تفاوت افسردگی پس از زایمان با غم زودگذر چیست؟ بررسی علائم، نشانههای هشدار و زمان مناسب مراجعه به متخصص و شروع درمان.
همه منتظرند مادر بعد از تولد نوزاد خوشحال باشد. اما بسیاری از مادران در روزهای اول، بیدلیل گریه میکنند، زود ناراحت میشوند و احساس میکنند از پس این مسئولیت برنمیآیند. بیشتر این مادران «غم پس از زایمان» دارند که خودبهخود برطرف میشود. اما در حدود یک نفر از هر هفت مادر، این حال بد عمیقتر و طولانیتر است و به «افسردگی پس از زایمان» تبدیل میشود. افسردگی پس از زایمان یک بیماری قابل درمان است، نه نشانه مادر بد بودن.
سه حالت، سه تصمیم متفاوت
|
ویژگی |
غم پس از زایمان |
افسردگی پس از زایمان |
روانپریشی پس از زایمان |
|---|---|---|---|
|
چقدر شایع است |
در بیشتر مادران |
حدود یک نفر از هر هفت مادر |
نادر؛ حدود ۱ تا ۲ مورد در هر ۱۰۰۰ زایمان |
|
زمان شروع |
دو سه روز بعد از زایمان |
در بارداری یا در طول سال اول بعد از زایمان |
معمولاً در دو هفته اول بعد از زایمان |
|
مدت |
حداکثر حدود دو هفته |
بیش از دو هفته؛ بدون درمان ممکن است ماهها طول بکشد |
تا درمان نشود ادامه دارد |
|
علائم اصلی |
گریه، نوسان خلق، زودرنجی، خستگی |
غم یا بیلذتی بیشتر روزها، احساس گناه، ناامیدی |
توهم، باورهای عجیب، بیقراری شدید، گیجی |
|
چه باید کرد |
استراحت، حمایت خانواده و صبر |
مراجعه به پزشک و شروع درمان |
اورژانس پزشکی؛ مراجعه فوری |
مهمترین مرز بین غم پس از زایمان و افسردگی، زمان است. اگر علائم بیشتر از دو هفته بعد از زایمان ادامه پیدا کرده، یا آنقدر شدید است که مراقبت از خود یا نوزاد را سخت کرده، دیگر نباید آن را غم طبیعی دانست.
علائم افسردگی پس از زایمان
اگر چند مورد از این علائم، بیشتر روزها و دستکم دو هفته، ادامه داشته است، با پزشک حرف بزنید:
- غم، پوچی یا گریههای مکرر
- لذت نبردن از کارهایی که قبلاً دوست داشتید، یا از بودن با نوزاد
- احساس گناه، بیارزشی یا «مادر بدی بودن»
- اضطراب شدید و نگرانی مداوم درباره سلامت نوزاد
- بیخوابی، حتی وقتی نوزاد خواب است و فرصت خوابیدن دارید
- تغییر زیاد اشتها
- کنارهگیری از خانواده و دوستان
- فکرهای ترسناک و ناخواسته درباره آسیب رسیدن به نوزاد
فکرهای ناخواسته و ترسناک درباره آسیب دیدن نوزاد، در مادران مضطرب شایع است و مادر معمولاً از آنها وحشت دارد و هیچ قصدی برای عمل به آنها ندارد. این فکرها نشانه بیماری قابل درمان هستند و باید بدون ترس از قضاوت با پزشک در میان گذاشته شوند.
اضطراب پس از زایمان؛ روی دیگر ماجرا
برخی مادران بهجای غم، بیشتر اضطراب دارند: نگرانی دائمی که نوزاد نفس میکشد یا نه، بیدار ماندن برای مراقبت از نوزاد خواب، تپش قلب و ناتوانی در آرام شدن. اضطراب پس از زایمان به اندازه افسردگی شایع است و اغلب همراه آن دیده میشود. اگر نگرانی آنقدر زیاد است که نمیگذارد بخوابید یا نوزاد را به کس دیگری بسپارید، با پزشک یا روانشناس حرف بزنید. اضطراب پس از زایمان هم با همان روشهای افسردگی درمان میشود.
چه کسانی بیشتر در خطرند؟

افسردگی پس از زایمان ممکن است برای هر مادری پیش بیاید، اما این عوامل خطر را بیشتر میکنند:
- سابقه افسردگی یا اضطراب، قبل یا در طول بارداری
- سابقه افسردگی پس از زایمان در بارداری قبلی
- حمایت کم از طرف همسر یا خانواده
- استرسهای بزرگ، مثل مشکلات مالی یا اختلاف خانوادگی
- زایمان سخت، تولد زودرس یا بستری شدن نوزاد
- مشکلات شیردهی و کمخوابی شدید
چرا درمان مهم است؟
افسردگی پس از زایمان فقط حال مادر را بد نمیکند. افسردگی درماننشده میتواند ارتباط عاطفی مادر و نوزاد، شیردهی و مراقبت از نوزاد را تحت تأثیر قرار دهد. کالج زنان و مامایی آمریکا توصیه میکند همه زنان در دوران بارداری و بعد از زایمان، از نظر افسردگی و اضطراب بررسی شوند. یکی از ابزارهای رایج این بررسی، پرسشنامه دهسؤالی ادینبورگ است که پر کردنش چند دقیقه طول میکشد.
