دیدگاه هاى دانشمندان در تعریف علم النفس گوناگون بوده،دانشمندان غربى علم النفس را به گونه هاى مختلف تعریف نموده اند:

1 - از دیدگاه ارسطو علم، روانشناسى علمى است که در آن ازمسائلى از قبیل مجرد بودن روح، ارتباط روح با بدن، و قواى روح و جدائى روح از بدن، و این که با از بین رفتن بدن روح به حیات خویش ادامه مى دهد و ... بحث و بررسى مى کند. مبناى این نظر این است که آدمى از دو عنصر روان و تن به وجود آمده است یعنى عنصرى که پس از مرگ از بدن خارج مى گردد و طبق معتقدات مذهبى تا ابد جاویدان خواهد بود(روان) و عنصرى که پس از مرگ مندرس واز بین مى رود(جسم و تن) (1) .
تعریف روانشناسى براساس روح، به دانشمندان یونان باستان مربوط مى شود. افلاطون(347 - 427 ق م) وارسطو(322 - 384 ق م) روانشناسى را مطالعه روح مى دانستند وفرض بر این بود که هشیارى با روح، ارتباط دارد بنابراین مطالعه هوشیارى و فرایندهاى روانى مربوط به آن بخشى از مطالعه روح بود (2) .
2 - نظر دوم این که روانشناسى همان مطالعه و بررسى ذهن و آثارو احکام آن مى باشد.
خوانندگان توجه دارند که این نظر با نظر قبلى در تعریف علم النفس فرقى ندارد جز در متعلق آن، یعنى در تعریف قبلى، مطالعه در روح و آثار و صفات و ویژگیهاى آن بود و لکن در این تعریف متعلق علم النفس، «ذهن »، یعنى مطالعه آثار و صفات وویژگیهاى ذهن مى باشد.
حال این سوال به بداهت مطرح مى گردد که مراد از ذهن چیست؟ تافرق این نظر با نظر قبلى به خوبى معین و مشخص گردد.
در پاسخ این سوال مى گوئیم که در ماهیت و حقیقت ذهن نظرهاى مختلف و متضاد وجود دارد:
نظر اول این که ماهیت ذهن همان جوهر ذات معینى است و منشااعمال روانى مى باشد.
نظر دوم این است که ذهن، عمل مغز است و اعمال ذهنى نتیجه فعل و انفعالات مغز و سایر مراکز عصبى است.
آرى غیر این دو نظر نظرهاى گوناگونى با تعبیرهاى مختلف درتبیین معناى ذهن ذکر شده از قبیل این که مراد از ذهن همان جریان یا فعالیت یا عمل و حرکت مى باشد و لکن این نظرات بالاخره از حالات و اعمال روانى جدا نیستند و حالات روانى را با توجه به مفهومى که از آنها در نظر دارند، در روانشناسى مورد بحث ومطالعه قرار مى دهند.
غیر از دو تعریفى که براى علم النفس ذکر شد، تعریف دیگرى ازقبیل این که روانشناسى همان مطالعه حالات روانى و تحقیق وتوصیف دقیق نفسانیات -علم استقرائى حیات نفسانى- مطالعه فعالیتهاى روانى و غیر اینها تعریف شده است. منتها غالبا خالى از اشکال نیستند، زیرا محدود کردن روانشناسى به نفسانیات وجدا نمودن این جنبه از شخصیت انسان از جنبه بدنى است و تمام فعالیتها و حالات و توصیف دقیق نفسانیات همراه با حرکات بدنى است. منتها در هر فردى به صورت خاصى انجام مى گیرد (3) .
دانشمند غربى به نام «نرمان ل. مان » برخى از اشتباهات روانشناسان را در تعریف علم النفس چنین اظهار مى کند:
«باید گفت که درباره روانشناسى و روانشناسان نظرهاى اشتباه ودور از حقیقتى وجود دارد. یکى از این عقائد نادرست این است که روانشناسان مى توانند فکر و منش هر فرد را در یک نگاه بخوانندو او را بشناسند و مفهوم نادرست دیگر این است که روانشناسان در امورى مثل احضار ارواح و تله پاتى و کف بینى مهارت دارند،ولى حقیقت این است که روانشناسان کسانى هستند که مى خواهندنشان دهند شخصى که فکر دیگران را مى خواند چگونه این کار راانجام مى دهد یا چگونه یک نفر طالع بین توانسته است بعضى ازحوادث تاریخى را پیش بینى کند.
