فرارو- در شرایطی که مسیر گفت و گو میان ایران و آمریکا همچنان با موانع جدی روبه رو است، تحرکات دیپلماتیک کشورهای میانجی بار دیگر افزایش یافته است. سفر عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، به تهران و رایزنی های عمان درباره وضعیت تنگه هرمز، در کنار تلاش های پیشین اسلام آباد و مسقط برای میانجیگری میان تهران و واشنگتن، این پرسش را پررنگ کرده که آیا بار دیگر کانال هایی برای کاهش تنش و بازگشت به میز مذاکره در حال شکل گیری است؟
اهمیت این تحرکات زمانی بیشتر می شود که آمریکا از یک سو فشار اقتصادی علیه ایران را تشدید کرده و از سوی دیگر گزینه نظامی را همچنان روی میز نگه داشته است. در چنین شرایطی، کشورهایی که با هر دو طرف ارتباط دارند تلاش می کنند پیش از آن که بحران وارد مرحله پرهزینه تری شود، راهی برای انتقال پیام، کاهش تنش و ایجاد یک نقطه مشترک پیدا کنند. جلال ساداتیان، دیپلمات پیشین ایران در انگلستان، معتقد است سفر عاصم منیر را نمی توان یک سفر معمولی دانست و پاکستان «قطعا حامل پیام» است؛ پیامی که می تواند در چارچوب تلاش برای کاهش بحران و باز کردن دوباره مسیر گفت و گو میان ایران و آمریکا قابل بررسی باشد.مشروح این گفتگو را در ادامه بخوانید:
پاکستان قطعا حامل پیام است
جلال ساداتیان با اشاره به سفر عاصم منیر به ایران گفت: «پاکستان قطعا حامل پیامی برای ایران است. ضمن این که پاکستان برای به نتیجه رسیدن آنچه بین ایران و ایالات متحده می گذشت، زحماتی نیز متحمل شد تا توافقنامه ای در اسلام آباد منعقد شود. طبیعتا پاکستان اگر همه جوانب کار را نسنجیده بود، وارد عمل نمی شد.»
وی افزود: «پاکستان در گذشته نیز نشان داده که علاقه مند است از ظرفیت روابط خود با ایران و آمریکا برای نزدیک کردن دیدگاه های دو طرف استفاده کند. بنابراین وقتی در شرایط فعلی بار دیگر وارد میدان می شود، باید توجه داشت که این کشور حتما محاسباتی درباره شرایط موجود انجام داده است. پاکستان نمی تواند نسبت به تحولات منطقه بی تفاوت باشد، چون هم با ایران ارتباط دارد و هم تحت تاثیر تحولات خلیج فارس و سیاست های آمریکا قرار می گیرد.در واقع، پاکستان هم منافع خودش را دارد و هم تلاش می کند از ظرفیت ارتباطی که با دو طرف دارد استفاده کند. به همین دلیل، طبیعی است که در چنین شرایطی پیام هایی را منتقل کند و تلاش داشته باشد زمینه ای برای کاهش تنش ایجاد شود.»
آمریکا به دنبال کاهش هزینه های بحران است
این دیپلمات پیشین در ادامه با اشاره به وضعیت تنگه هرمز گفت: «آمریکا تمام تلاش خود را کرده که در تنگه هرمز نیز مسیرهایی را جایگزین کند که آسیب کمتری از مسدود بودن تنگه هرمز متحمل شود. آمریکا با استفاده از مسیرهای جنوبی خلأ موجود در بخش های دیگر را جبران کرده است.اکنون به نظر می رسد آمریکایی ها پاکستان را ترغیب کرده اند وارد عمل شده و تلاش کند وضعیت را تا حدودی بهبود ببخشد. موضع ایران کاملا شفاف است.»
وی افزود: «آمریکا نیز طبیعتا شرایط منطقه را بررسی می کند و می داند که ادامه بحران در تنگه هرمز فقط برای ایران هزینه ایجاد نمی کند. اگر مسیرهای انرژی و تجارت دچار اختلال شوند، کشورهای مختلف و حتی خود آمریکا نیز تحت تاثیر قرار خواهند گرفت. بنابراین ممکن است واشنگتن به این نتیجه رسیده باشد که در کنار فشار بر ایران، استفاده از کانال های میانجی نیز می تواند بخشی از مشکلات موجود را کاهش دهد.در چنین شرایطی، پاکستان می تواند نقش مهمی ایفا کند، چون هم به ایران نزدیک است و هم ارتباطات قابل توجهی با آمریکا دارد. بنابراین اگر از سوی آمریکا پیامی وجود داشته باشد، پاکستان می تواند آن را منتقل کند و در مقابل، دیدگاه ایران را نیز به طرف مقابل منتقل کند.»
عمان؛ میانجی دیگری که دوباره فعال شده است
این کارشناس حوزه سیاست خارجی با اشاره به سفر وزیر امور خارجه عمان به ایران گفت: «این سفر نیز از این جهت مهم است که عمان معمولا به عنوان یک میانجی تاثیرگذار و مفید شناخته می شود.ابتدا صحبت در این باره بود که توافق بین ایران و عمان در خلیج فارس انجام شود. اما در نهایت این مهم است که طرفین روی جزئیات مهم این توافق به جمع بندی مشترک برسند. به هر حال، موضوعاتی مثل عوارض و تقسیم سود، نیاز به توافق طرفین دارد.»
