شوک قیمتی در بازار روانکارها؛ وقتی تقاضا اسیر واسطه‌گری می‌شود
روغن موتور و روانکارهای خودرویی همواره به‌عنوان یکی از حیاتی‌ترین سیالات مصرفی در شبکه حمل‌ونقل و نگهداری از خودروها شناخته می‌شوند. در ماه‌های اخیر، بازار لوازم یدکی و مصرفی خودرو در کشور شاهد التهابات بی‌سابقه‌ای در بخش روانکارها بود؛ به‌طوری‌که مالکان خودروهای شخصی و فعالان ناوگان حمل‌ونقل عمومی و باری برای تامین نیازهای دوره‌ای خود با چالش‌های جدی مواجه شدند. این کمبود مقطعی در سطح عرضه، زنجیره‌ای از واکنش‌های اقتصادی را به همراه داشت که خروجی آن چیزی جز شکل‌گیری یک بازار سیاه و جولان واسطه‌ها نبود. بررسی‌های میدانی و گزارش‌های رسمی نشان می‌دهد که ریشه این نوسانات قیمتی نه در افزایش هزینه‌های مصوب، بلکه در برهم خوردن توازن سیستماتیک میان عرضه و تقاضا و سوءاستفاده شبکه‌های توزیع غیررسمی نهفته است. در چنین شرایطی، مصرف‌کننده نهایی مجبور به پرداخت هزینه‌های گزافی برای کالایی شد که با ارز نیمایی و یارانه‌های پنهان انرژی در داخل کشور تولید می‌شود. با این حال، تازه‌ترین داده‌های اعلامی از سوی عالی‌ترین نهاد صنفی پالایشگاه‌های روغن‌سازی نشان می‌دهد که روند تامین و تولید به مسیر استاندارد خود بازگشته و بازار در آستانه یک اصلاح قیمتی عمیق قرار دارد. عدم تغییر در مبانی قیمت‌گذاری دولتی، سیگنال مهمی است که نشان می‌دهد التهاب فعلی صرفاً حاصل یک اختلال موقت در زنجیره تامین مواد اولیه بوده و هیچ مبنای منطقی برای تثبیت قیمت‌های نجومی در بازار آزاد وجود ندارد.
روایت رسمی از ثبات قیمت‌های مصوب کارخانه‌ای
در روزهای گذشته، شایعات متعددی مبنی بر صدور مجوزهای جدید افزایش قیمت برای تولیدکنندگان روانکار به گوش می‌رسید که همین امر به عطش خرید و احتکار خانگی دامن زد. با این وجود، رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی ایران ضمن رد قاطعانه این شایعات، بر ثبات سیاست‌های قیمت‌گذاری تاکید کرده است. وی با اشاره به اینکه هیچ‌گونه تغییر رسمی در فاکتورهای فروش شرکت‌های تولیدی اعمال نشده، شفاف‌سازی مهمی در خصوص رفتار شبکه توزیع ارائه داد. علی کاظمی، رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی ایران، در تشریح وضعیت فعلی قیمت‌گذاری این محصولات حیاتی می‌گوید:
قیمت کارخانه‌ای روغن موتور در ماه‌های اخیر هیچ تغییری نداشته است و محصولات بر اساس قیمت مصوب درج شده به فروش می‌رسند.
این اظهارات صراحتاً نشان می‌دهد که اختلاف فاحش میان عدد چاپ شده روی قوطی‌های روغن موتور و مبلغ پرداختی توسط مشتری در تعویض‌روغنی‌ها، تماماً به جیب دلالان و شبکه‌های توزیع غیرمجاز می‌رود. بازرسی‌های نهادهای نظارتی نیز تایید می‌کند که خروج کالا از درِ کارخانه با رعایت کامل ضوابط سازمان حمایت مصرف‌کنندگان و تولیدکنندگان انجام می‌شود، اما ضعف در پایش زنجیره تامین تا رسیدن به دست مصرف‌کننده نهایی، بستر مناسبی برای شکل‌گیری این شکاف قیمتی فراهم کرده است.