غالبا ما به افرادى بر مى خوریم که ادعا مى کنند روانشناس هستند، چرا این افراد چنین ادعائى مى کنند؟ چون آنها خیال مى کنند طبیعت و ماهیت آدمى را مى شناسند، مى توانند در یک نگاه مردم را ارزیابى کنند مثلا «مان » که کتاب ترجمه و اقتباس آثار اوست، مى نویسد: «شخصى را با تحصیلات عالى مى شناسم که مدعى است مى تواند درباره هوش اشخاص اظهار نظر کند و این قضاوت را با مشاهده فاصله موجود بین چشمان آنها مى دهد». بعضى دیگرادعا مى کنند که با نگاه کردن در چشمان دیگران مى توانند افرادنادرست را بشناسند مثلا اگر شخصى بتواند به طور ثابت و یکنواخت در چشمان آنها نگاه کند مى گویند شخص نادرستى است! این نوع ادعاها همیشه نتیجه آشنائى غلط با روانشناسى و آنچه روانشناس مى تواند انجام دهد، بوده است و تا هنگامى که مردم روانشناسان را آن طورى که هست بشناسند، چنین مدعیانى وجود خواهند داشت (4) .
نظرات دانشمندان غرب
دانشمندان غرب نظرات گوناگونى در تعریف روانشناسى دارند ازباب نمونه:
1 - «ویلیام جیمس » روانشناسى را عبارت از شرح و توضیح حالات هوشیارى با خودآگاهى از قبیل احساس و ادراک تعقل -تصمیم -عواطف و تمایلات مى داند و معتقد است که توضیح این حالات، علل وشرائط و نتائج فورى این حالات است.
2 - «فریر» در کتاب خود «روانشناسى عمومى » روانشناسى راحقائق قابل بررسى که درنتیجه تحقیقات مربوط به روانشناسى جمع آورى شده است، مى داند.
بدیهى است که این تعریف به اصطلاح اهل منطق و فلسفه یک تعریف دورى است که عقل و عقلاء آن را باطل مى دانند زیرا در تعریف روانشناسى، خود روانشناسى ذکر شده به این معنى که خودروانشناسى متوقف بر روانشناسى مى باشد و این عقلا محال است.
3 - «هلب » یکى دیگر از دانشمندان اروپائى مى گوید:
«روانشناسى مطالعه پیچیده تر طرح رفتار و جریانهائى از قبیل یادگیرى، ادراک، عواطف که در طرح رفتار قرار دارند، مى باشد».
4 - «اسپرلینک » علم النفس را این گونه تعریف مى کند:
«روانشناسى عبارت است از مطالعه جنبه هاى مختلف رفتار وارتباط آنها با یکدیگر یعنى فعالیتهائى که اغلب با کارهاى بدنى همراه هستند به عنوان رفتار در روانشناسى مورد بحث واقع مى شوند. روى این ملاحظه روانشناسى عبارت است از مطالعه جنبه هاى مختلف رفتار آدمى از قبیل جنبه هاى بدنى و جنبه هاى عاطفى وجنبه هاى اجتماعى و عقلانى و اخلاقى و هنرى و ارتباط این جنبه هابا یکدیگر».
از اینرو برخى از دانشمندان در تعریف روانشناسى این گونه مى نویسند: (5)
«روانشناسى علم مطالعه رفتار موجود زنده در محیط است ». حال اگر این تعریف را بپذیریم و تایید کنیم، دامنه مطالعات روانشناسى علمى که تا چندین سال پیش محدود به بررسى نفسانیات آدمى بود، گسترش زیادترى پیدا مى کند و شامل مطالعه رفتار همه موجودات زنده در محیط مى گردد (6) .
روى این اصل است که در حال حاضر به جاى روانشناسى بیشتر ازواژه رفتار شناسى استفاده مى شود چنان که مولف کتاب «مقدمه روانشناسى عمومى » در صفحه 66 کتاب خود از «واتسن » یکى ازروانشناسان آمریکا، روانشناسى را این گونه تعریف مى کند:
«روانشناسى علمى است که مربوط به هوشیارى نیست، بلکه مربوطبه رفتار است ». و در جاى دیگر کتاب خود، صفحه 105 مى نویسد:
«به طور کلى مى توان گفت که روانشناسى، دانش رفتار است و به وسیله بکارگیرى روشهاى مختلف علمى، روانشناسان مى کوشند اصول اولیه مربوط به رفتار افراد را کشف کنند».
چنان که ملاحظه مى کنید، در تعریف روانشناسى سه کلمه و واژه اساسى و بنیادى آورده شده:
واژه اول این که روانشناسى علم است و واژه دوم این که روانشناسى از قبیل مطالعه رفتار است و واژه سوم این که موردرفتار در حیوان زنده، انسانها یا سایر حیوانها است.