وی افزود: «ضمن این که حتی عمان نیز تحت فشار آمریکایی ها قرار دارد. شاید سفر وزیر خارجه عمان به ایران و رسیدن به یک توافق مشترک بتواند در خلیج فارس و تنگه هرمز گشایش هایی ایجاد کند که در نهایت به نفع ایالات متحده هم باشد.عمان سال هاست که در مسائل مربوط به ایران و آمریکا نقش میانجی داشته است. بنابراین اگر این کشور بار دیگر فعال شده، باید آن را در چارچوب همان ظرفیت میانجیگری دید. البته رسیدن به توافق فقط به این بستگی ندارد که عمان یا هر کشور دیگری چه پیشنهادی ارائه کند؛ در نهایت ایران و آمریکا باید درباره مسائل اصلی به یک جمع بندی برسند.»
چرا میانجی ها دوباره فعال شدهاند؟
ساداتیان با تاکید بر اهمیت میانجی ها گفت: «مجموعه کشورهایی که به عنوان ذی نفع یا میانجی در پرونده ایران فعالیت می کنند، در مقطع زمانی کنونی بسیار فعال شدهاند، چرا که اکنون یک وقفه مناسب است.از یک سو اسرائیل و از سوی دیگر، آمریکا انتخاباتی در پیش دارند. میانجی ها یا به عنوان عبور از بحران منطقه ای یا حتی منتفع شدن از شرایط وارد عمل شدهاند.هر کدام از این کشورها انگیزه خاص خودشان را دارند. یک کشور ممکن است به دنبال جلوگیری از گسترش بحران باشد، کشور دیگری ممکن است منافع اقتصادی داشته باشد و کشور دیگری نیز به دنبال حفظ جایگاه سیاسی خودش باشد. اما در نهایت، فعال شدن مجموعه ای از میانجی ها نشان می دهد که بحران به مرحله ای رسیده که ادامه آن برای بازیگران مختلف هزینه دارد.»
هدف فشار اقتصادی؛ قرار دادن جامعه در برابر حاکمیت
این تحلیلگر سیاست خارجی با اشاره به برنامه فشار اقتصادی آمریکا گفت: «هدف از اعمال فشار اقتصادی، این است که ایران در حوزه داخلی نیز تحت فشار افکار عمومی واقع شود و در نتیجه مردم با حاکمیت در تضاد جدی قرار گیرند.بنابراین آمریکا به شکل موازی دو برنامه اصلی را به پیش می برد؛ از یک سو فشار اقتصادی و ادامه تحریم و از سوی دیگر آمادگی برای حمله نظامی در صورت لزوم.»
وی افزود: «اما در حال حاضر آمریکا ترجیح می دهد روش کم هزینه تر، یعنی ادامه فشار اقتصادی را ادامه دهد. اتفاقا در چنین شرایطی نقش کشورهای میانجی بیش از پیش پررنگ می شود.فشار اقتصادی برای آمریکا یک ابزار است که می تواند بدون ورود مستقیم به یک جنگ گسترده، شرایط را برای ایران دشوار کند. وقتی تحریم ها افزایش پیدا می کند و فشار بر شرکای اقتصادی ایران نیز بیشتر می شود، هدف این است که هزینه های اقتصادی افزایش پیدا کند و این فشار به داخل جامعه منتقل شود.در مقابل، گزینه نظامی نیز به طور کامل کنار گذاشته نشده است. آمریکا می خواهد این گزینه را به عنوان یک اهرم فشار حفظ کند تا ایران بداند اگر فشار اقتصادی به نتیجه نرسد، گزینه های دیگری نیز وجود دارد.»
انتخابات کنگره؛ نقطه مهم در محاسبات ترامپ
این کارشناس حوزه سیاست خارجی در خصوص اهمیت انتخابات پیش روی آمریکا گفت: «اگر ترامپ انتخابات پیش روی کنگره را ببازد، اهرم فشار بر ایران را تا حد زیادی از دست خواهد داد و نمی تواند مثل ماه های گذشته روی گزینه نظامی متمرکز باشد. با این وجود، خطر حمله نظامی رفع نمی شود.انتخابات آمریکا در محاسبات سیاست خارجی این کشور بی تاثیر نیست. رئیس جمهور آمریکا باید علاوه بر سیاست خارجی، وضعیت داخل کشور را نیز در نظر بگیرد. بنابراین اگر شرایط سیاسی داخل آمریکا تغییر کند، ممکن است در نحوه استفاده از ابزارهای فشار علیه ایران نیز تغییراتی ایجاد شود.»
وی افزود: «البته این به معنای آن نیست که با شکست ترامپ در انتخابات کنگره، خطر نظامی به طور کامل از بین می رود. ممکن است همچنان گزینه نظامی وجود داشته باشد، اما توانایی و آزادی عمل رئیس جمهور برای استفاده از این گزینه می تواند تحت تاثیر شرایط سیاسی داخلی قرار بگیرد. باید دقت کنیم که میانجی به تنهایی نمی تواند توافق ایجاد کند. میانجی می تواند زمینه را فراهم کند، پیام ها را منتقل کند و حتی پیشنهادهایی ارائه دهد، اما در نهایت تصمیم گیرنده اصلی، ایران و آمریکا هستند.»