تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه دوم

هدف: در این پروژه با راهکارها و ترفندهای مفید برای انجام هر چه بهتر پروژه علمی آشنا می شوید.

حداقل زمان مورد نیاز برای انجام پروژه: متغیر (بسته به نوع پروژه )

هزینه برآوردی: متغیر

سطح دشواری: متغیر

از ایده اولیه تا یک موضوع خوب و قابل اجرا

ایده یابی

در نظر بسیاری یافتن موضوع خوب مهم ترین و اصلی ترین مرحله در انجام پژوهش علمی است ، اما در عین حال سخت ترین قسمت آن هم می‌‌ باشد. شاید دلیل سختی نبودن منبعی برای یافتن موضوع است، در واقع باید گفت موضوع خوب ساختنی است نه یافتنی. آنچه که یافتنی است ایده و سؤال اولیه است.

راه ‌های پیشنهادی برای یافتن ایده:

بهترین راه برای پرداختن به یک ایده، پرداختن به چالشی است که از مدت ها پیش در این رشته داشتید، مثلا دانش آموزی که دوست دارد شوینده ای بسازد که به طبیعت آسیب نزند، یا دیگری از بحران آزولا در تالاب انزلی نگران بود، یا...در مورد نگرانی های زیستی تان در اینترنت جستجو کنید. مقاله های علمی که در این باره کار شده است بگردید. و با دبیر خود مشورت کنید. ممکن است ایده شما برای یک پروژه دانش آموزی بیش از حد سخت و دشوار باشد. در پروزه های دانش آموزی معمولا امکانات کم و زمان کوتاه محدود کننده هستند. ممکن است شما مجبور شوید ایده تان را برای وقتی بگذارید مه یک دانشمند واقعی شدید.

جستجو در اینترنت:

جستجو در اینترنت هر روز ساده تر می ‌شود ولی یافتن اطلاعات مورد نظر ، نیازمند صبر ، حوصله و کسب تجربه است. البته داشتن حافظه خوب و دقت نظر کمک زیادی به شما خواهد نمود. اولین و مهمترین نیازمندی شما ،‌ ساختن کلمات کلیدی مناسب است. اگر در مورد موضوعی خاص اطلاعات کافی ندارید ، معمولا جستجوی مستقیم آن نتایج خوبی نخواهد داشت . بهترین راه استفاده از مطالب دائره ‌المعارف ها نظیر ویکی ‌پدیا است، پس از مطالعه اولیه ضمن اشراف نسبت به موضوع، می ‌توانید از کلمات کیدی و لینک‌ های مطرح شده استفاده کنید.

در هر سایت لینک های بسیاری وجود دارد ، دیدن اطلاعات و لینک‌ های مرتبط با هدف شما، در میان حجم انبوه مطالب هر صفحه وب، نشان دهنده تجربه و دقت شماست.

اگر از اینترنت برای پیداکردن ایده می ‌خواهید استفاده کنید ، بهتر است با یافتن سایت ‌های زیر این کار را انجام دهید.

-سایت ‌های اخبار علمی

https://i-biology.net/

https://www.newscientist.com/

- سایت هایی که برای راهنمایی چگونگی انجام پروژه علمی برای دانش‌اموزان طراحی شده‌ است.

سامانه پروژه های دانش آموزی تبیان:

http://project.tebyan.net/

مرجع اصلی پروژه های دانش آموزی در جهان

http://www.sciencebuddies.org

شما می توانید از پروژه های موجود در این سایت ها فقط ایده بگیرید یا اگر ایده خاصی به ذهنتان نرسید مانند یک آزمایش آن را تکرار کنید.

-اگر نسبت به زمینه خاصی علاقه‌ مند هستید می‌ توانید بعد از بدست آوردن اطلاعات کلی مرتبط ( برای آین کار می ‌توانید از سایت هایی نظیر ویکی ‌پدیا استفاده نمایید.) ، از سایت ها و یا مقاله هایی که سؤالات و تحقیقات جدید در باره زمینه مورد علاقه ‌تان را ارائه می دهند ، استفاده کنید. دقت کنید سایت های خبری و ویکی پدیا تنها برای ایده یابی مفیدند و نباید آن ها را در منابع ذکر کنید.