گره کور تامین خوراک و معمای تخصیص ارز بانکی
برای درک بهتر چرایی افت محسوس عرضه روغن موتور در ابتدای سال جاری، باید به سراغ لایه‌های بالادستی تولید رفت. پالایشگاه‌های روغن‌سازی برای استمرار خطوط تولید خود نیازمند جریان پیوسته‌ای از خوراک پایه و همچنین مواد افزودنی (Additives) هستند. بخش عمده‌ای از مواد افزودنی که نقش کلیدی در ارتقای کیفیت، تنظیم گرانروی و جلوگیری از استهلاک قطعات موتور دارند، از طریق واردات تامین می‌شوند. در ماه‌های ابتدایی سال، فرآیند تخصیص ارز از سوی نهادهای متولی با کندی و اختلالاتی مواجه شد که مستقیماً بر برنامه زمان‌بندی واردات این مواد استراتژیک تاثیر منفی گذاشت. همزمان، تامین خوراک پایه از سوی پالایشگاه‌های مادر نیز دچار نوساناتی شد که مجموع این عوامل، به افت اجباری راندمان تولید در کارخانه‌های روغن‌سازی انجامید. این کاهش ظرفیت که کاملاً ریشه در مسائل لجستیک و ارزی داشت، به سرعت اثر خود را در بازار خرده‌فروشی نشان داد و شبکه‌های سوداگر از این خلاء برای مهندسی قیمت‌ها استفاده کردند. با ورود مستقیم نهادهای تنظیم‌گر، این گره کور در حال باز شدن است. رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی با تایید این چالش‌های مقطعی، از بازگشت آرامش به خطوط تولید خبر می‌دهد:
در ماه‌های نخست سال به خاطر مشکل در تامین خوراک پالایشگاه‌های روغن‌سازی و تخصیص ارز برای تامین مواد اولیه دچار افت تولید شدیم، اما اکنون با همکاری بانک مرکزی و ستاد تنظیم بازار این مشکلات رفع شده و در چند روز آینده، شرکت‌های روغن‌سازی به شرایط پایدار بازمی‌گردند.
همکاری مشترک میان بانک مرکزی در تسریع تخصیص منابع ارزی و ستاد تنظیم بازار در رفع موانع بوروکراتیک، باعث شده تا محموله‌های مواد اولیه در گمرکات ترخیص شده و خوراک مورد نیاز از پتروشیمی‌ها و پالایشگاه‌ها به صورت مستمر به مخازن شرکت‌های روانکار پمپاژ شود. این هماهنگی بین‌دستگاهی، مانع از توقف کامل خطوط تولید شد و اکنون با فعالیت سه‌شیفت کارخانجات، کمبودهای ماه‌های گذشته در حال جبران است.
ظرفیت استراتژیک تولید روغن پایه؛ تقابل نیاز بازار داخل و پتانسیل صادراتی
یکی از نقاط قوت زیرساخت‌های صنعتی ایران، استقلال کامل در تولید روغن پایه و ظرفیت مازاد آن در منطقه است. داده‌های آماری نشان می‌دهد که زیرساخت‌های فعلی نه تنها پاسخگوی نیاز تمام ناوگان خودرویی و صنعتی کشور است، بلکه پتانسیل ارزآوری قابل‌توجهی از طریق صادرات دارد. با این حال، اولویت‌بخشی به تامین نیاز بازار داخل همواره خط قرمز نهادهای سیاست‌گذار بوده است. در حال حاضر، صنعت روانکار ایران بر پایه فعالیت ۴ پالایشگاه بزرگ تولید روغن پایه استوار است که توان مهندسی و خروجی آنها در سطح استانداردهای جهانی ارزیابی می‌شود. بررسی دقیق اعداد و ارقام اعلامی از سوی متولیان این صنعت، ابعاد واقعی توان تولیدی کشور را روشن می‌کند. کاظمی در خصوص ظرفیت‌های نصب‌شده و تراز مصرفی کشور آمار دقیقی را ارائه داده است:
۴ پالایشگاه تولید روغن پایه در کشور داریم که ظرفیت تولید آنها یک میلیون و ۲۰۰ هزار تن در سال است، نیاز کشور سالانه ۸۰۰ هزار تن است و مازاد این تولید باید صادر شود، از این ظرفیت حدود ۶۰۰ هزار تن در سال شامل روغن‌های موتور‌های بنزینی، دیزلی و روغن دنده خودرو می‌شود.
