راز تعبیر خواب ابن سیرین؛ ابن سیرین که بود و چرا تعبیر خوابش معروف شد؟

والدین ابن سیرین

پدر محمد، سیرین و کنیه‌ او ابو عمره بود که خالد بن ولید او را اسیر نموده و انس او را خرید. سیرین از انس بن مالک تقاضای نوشتن پیمان آزادی کرد اما انس نپذیرفت و عمر بن خطاب انس را مجبور کرد و گفت: «باید با بردگان پیمان بنویسی» و انس پیمان نوشت که کار کند و به‌تدریج خود را آزاد نماید. سپس صاحب فرزندانی نیکو شد که محمد و انس بن سیرین و معبد و یحیی و حفصه و کریمه از آن‌ها هستند.

مادر محمد بن سیرین بانویی به‌نام صفیه و کنیز آزاد شده توسط ابوبکر بن ابی قحافه بود. 3 تن از همسران پیامبر (ص) که در زمان او در قید حیات بودند نیز وی را پاک و پاکیزه شمرده‌اند و به هنگام عقد او هجده تن از شرکت کنندگان در جنگ بدر و از جمله ابی بن کعب حضور داشتند که گفته شده است ابی بن کعب دعا می‌کرده است و آنان آمین می‌گفته‌اند. 

سفرهای ابن سیرین

از ابن سیرین به عنوان فردی شناخته‌شده در میان راویان و عالمان آن دوره یاد شده و نقل شده است که برای فراگیری و گردآوری احادیث به مناطق مختلف سفر می‌کرد. در برخی روایت‌ها، سفرهای او به شهرهایی در عربستان، کوفه و تیسفون نیز ذکر شده است.

مذهب ابن سیرین

در پاسخ به این سوال که ابن سیرین شیعه بود یا سنی باید گفت این شخصیت در منابع از عالمان و راویان شناخته‌شده به شمار می‌رود، اما در اینکه مذهب او چه بوده است، تردید وجود دارد. 

قبر ابن سیرین کجاست؟

ابن سیرین در سال ۱۱۰ هجری قمری در بصره از دنیا رفت و بر اساس منابع تاریخی، آرامگاه منسوب به او که تصویرش را در ادامه می‌بینید، در نزدیکی همین شهر قرار دارد.

دو داستان جالب درباره معبر شدن ابن سیرین

در خصوص این‌که ابن سیرین چگونه معبر خواب شد، دو داستان وجود دارد که یکی مرتبط به نحوه مهار نفس وی بوده و دیگری راز خوشبو شدن اوست که در ادامه هریک را برایتان بازگو خواهیم کرد.

داستان اول؛ ابن سیرین چگونه نفس خود را مهار کرد؟

ابن سیرین جوانی فروتن و مأخوذ به حیا با سیمایی زیبا و جذاب بود. گفته‌اند یکی از مشتریان وی زنی بود که شیفته جمالش شده بود و روزی چند طاقه پارچه خرید و به بزاز گفت من نمی‌توانم پارچه‌ها را بیاورم، به شاگردت بگو آن‌ها را برایم بیاورد. ابن‌سیرین پارچه‌ها را به خانه زن برد و زن به او گفت پارچه‌ها را داخل بیاور. همین که به خانه وارد شد، زن در را بست و خود را در مقابل ابن سیرین قرار داد و گفت: «اگر با من همراه نشوی و خواسته مرا برنیاوری، فریاد می‌زنم که تو می‌خواستی با من عمل منافی عفت انجام دهی».

ابن‌سیرین که در بن‌بست گرفتار شده بود، به خداوند توکل کرد، از او یاری خواست و به ظاهر گفت که می‌روم تا آماده شوم. به دستشویی رفت، مقداری مدفوع از چاه دستشویی برداشت و به سر و صورت و لباس خود مالید. وقتی بیرون آمد، زن وحشتزده شد و او را بیرون کرد. به این ترتیب، ابن سیرین به‌علت مقاومت در مقابل شهوات و نفسانیات مورد عنایت خداوند قرار گرفت و علم تعبیر خواب به او الهام شد. 

همچنین گفته می‌شود که ابن سیرین از استادان خویش نیز نکته‌های زیادی درباره تعبیر و تفسیر خواب آموخت و از نوشته‌های پیشینیان، به‌ویژه نوشتهارهای کهن ایرانی، در تکمیل اطلاعاتش بهره جست و آنگاه با حسن سلیقه و ذوق و ابتکار خویش یادداشت‌هایی، تهیه و آن‌ها را دسته‌بندی کرد.