-معمولا سایت دانشگاه های بزرگ دنیا دارای بخش ‌های جالبی برای دانش ‌آموزان دارد.

خواندن مجلات:

مجله دانستی ها مجله علمی و بسیار معتبری است که ایده های بسیار خوبی برای شما به همراه خواهد داشت. این مجله را به راحتی می توانید تهیه کنید یا مشترک شوید.

مجله داروگ یک مجله زیست محیطی است. اگر به ایده های زیست محیطی، تنوع زیستی و ...علاقه دارید خواندن این مجله برای شما پربار خواهد بود. ضمن اینکه این مجله بخشی برای معرفی ایده های دانش آموزان دارد که می توانید از آن بیاموزید.

-شما می‌توانید برای یافتن ایده از هر چیزی استفاده نمایید. به عنوان مثال فیلم ‌های علمی زیادی وجود دارد که می ‌توانید از آن ها ایده بگیرید. اگر بخش های بالا را به هر دلیلی انجام نداده ‌اید و یا حتی بی نتیجه بوده ‌اند، این بخش بسیار مفید خواهد بود.

مشاهده اطراف:

محیط اطراف ما پر از سوال‌ های حل نشده ای است که چون به تناقضات آن ها عادت کرده‌ایم به راحتی از کنار آن ها می ‌گذریم. ما باید بتوانیم توانایی خوب مشاهده کردن پدیده های اطراف خود را پرورش دهیم. هیچ دقت کرده اید که مارمولک می تواند برخلاف نیروی جاذبه روی سقف راه برود؟ به رنگ های مختلف سنگ های کف رودخانه دقت کرده اید؟ وقتی به مناطق کوهستانی می روید به پوشش گیاهی آن منطقه و تفاوت آن با سایر مناطق فکر کرده اید؟ شکل ابرهای مختلف را در آسمان دیده اید؟

دیدن پدیده های اطراف هم می تواند به صورت ماکروسکوپی (در ابعاد بزرگ) باشد و هم میکروسکوپی(در ابعاد کوچک). شما می توانید چیزهای جالب اما کوچکی که در اطرافتان وجود دارد را زیر میکروسکوپ و یا استریوسکوپ (لوپ) با بزرگنمایی ببنید. دیدن چشم های مگس، بال پروانه، خارهایی که در کوه و بیابان وجود دارند و موجودات ذره بینی که در آب راکد وجود دارند با بزرگنمایی های بیشتر همگی باعث می شوند تا ما با عمق بیشتری محیط اطراف خود را شناسایی کنیم.

اما باید به یک نکته دقت کرد که مشاهده تنها به معنی دیدن وقایع نیست بلکه استفاده از تمامی حواس به منظور درک پدیده است. مشاهده علاوه بر خوب دیدن یعنی خوب شنیدن، بوییدن، چشیدن و لمس کردن. ما باید دقت خود را در تمامی این حواس بالا ببریم. تا به حال پرزهای روی بدن لارو پروانه ای را لمس کرده اید؟ بوی عطر سیب های مختلف با رنگ های مختلف را حس کرده اید؟ اگر پرنده ای در خانه دارید به صداهای مختلف آن در طول شبانه روز دقت کرده اید؟ به طعم آب در مناطق مختلف کشور فکر کرده اید؟

برای تمرین مشاهده می توانیم سوالاتی از خود بپرسیم مثل اینکه برگ های گلدان های خانه مان چه شکلی اند؟ بعد به آن پاسخ دهیم سپس به دنبال جواب واقعی سوالات برویم و ببینیم که تا چه حد توانسته ایم درست جواب دهیم.

برای بالا بردن دقت راههای مختلفی وجود دارد؛ از قبیل نقاشی کردن. برای نقاشی کردن باید تمام زوایای موضوع مورد نظر خود را شناسایی کنیم. به نظر شما چه راههای دیگری برای افزایش دقت وجود دارد؟

نکته مهم دیگر این است که توانایی خوب دیدن ( در معنای کلی ) و دقیق بودن رکن اصلی هر پژوهش علمی است. بسیاری از کشفیات مهم تاریخ علم بواسطه دقت نظر کشف شده اند. به عنوان نمونه کشف آنتی بیوتیک نتیجه مشاهده دقیق «فلیمینگ است». احتمالا اگر فلیمینگ فرد دقیقی نبود،‌ نمی‌توانست اسم خود را در تاریخ ثبت نماید.