درمان؛ از گفتوگو تا دارو

- رواندرمانی: در افسردگی خفیف تا متوسط، رواندرمانی با روشهایی مثل درمان شناختی-رفتاری، اولین انتخاب است. رواندرمانی به مادر کمک میکند فکرهای منفی را بشناسد و با فشارهای این دوره کنار بیاید.
- دارو: در افسردگی متوسط تا شدید، یا وقتی رواندرمانی کافی نبوده، دارو لازم میشود. برخی داروهای ضدافسردگی با شیردهی سازگارند و در بیشتر موارد نیازی به قطع شیردهی نیست. انتخاب دارو و دوز آن را روانپزشک در تهران یا شهر خودتان، با توجه به شیردهی، انجام میدهد.
- خواب و حمایت: تقسیم شیفتهای شبانه بین مادر و همسر یا یکی از اعضای خانواده، تا مادر دستکم چند ساعت خواب پیوسته داشته باشد، بخشی از درمان است.
در ویزیتهای بعد از زایمان، علائم خلقی را به متخصص زنان خود هم بگویید. متخصص زنان علتهای جسمی مثل کمخونی بعد از زایمان و اختلال تیروئید را بررسی میکند. این بیماریها هم میتوانند خستگی و غم ایجاد کنند یا افسردگی را بدتر کنند.
کارهای کوچکی که در کنار درمان کمک میکنند
این کارها جای درمان را نمیگیرند، اما بهبود را آسانتر میکنند:
- هر روز حتی ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در نور روز قدم بزنید.
- وعدههای غذایی را جا نیندازید؛ گرسنگی و افت قند، زودرنجی را بیشتر میکند.
- انتظارتان از خودتان را پایین بیاورید؛ خانه مرتب در این ماهها اولویت نیست.
- دستکم با یک نفر که به او اعتماد دارید، درباره حالتان صادقانه حرف بزنید.
پدرها هم افسرده میشوند
افسردگی بعد از تولد فرزند فقط مخصوص مادران نیست. بررسیهای جمعبندیشده نشان دادهاند حدود ۱ نفر از هر ۱۰ پدر در دوران بارداری همسر یا سال اول بعد از تولد فرزند، علائم افسردگی دارد. افسردگی پدر بیشتر به شکل تحریکپذیری، کنارهگیری، کار زیاد یا پناه بردن به گوشی دیده میشود. افسردگی یکی از والدین، احتمال افسردگی دیگری را بیشتر میکند.
مشاوره از خانه، حتی با نوزاد در آغوش
مادری که نوزاد تازهمتولدشده دارد، بهسختی میتواند برای ویزیت حضوری از خانه بیرون برود. مشاوره تلفنی با روانشناس در دکتریاب برای همین وضعیت راه سادهای است. در این سرویس، مادر بهصورت تلفنی یا با تماس تصویری با روانشناس یا مشاور دارای پروانه حرف میزند و برای جلسهای که شاید فقط با یک چرت نوزاد همزمان باشد، لازم نیست از خانه بیرون برود. اگر علائم شدید باشد یا دارو لازم شود، روانشناس مادر را به روانپزشک ارجاع میدهد. گفتوگو محرمانه است و برخی مشاوران دکتریاب شبها و روزهای تعطیل هم پاسخ میدهند.
فوری: اگر مادر از فکر آسیب زدن به خود یا نوزاد حرف میزند، چیزهایی میبیند یا میشنود که وجود ندارند، رفتارهای بسیار عجیب دارد یا چند شب اصلاً نخوابیده و بسیار بیقرار است، او را تنها نگذارید و فوراً با اورژانس ۱۱۵ تماس بگیرید. برای مشاوره فوری تلفنی، صدای مشاور بهزیستی با شماره ۱۴۸۰ در دسترس است.
پیامی برای همسر و خانواده
- بهجای «باید خوشحال باشی»، بپرسید: «امروز چه کمکی از من برمیآید؟»
- بخشی از شیفتهای شبانه نوزاد را بر عهده بگیرید.
- کارهای خانه و مهمانداری را کم کنید و جلوی رفتوآمدهای زیاد را بگیرید.
- مقایسه کردن مادر با دیگران و توصیههای تکراری را کنار بگذارید.
- اگر علائم بیش از دو هفته طول کشید، مادر را برای گرفتن مشاوره همراهی کنید.
