دنبال چه بگردند. در سال اول تغییرات تغذیهای نقش اصلی را دارند، در سنین نوپایی آموزش توالت رفتن و در سنین مدرسه نگه داشتن مدفوع بیرون از خانه. یبوست نوزاد قواعد جداگانه خودش را دارد و با یبوست کودک بزرگتر یکی نیست. در جدول زیر شایعترین علتهای یبوست در کودکان را در سنین مختلف مشاهده میکنید.
| سن کودک | شایعترین علت | چه چیزی آن را تشدید میکند؟ |
|---|---|---|
| زیر یک سال | شروع غذای کمکی و تغییر نوع شیر | مایعات کم و شیر خشک نامناسب |
| یک تا سه سال | آموزش توالت و شروع نگه داشتن مدفوع | فشار والدین و تجربه دفع دردناک |
| سه تا شش سال | خودداری از دفع در مهدکودک | سرویس بهداشتی ناآشنا و بازی نیمهتمام |
| شش سال به بالا | نگه داشتن مدفوع در مدرسه | نبود وقت کافی و خجالت از همکلاسیها |
چه بیماریهایی میتوانند علت یبوست کودک باشند؟
بیماری زمینهای کمتر از پنج درصد از علت یبوست در کودکان را شامل میشوند اما شناخت و تشخیص آن اهمیت دارد چون درمانش با یبوست عملکردی متفاوت است. این بیماریها معمولا نشانههای دیگری هم دارند و یبوست تنها مشکل کودک نیست.
بیماری هیرشپرونگ یک اختلال مادرزادی است که در آن سلولهای عصبی بخشی از روده بزرگ تشکیل نشدهاند. نشانه شاخص آن دفع نکردن مکونیوم در ۴۸ ساعت اول تولد و یبوست شدید از همان ماههای اول است؛ اما این علائم در همه نوزادان مبتلا دیده نمیشود و تشخیص قطعی نیاز به بررسی دقیق پزشک دارد. کم کاری تیروئید در کودکان هم سرعت کل سوختوساز بدن را کم میکند و معمولا یبوست همراه با رشد کند و خوابآلودگی از نشانههای آن است.
بیماری سلیاک با آسیب به پرزهای روده هم اسهال و هم یبوست ایجاد میکند و اغلب با کاهش وزن و نفخ همراه است. شقاق مقعدی هم میتواند هم علت باشد و هم نتیجه، چون زخم مقعد دفع را دردناک میکند و کودک را وارد همان چرخه نگه داشتن میکند. مشکلات نخاعی مانند اسپینا بیفیدا در موارد نادر با اختلال کنترل ادرار و ضعف پاها همراهند.
نشانه های علت یبوست خطرناک در کودکان چیست؟
چند نشانه مشخص از یبوست کودک این هشدار را میدهند که احتمالا یبوست ریشه عملکردی ندارد و باید بررسی شود. وجود هر کدام از اینها به معنای قطعی بودن بیماری نیست، اما بررسی پزشکی را لازم میکند:
- شروع یبوست در ماه اول زندگی یا دفع نکردن مکونیوم در ۴۸ ساعت اول تولد
- کاهش وزن یا کند شدن رشد قد کودک
- خون در مدفوع بدون وجود شقاق قابل مشاهده
- تب، استفراغ مکرر یا نفخ شدید شکم
- بیاختیاری ادرار یا ضعف و بیحسی پاها
- یبوستی که با اصلاح تغذیه و رفتار دفع اصلا بهتر نمیشود
خروج مدفوع شل از کنار مدفوع سفت هم اغلب اشتباه فهمیده میشود. والدین آن را اسهال میبینند در حالی که نشانه انباشت مدفوع در روده است و یبوست پیشرفته را نشان میدهد.
چه زمانی برای یبوست کودک به پزشک مراجعه کنیم؟
یبوستی که بیشتر از دو هفته طول بکشد یا با درد و ترس از دفع همراه باشد به ارزیابی پزشک نیاز دارد. هرچه زودتر چرخه نگه داشتن مدفوع شکسته شود، درمان کوتاهتر و سادهتر خواهد بود و همین موضوع مهمترین دلیل تعویق نینداختن مراجعه است. در کودک زیر یک سال آستانه پایینتر است و چند روز یبوست هم بررسی لازم دارد.
پزشک با معاینه شکم و گرفتن شرح حال دقیق از الگوی دفع، تفاوت یبوست عملکردی و بیماری زمینهای را مشخص میکند و در صورت لزوم آزمایش درخواست میدهد. یکی از گزینهها مراجعه به بهترین دکتر کودکان و اطفال ایران برای بررسی علت است. مسیر درمان یبوست کودکان پس از روشن شدن علت انتخاب میشود.
نتیجه گیری
یبوست کودکان معمولا یک بیماری نیست بلکه یک عادت است که خودش را تقویت میکند. همین موضوع هم خبر خوب است و هم دلیل اینکه نباید معطل کرد، چون هرچه چرخه ترس از دفع بیشتر تکرار شود، شکستنش سختتر میشود. مهمترین کاری که والدین میتوانند بکنند دیدن رفتار کودک است نه فقط شمردن روزهای مدفوع نکردن. کودکی که از دستشویی رفتن فرار میکند چیزی را نشان میدهد که هیچ آزمایشی آن را بهتر از خانواده نمیبیند. اگر این الگو چند هفته ادامه داشت یا نشانههای هشدار کنارش بود، بررسی پزشک جای حدس زدن را میگیرد.
دکترتو مراقب سلامت شماست!