استفاده از موضو‌ع های موجود

اگر نسبت به موضوع انجام شده‌ای علاقه خاصی دارید میتوانید آن را انتخاب کنید و بعد از مطالعه‌ای مختصر سعی کنید جنبه هایی که کمتر یه آن توجه شده است را امتحان کنید. شما حتی می‌توانید راه حلی متفاوت از راه‌حل مطرح شده ارائه دهید. مسئله‌ای که در بخش‌های افزایش کیفیت تمام کارخانه‌ها به کرات اتفاق می‌افتد. البته شما میتوانید در منابع مختلفی نظیر بخش دانش آموزی سایت تبیان پیشنهادهای خیلی خوبی برای انتخاب موضوع پیدا کنید. توجه به این نکته ضروری است که مطمئنا شما تنها اولین و آخرین فردی نیستید که با یک موضوع در چنین منابعی آشنا میشوید. پس برای بهتر شدن موضوع انتخاب شده از چنین منابعی مطالعه و فکر کنید.

سؤال سازی

ممکن است شما نسبت به زمینه‌ای خاص علاقمند باشید و حتی ممکن است نسبت به آن با دوستانتان اتفاق نظر داشته باشید ولی هیچ ایده و موضوعی به ذهنتان نرسیده باشد. بهترین کار در اینگونه مواقع فکر کردن جمعی و ساخت سؤالات مرتبط است.

برای هر چه بهتر نتیجه گرفتن موارد زیر توصیه می‌شود.

هر سؤالی که به ذهنتان می‌رسد مطرح نمایید و سؤالاتتان را بنویسید،‌ هر چقدر تعداد سؤالات بیشتر باشد بهتر است و نشان دهنده عمیق و چند بعدی فکر کردن شماست. می‌توانید به طور پیش فرض 50 سوال را به عنوان حداقل تعداد در نظر بگیرید و در گروه آنقدر سؤال بسازیدکه به این رقم برسید.

در گام بعدی لازم است سؤالات تان را دسته بندی نمایید، بر اساس دسته‌ جات ایجاد شده حتی می ‌توانید در مورد خودتان قضاوت نمایید که به کدام جنبه بیشتر و به کدام جنبه کمتر پرداخته‌اید.

دسته مورد توافق گروه را انتخاب و سؤالات آن را بررسی نمایید. تعداد زیادی از سؤالات مطرحه جواب مشخصی دارند، آنهارا از لیست سؤالات تان حذف نمایید. احتمالا اگر خوب فکر کرده باشید سوالات جالب، پایه‌ ای باقی مانده اند که حتی باعث تعجب خودتان هم شده است که چگونه به آن رسیده‌اید. از این سوالات می‌توانید برای ساخت موضوع استفاده کنید. البته ممکن است بعد از مرحله حذف سؤال خاصی باقی نمانده باشد و نشان می‌دهد شما علاقه به دانستن در مورد آن زمینه به خصوص را دارید و با خواندن کتابی مرتبط می ‌توانید به خودتان کمک کنید ولی برای یافتن ایده باید مسیر دیگری را امتحان کنید و یا آنکه عمیق ‌تر فکر کنید.

ویژگی ‌های موضوع خوب:

آموزنده باشد: در زمان تصمیم کیری برای انتخاب موضوع باید به این سوال پاسخ دهید: با انجام کار پژوهشی مطابق با موضوع انتخابی، چه مطالبی را می ‌آموزم؟

قابل اجرا باشد: سه عامل زمان، امکانات و سطح علمی قابل اجرا بودن یک موضوع را معلوم می‌کنند.

هیجان انگیز و دوست داشتنی باشد: مهم ترین ویژگی یک موضوع خوب، شما وضوعی را انتخاب می‌کنید که از انجام آن لذت ببرید .

ویژگی‌ های دیگری را می ‌توان مطرح نمود که اهمیت آن بسته به خود فرد است ، نظیر کاربردی بودن ، جدید بودن و یا حتی قابلیت اول شدن در جشنواره خوارزمی!!!!!!!!!!!!!!!!!