داستان دوم؛ چرا ابن سيرين بوى خوش مى داد؟

محمد بن سیرین همیشه پاکیزه بود و بوى خوش مى داد. روزى شخصى از او پرسید: «علت چیست که از تو همیشه بوى خوش مى‌آید؟» گفت: «قصه من عجیب است». آن شخص او را قسم داد: «قصه خود را براى من بگو». ابن سیرین گفت: «من در جوانى بسیار زیبا و خوش‌صورت و صاحب حسن و جمال بودم و شغلم بزازى بود، روزى زنى و کنیزکى به دکانم آمدند و مقدارى پارچه خریدند، چون قیمت آن معین شد، گفتند همراه ما بیا تا قیمت آن را به تو پرداخت کنیم. در دکان را بستم و همراه ایشان به راه افتادم تا به جلوى خانه آنان رسیدم ، آنها به درون رفتند و من پشت در ماندم. بعد از مدتى زن بدون آن‌که کنیزش ‍ همراهش باشد مرا به داخل خانه دعوت کرد. چون داخل شدم، خانه‌اى دیدم از فرش‌ها و ظروف عالى آراسته؛ مرا بنشاند و چادر از سر برداشت. او را در غایت حسن و جمال دیدم که خود را به انواع جواهرات نیز آراسته بود. در کنارم نشست و با ظرافت و ناز و عشوه با من به سخن گفتن درآمد. طولى نکشید که غذایى مفصل و لذیذ آماده شد و بعد از صرف غذا آن زن به من گفت: «اى جوان مى‌بینى من پارچه و قماش زیاد دارم، قصد من از آوردن تو به اینجا چیز دیگرى است. مى‌خواهم با تو همبستر شوم و کام دل بر آرم».

در روایتی دیگر گفته شده است که به‌همین دلیل، خدا علم تعبیر خواب را بر او عطا فرمود.

ماجرای تعبیر خواب ابن سیرین از زبان خودش

ابن سیرین می‌گوید: «حضرت یوسف ـ‌ که درود خدا بر او و خاندانش باد‌ ـ را در خواب دیدم، عرض کردم: «علم تعبیر خواب را به من بیاموزید». فرمود: «دهانت را باز کن». باز کردم و ایشان آب دهان خود را در دهانم ریخت و از آن پس من مجهز به علم تعبیر خواب شدم». در این راستا، ابن شوذب می‌گوید: «هیچ‌کس را بی‌باک‌تر از محمد بن سیرین در تعبیر خواب ندیدم. هنگامی که از او در مورد خواب سؤال می‌کردند به سؤال کننده می‌گفت که در بیداری از خدا بترس و آن‌چه که در خواب می‌بینی موجب غفلت تو نشود».

آیا کتاب تعبیر خواب ابن سیرین معتبر است؟

همان‌طور که در تاریخ ذکر شده است، ابن سیرین در تعبیر خواب تبحر داشت و در این‌که او اهل تعبیر خواب بوده است نیز شکی نیست اما بر سر چگونگی آموخته شدن این علم به وی، بین علما اختلاف نظرهایی وجود دارد؛ بااین‌وجود، کتابی که نوشته خود وی باشد وجود ندارد و کتاب‌هایی که با نام او منتشر می‌شود، ممکن است گردآوری همان گزارش‌هایی باشد که از وی باقی مانده‌ است اما در این خصوص هم شواهد مستدلی موجود نیست.

حسن انصاری مقاله‌ای مختصر و مفید دربارهٔ ابوسعد خرگوشی نیشابوری صوفی شافعی اشعری مسلک با عنوان «صوفی خواب‌گزار و کتاب ابن سیرین» دارد که در آن مقاله از کتاب مهمی به‌نام «البشارة و النذارة فی تعبیر الرویا» یاد می‌کند. این کتاب دارای ۵۹ باب است و در آن به‌طور مکرر از کتاب ابن سیرین به‌عنوان منبع یاد شده است اما در عمده موارد، سندی برای تعابیر خواب‌هایی که یاد کرده، ارائه نمی‌کند.

گفته می‌شود کتاب تعبیر خواب منسوب به ابن سیرین، در واقع نوشته شیخ ابوالفضل حبیش بن ابراهیم تفلیسی است که آن را در اواخر قرن ششم تألیف کرده و در آن از تعبیر خواب‌ ابن سیرین و امام صادق (ع)، دانیال نبی (ع)، ابراهیم کرمانی، جابر مغربی و عده‌ای دیگر نقل قول کرده است. 

اما آنچه که در اینجا باید دقت شود، این است که تعبیر هر خواب با توجه به نوع نگرش، باورها، کاراکتر و خصوصیات روانی اشخاص متفاوت است، لذا ممکن است تعبیر یک خواب مشابه برای دو نفر، فرق داشته باشد. 

شعر ابن سیرین را خبر کن، خواب شیرین دیده‌ام

در نهایت، خالی از لطف نیست که سری به دنیای شعر بزنیم و نامی هم از ابن سیرین ببریم:

روی پیشانی بختم خط به خط چین دیده‌ام

بسکه خود را در دل آیینه غمگین دیده‌ام

مو سپیدم مو سپیدم موسپیدم مو سپید

گرگ باران دیده هستم، برف سنگین دیده‌ام

آه یک چشمم زلیخا آن یکی یعقوب شد

حال یوسف را ببینم با کدامین دیده‌ام؟

آشنا هستی به چشمم صبر کن، قدری بخند

یادم آمد، من تو را روز نخستین دیده‌ام

بیستون دیشب به چشمم جاده‌ای هموار بود

ابن سیرین را خبر کن، خواب شیرین دیده‌ام

حمیدرضا برقعی