تحلیل این داده‌های رسمی نشان می‌دهد که ظرفیت اسمی و عملیاتی پالایشگاه‌های کشور سالانه بالغ بر ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تن است. از این میزان، کل نیاز صنایع، ناوگان حمل‌ونقل و مصارف عمومی در داخل کشور حدود ۸۰۰ هزار تن برآورد می‌شود. این یعنی صنعت روانکار ایران سالانه با یک مازاد تولید ۴۰۰ هزار تنی مواجه است که هدایت صحیح آن به بازارهای صادراتی می‌تواند نقش مهمی در تامین ارز مورد نیاز برای واردات همان مواد افزودنی خاص ایفا کند. از سوی دیگر، تخصیص ۶۰۰ هزار تن از تولیدات به روانکارهای اختصاصی خودرو شامل روغن‌های بنزینی، دیزلی (برای خودروهای کار و تجاری) و روغن دنده، نشان‌دهنده سهم ۷۵ درصدی بخش خودرو از کل مصرف داخلی است. این حجم عظیم از تولید، تضمین‌کننده امنیت روانی بازار است و اثبات می‌کند که کمبودهای اخیر صرفاً یک پدیده توزیعی و ارزی بوده و ارتباطی با ضعف در زیرساخت‌های تولیدی کشور ندارد.
چشم‌انداز بازار روانکارها؛ شمارش معکوس برای شکست حباب ۴۰۰ درصدی
با تثبیت شرایط در بخش تولید و رفع موانع تامین مواد اولیه، مهم‌ترین پرسش مصرف‌کنندگان، زمان‌بندی بازگشت قیمت‌ها به محدوده استاندارد است. تجربه بازارهای انحصاری و شبه‌انحصاری نشان می‌دهد که قیمت‌های بالا رفته به راحتی در برابر کاهش مقاومت می‌کنند، اما در بازار کالاهای مصرفی تندمصرف (FMCG) مانند روغن موتور که دوره تعویض مشخصی دارند، افزایش ناگهانی عرضه می‌تواند ساختارهای دلالی را به شدت در هم بشکند. سوداگرانی که در ماه‌های گذشته با احتکار روغن‌های پرمصرف، نبض بازار را در دست گرفته بودند، اکنون با ورود حجم انبوهی از تولیدات جدید با تاریخ روز و قیمت مصوب، چاره‌ای جز عرضه محصولات انبار شده خود نخواهند داشت. این فشار عرضه، کاتالیزور اصلی برای تخلیه حباب قیمتی خواهد بود. اظهارات پایانی رئیس انجمن پالایشگاه‌های روغن‌سازی ایران، تصویری روشن از مختصات این حباب و آینده بازار ارائه می‌دهد:
کاهش عرضه در ماه‌های گذشته باعث شد تا با سوداگری شبکه‌های فروش، قیمت روغن موتور در بازار به ۴ تا ۵ برابر قیمت مصوب درج شده روی محصول برسد، اکنون با رفع موانع تولید و افزایش عرضه، این حباب قیمت شکسته می‌شود.
رشد ۴ تا ۵ برابری قیمت روغن موتور در بازار آزاد نسبت به نرخ درج شده روی بسته‌بندی، یکی از بی‌سابقه‌ترین حباب‌های تورمی در تاریخ بازار روانکارهای ایران به شمار می‌رود. پرداخت چنین ارقامی برای شبکه حمل‌ونقل عمومی و کامیون‌داران که به دلیل پیمایش بالا نیازمند تعویض زودهنگام روغن هستند، فشار مالی فلج‌کننده‌ای ایجاد کرده بود. اکنون با تزریق تولیدات جدید به شبکه توزیع مویرگی و نظارت دقیق‌تر بر عاملین فروش، پیش‌بینی می‌شود که این حباب در یک بازه زمانی کوتاه تخلیه شود.
موفقیت این طرح نیازمند استمرار تخصیص ارز توسط بانک مرکزی در ماه‌های آتی است تا کارخانجات بتوانند بدون نگرانی از تامین خوراک، خطوط تولید خود را با حداکثر ظرفیت ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار تنی فعال نگه دارند و دست دلالان را برای همیشه از این بازار استراتژیک کوتاه کنند.