چنان که در مقاله گذشته گفتیم، روانشناسى از قبیل علم مى باشدزیرا علم به معناى مجموعه سیستماتیکى از دانش است و این دانش براساس مشاهده واندازه گیرى دقیق پدیده ها حاصل مى شود و این ویژگى بر روانشناسى نیز قابل تطبیق است.
پس روانشناسى علمى از علوم است و اگر همراه ظرائف و لطائف ومهارت و تخصص فوق العاده درکار باشد، مى تواند هنر هم محسوب گردد (7) .
از اینرو «نرمان مان » دانشمند غربى (متوفاى 1951میلادى)مى نویسد:
«امروزه روانشناسى را معمولا به علم رفتار تعریف مى کنند امانکته قابل توجه این است که کلمه رفتار چنان معناى گسترده اى یافته که اینک اغلب شامل چیزهائى شده است که سابقا جزءهوشیارى محسوب مى شدند». فرایندهاى شخصى و خصوصى از قبیل تفکردر حال حاضر«رفتار درونى » تلقى مى شوند چنان که «کنت کلارک وجورج میلر» (متوفاى 1970میلادى) مى نویسند:
«روانشناسى معمولا به عنوان مطالعه علمى رفتار تعریف مى شود وموضوع مطالعه آن شامل فرایندهاى رفتارى قابل مشاهده از قبیل حرکات، بیانگر گفتار و تغییرات «فیزیولوژیایى » و نیزفرایندهائى است که صرفا حاصل استنباط هستند مانند تفکر ورویا» (8) .
«ریچارد مه پیر» یکى دیگر از دانشمندان غربى (متوفاى 1981میلادى) در تعریف روانشناسى با عبارت جدیدترى مى نویسد:
«روانشناسى عبارت است از تحلیل علمى فرایندهاى ذهنى وساختهاى حافظه آدمى به منظور درک رفتار وى » (9) .
با توجه به جمع بندى مطالب بالا مى توانیم ادعا کنیم که روانشناسى طى تاریخچه کوتاه خود به گونه هاى متفاوتى تعریف شده است. نخستین دسته از روانشناسان حوزه کار خود را مطالعه فعالیت ذهنى مى دانستند تا توسعه رفتارگرائى در آغاز قرن حاضرو تاکید آن بر مطالعه انحصارى پدیده هاى قابل اندازه گیرى عینى روانشناسى به عنوان بررسى رفتار تعریف شد و این تعریف هم شامل مطالعه رفتار حیوان ها و هم رفتار آدمیان.
از سال 1930 تا 1960 میلادى در بسیارى از کتابهاى درسى روانشناسى همین تعریف ارائه شد اما با توسعه روانشناسى پدیدارشناختى و روانشناسى شناختى بار دیگر به تعریف قبلى رسیده ایم یعنى در حال حاضر در تعاریف روانشناسى هم به رفتار اشاره مى شود و هم فرایندهاى ذهنى.
از اینرو در کتاب زمینه روانشناسى، ص 35 روانشناسى چنین تعریف مى گردد: «مطالعه علمى رفتار و فرایندهاى روانى ». این تعریف هم روانشناسى را به مطالعه عینى رفتار قابل مشاهده نمایان مى سازد و هم به فهم و درک فرایندهاى ذهنى که مستقیما قابل مشاهده نبوده و براساس داده هاى رفتارى و عصب، زیستى شناختى قابل استنباط است، عنایت دارد».
از مجموع نظرات دانشمندان غربى در طول تاریخ علم مى توان این نتیجه را به دست آورد که سه تعریف از روانشناسى تا کنون بیان شده است که همگى آنها با هم در ارتباط هستند.
اولین تعریف که قدیمى ترین تعریف است، این که روانشناسى یعنى مطالعه روح، و دومین تعریف روانشناسى که در واقع پلى است بین تعریف اول و تعریف سوم، این است که روانشناسى یعنى علم زندگى روانى و سومین تعریف که امروزه در مجامع علمى اروپائى و غیراروپائى در سطح گسترده اى پذیرفته شده است، روانشناسى، علم رفتار موجودات زنده است (10) .
از جمله دانشمندان ایرانى که از تعریف سوم براى روانشناسى دفاع جانانه اى نموده است، دکتر «سیروس عظیمى » است. در کتاب اصول روانشناسى عمومى، ص 30 چنین مى نویسد:
«روانشناسى (یا بهتر بگوئیم رفتارشناسى) کیفیت رفتارموجودات(ارگانیزم) را با استفاده از روشهاى علمى مورد بررسى وتحقیق قرار مى دهد، براى روانشناسى یک تعریف کلى ذکر مى کنیم تابتواند از جمیع جهات جوابگوى نظریات مطالعه علمى رفتار باشد:
«دانش روانشناسى درباره مجموع وقایع قابل تحقیق که ارتباط بارفتار موجودات زنده دارند، مطالعه مى کند».
