در روزگاری که جغرافیای ایران تا کرانه های مرز هند گسترش داشت، ستاره ای در حومه شهر کاث ایالت خوارزم بر سپهر اقبال ایران طلوع کرد. ستاره ای که هنوز از پس قرنها گذر تاریخی خورشیدی تابان در آسمان افتخارات علمی ایران است و افسوس که نامی غریب میان نسل امروز که بیش از دو دهه است به یمن توسعه فضای مجازی از حقیقت خویش دور مانده و سرگردان هویتهای از درون تهی.
ریشه های اصالت خویش به فراموشی سپرده است با این وجود ۱۳ شهریور بهانه ای تا به مناسبت روز ملی نجوم تاریخ علمی سرزمین خویش را ورق زنیم و گوهرهای پاک دیروزهای خویش را در جغرافیای گسترده دیروز بیابیم جغرافیایی نه چندان دور اما زیر غبار زمان از یاد رفته در روزگاری پیش از آنکه جنگ اصحاب قدرت دستهایمان را از هم جدا کند.
ابوریحان دانشمندی بزرگ بود که در حوزه فلسفه جغرافیا نجوم فیزیک و انسان شناسی آثار بسیاری از او برجای مانده است. تسلط او بر زبانهای مختلف فارسی عربی یونانی سانسکریت سریانی و پرهیز جدی او در پیشداوری ها موجباتی تا بتواند در کمال بی طرفی پژوهش های علمی واجد اعتباری در خصوص فرهنگهای جوامع مختلف و باورهای آنها بنگارد که تا عصر امروز مورد توجه و التفات است.
اما بیرونی را استعداد شگرفی در علم نجوم بود و در روزگاری که جهان غرب تحت استیلای کلیسا هر فروغ دانشی را خاموش می کرد، بیرونی کشفیات علمی بسیاری در حوزه فیزیک و نجوم کتابت می نمود که امروز اصول پایه این علوم است و از اینرو به عنوان پایه گذار علوم پایه و پدر علمی جهان از او یاد می شود. استخراج شیوه های محاسباتی او در برآورد ارتفاع دامنه تا قله کوه در اندک زمانی او را موفق به محاسبه و براورد شعاع کره زمین نمود رقمی که ناسا چند سده پس از او با کمک دستگاههای پیشرفته برآورد و با اندک تفاضلی به حدود تقریبی محاسبات ابوریحان رسید.
هنوز هفت سال از بهار عمر او نگذشته بود که خورشیدی دیگر در غرب ایران بر صفحه گیتی طلوع کرد و مادر ایران در دامان خود ابوعلی سینا را پرورش داد تا بر شاخسار زمان ریشه در خاک گوهر خیز ایران بگستراند. رخدادهای سیاسی و سقوط حاکمیت آل افریغ موجب گردید ابوریحان زادگاه خویش را ترک نماید و ابتدا به مقصد بخارا و سپس به گرگان روی به دربار امیر قابوس بن وشمگیر از آل زیار بیاورد که دانشمند دوست بودند و هنرپرور و در همان زمان اقامت در گرگان بود که مهمترین اثر تالیفی خود با نام آثار الباقیه نگارش و به سلطان قابوس تقدیم نمود.
ابوریحان را قرار ماندن در گرگان نبود و روی به ری آورد اما خاندان آل بویه را چندان موافق پرورش دانش و دانشمند نیافت با این وجود توانست با دانشمندان دیگری در علم نجوم مراوده نماید و از جمله تبوحامد خجندی و پس از نگارش رساله علمی در شرح سدس فخری که از اختراعات خجندی در خصوص رصد ستارگان بود دیگر بار به گرگان نزد امیر قابوس بازگشت و پس از سالها روی رجعت به خوارزم نهاد و به مدد دانش و منش خویش توانست در دل امیران خردمند خوارزم راهی بگشاید و با حمایت مالی دربار رصد خانه شاهبه را ساخت و عجایب آسمان را رصد کرد
خوشه پروین دانش او هر چه در آسمان درخشان تر اما داستان زندگی اش با سعایت چرخ روزگار دشوارتر می گذشت اما خردش تشنه دانش بود و اثر دیگر علمی اش با عنوان تحدید نهایات الاماکن را با همت و پایمردی نگاشت و در مقدمه همین اثر از نامرادی روزگار بسیار نالیده است.
تالیفات و اختراعات علمی او در حوزه فیزیک ریاضی و زیست شناسی جهان علم را پیش قامت دانش و اراده او به تعظیم می کشاند.