تبدیل ایده به موضوع

وقتی شما ایده‌ای یافتید یا سؤال خاصی برایتان ایجاد شد و احساس کردید که قابلیت تبدیل به کشف علمی و یا حداقل موضوع پروژه کارگاه علوم را دارد احساسات متعددی خواهید داشت. مسلما در ابتدا بسیار ذوق زده خواهید شد و دوست دارید آن را با هم گروهی ‌هایتان و معلم راهنما مطرح کنید و معمولا اتفاق ناراحت کننده این است که جذابیت آن برای افراد دیگر بسیار کمتر از جذابیت آن برای خودتان است. این اتفاق کاملا بدیهی است ، درکی که شما از آن سؤال و یا ایده پیدا کرده ‌اید برای افراد دیگر به خوبی ملموس نیست و برای ملموس و واضح شدن آن، لازم است ایده‌ تان را پردازش و از جنبه های مختلف به آن فکر کنید و در انتها آن را تبدیل به موضوع‌ های قابل آنجام نمایید. در ادامه چند راه پیشنهادی ارائه می‌ شود

1-مطمئن شدن از اینکه اولین نفر و یا حداقل جز اولین افرادی هستید سؤال مورد نظر به طور چدی برایتان مطرح شده.

امروزه فناوری اینترنت این مرحله را بسیار آسان نموده و تنها لازم است کلمات کلیدی مناسبی برای جستجو انتخاب کنید و با توجه به انگلیسسی بودن اکثر مطالب علمی در اینترنت ، حتما انگلیسی جستجو نمایید . اگر برایتان مشکل است ، می ‌توانید از دوستانتان و یا معلمین راهنما کمک بگیرید.

2-ایده تان را تجریه و تحلیل کنید. مثلا مسیر فکری که منجر یه ایجاد ایده ‌تان شد را به یاد‌آورید و یا ببینید چرا تا به حال به آن فکر نکرده بودید. جنبه جدید،‌ جالب و هیجان انگیز بودن ایده‌تان را متوجه شوید و برای ساخت موضوع بر روی آن تاکید داشته باشید.

3-از جنبه های مختلف به ایده و یا سؤالتان فکر کنید و از جنبه‌ های مختلف در اینترنت به جستجو بپردازید. اگر این کار را به صورت گروهی انجام دهید ، نتایج بهتری خواهید داشت. می ‌توانید جستجو در اینترنت را نیز بین خودتان تقسیم کنید و هر کدام از اعضا،‌ مسئول بخشی از جنبه‌ های مطرح شده شوند.

4-زمینه ‌ها و موضوعات مشابه را حدس بزنید و مطالب مرتبط با آن ها را بیابید. فایده این کار یافتن روش انجام پژوهش است،‌ مخصوصا اگر موضوع تان نسبتا جدید باشد، می‌توانید از اطلاعاتی که در این مرحله بدست می ‌آورید در انتخاب مسیر استفاده نمایید.

5- ببینید ایده ‌تان به چه زمینه‌ هایی مرتبط است، حتی ممکن است ایده ‌تان کاملا میان ‌رشته ‌ای باشد ( مثلا هم به زیست ‌شناسی و هم به فیزیک مرتبط باشد) ، می ‌توانید انتخاب کنید که بر روی اید‌ه ‌تان در چه زمینه ای کار کنید.

5-در نهایت لازم است اطلاعات و افکارتان را دسته بندی و جمع ‌بندی نمایید. در واقع موضوع شما جمله مشخصی است که معمولا در قالب‌های زیر ساخته می ‌شود:

بررسی (ارتباط) (نقش) (تاثیر) ..........................بر ..................................

ساخت..................................

ساخت ..........................با استفاده از...........................

شما علاوه بر ساخت موضوع به جنبه‌های عملی آن نیز پرداخته ‌اید که از اطلاعات بدست آمده برای نوشتن طرح تحقیق و اجرای پژوهشتان ، میتوانید استفاده کنید.

مطالب مرتبط:

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه اول

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه دوم

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه سوم

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه چهارم

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه پنجم

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه ششم

تمام آنچه لازم است برای یک پژوهش زیست شناسی خوب بدانیم...، جلسه هفتم

بخش پژوهش های دانش آموزی تبیان

تهیه: پریسا صحرانورد فرد، مهبان رحیمی فرد، سارا قربانی، مرضیه عقدایی

تنظیم: زینب شاه مرادی