و نیز مولفین کتابهاى «روانشناسى عمومى » ص 1 و «روانشناسى تحلیلى » ص 11 و 12 هر دو در معرفى روانشناسى و تعریف آن چنین مى نویسند: «بهتر بود که در ازاء واژه روانشناسى کلمه رفتارشناسى براى این دانش بکار مى رفت تا هیچ گونه ابهامى درموضوع باقى نمى ماند».
سپس اضافه مى کند: که واژه اى مانند روانشناسى همواره حاوى کیفیات و حالات ماوراءالطبیعه و آنچه که سابقا علم النفس مى نامیدند، مى باشد (11) .
«على اکبر شهابى » در کتاب اصول روانشناسى از نظر تعلیم وتربیت ناشر دانشگاه تهران، خرداد سال 1317 ش ص 1 در تعریف روانشناسى این گونه اظهار نظر مى کند:
«روانشناسى قسمتى از علوم فلسفى است که بحث مى کند از کیفیات و حالات روح و ارتباط آنها با اعضاء بدن.
به عبارت دیگر: بحث مى کند از زندگانى معنوى و درونى انسان ویا چنان که یکى از علماء روانشناس مى گوید: روانشناسى عبارت است از شناختن خویشتن به وسیله خویشتن ».
تعریف روانشناسى از دیدگاه اسلام تا اینجا بررسى تعریف روانشناسى براساس دیدگاه فلاسفه یونان قدیم و فلاسفه و دانشمندان غربى بود اما روانشناسى از دیدگاه اسلام عبارت است از بررسى عامل حیات و آثار حیاتى طبق آموزش هاى الهى و پیشوایان اسلام.
از آنجا که روان یکى از آثار و نشانه هاى خداوند است در حقیقت علم روانشناسى عهده دار بیان و تفسیر یکى از نشانه هاى خداوندى مى باشد و تحقیقات علمى مربوط به روح و روان نیز مى تواند به عنوان یک برداشت اسلامى و الهى مورد استفاده قرار گیرد.
روى این ملاحظه تمام تحقیقات و یافته هاى علمى روانشناسى که واقعا به مرحله علم و تحقیق و واقعیت رسیده و صد در صد ثابت شده، علم الهى اسلامى محسوب مى شوند. اساس و ریشه این نوع تفکرهمان جمله معروف پیامبر گرامى اسلام(ص) است که از خداوند چنین درخواست کرد:
«اللهم ارنى الاشیاء کما هى » «پروردگارا اشیاء را آنچنان که هستند، به من بنمایان ».
در حقیقت مى توان حقائق مسلم دین آسمانى را به عنوان معیارهاى داورى و قضاوت و تحقیق و بررسى قلمداد و از روى این الگونظریه هاى سایر مکاتب را مورد نقد و بررسى قرار داد و آنچه راکه با قوانین و دستورات و بینش هاى صحیح وحى الهى منافات ندارد، آن را پذیرفت و آنچه را که منافات دارد، رد نمود وآنچه را که در حد فرضیه و تئورى مطرح شده اند و منافاتى بااصول و معیارهاى اسلامى ندارند، در معرض آزمایش و تحقیق قرارداد (12) .

--------------------------------------------------------------------------------

1- مقدمه روانشناسى، ص 2 و 3 تالیف دکتر على شریعتمدارى.
2- کتاب فرهنگ توصیفى اصطلاحات روانشناسى، تالیف فرانک برونومترجم مهشید پارسائى، فرزانه طاهرى.
3- مقدمه روانشناسى، ص 2 - 3.
4- اصول روانشناسى، تالیف: نرمان مال . مان -ترجمه و اقتباس دکتر محمود ساعتچى، چاپ پنجم، ص 4.
5- مقدمه روانشناسى، تالیف: دکتر رضا شاپوریان، ص 14.
6- زمینه روانشناسى: ج 1، ص 35.
7- مقدمه روانشناسى عمومى، ص 108.
8- روانشناسى اجتماعى، تالیف: ژان استوتزل استاد دانشگاه درپاریس ترجمه على محمد کاردان، ص 6.
9- مدرک قبل.
10- فرهنگ توصیف اصطلاحات روانشناسى، تالیف فرانک برنو، مترجم مهشید پار-سائى و فرزانه طاهرى، ناشر طرح نو ، چاپ اول ، سال 1373ش.
11- علم النفس الاجتماعى، دکتر حامد عبدالسلام زهران، بیروت،قاهره، ص 197، طبع پنجم، سال 1984 میلادى.
12- بررسى مقدماتى اصول روانشناسى اسلامى، ج 1، ص 13 - 14.

حسین حقانى زنجانى / تبیان