تجربه تاریخی 30 تیر و شرایط امروز\

حرکات ایذایی و مخالفت‌های سازمان‌یافته افراد شناخته‌شده و گروه‌های متشکل سیاسی که از نفوذ و تریبون‌هایی با بنیان قوی مادی و پیروان متعصب برخوردارند، در ارتباط با رخدادهای مختلف ماه‌های اخیر - از تصویب برجام تا انتخابات مجلس، انتخابات ریاست‌جمهوری و شوراها، قرارداد با شرکت نفتی توتال که با خواست اکثریت ایرانیان و ضرورت‌های زمان و مکان قرین بوده، لزوم توجه به تاریخ را جدی‌تر می‌کند. منافع ملی و توسعه کشور، ایجاد اشتغال، پیشرفت ارزش‌ها، ارتباطات بین‌المللی، بازگشت منزلت ایران و ایرانی به جایگاه خود و اعتبار منطقه‌ای با تعاریف جهانی، دستاوردهایی است که برنامه‌ریزی برای تضعیف شخص رئیس‌جمهور با نیات شناخته‌شده و همه مقاومت‌ها و کارشکنی‌ها را نیازمند مداقه جدی‌تر می‌کند.
در آستانه 30 تیر قرار داریم. عملکرد مجلس‌نشینان دوران نخست‌وزیری شادروان دکتر محمد مصدق را به یاد بیاوریم که به رخداد تاریخی 30 تیر منجر شد. تکرار تاریخ اگر در آن حد و اندازه هم نباشد، ولی از باب مرور تاریخ معاصر می‌تواند ضروری و عبرت‌آموز باشد. حوادث و مسائل سیاسی ایران بعد از شهریور 1320 همچون نهضت ملی‌شدن صنعت نفت، حکومت ملی شادروان دکتر محمد مصدق، وقایع 30 تیر و 28 مرداد و دیگر رخدادهای آن زمان، بدون انکار، نقش برجسته‌ای در سرنوشت ایران و ایرانیان بر جای گذارده است. از پیامدهای مهم این رخدادهای تاریخی... انتشار کتاب‌ها، مقالات، اطلاعات و اسناد و مدارکی است که با کوشش خستگی‌ناپذیر و قابل تقدیس صاحب‌نظران و آگاهان سیاسی به منظور آگاهی جامعه و به‌ویژه نسل جوان ضبط شده و در تاریخ در دسترس همگان قرار گرفته است. سال‌های 32 - 1320 یک دوره مشخص و بسیار مهم در تاریخ معاصر ایران است، هرچند به‌هم‌ریختگی و تا حدودی هرج‌ومرج در همه شئون سیاسی و اجتماعی آن دوران نیز به چشم می‌خورد. در مقوله چگونگی و آثار تحولات تاریخ معاصر در رابطه با ماجراهای دولت ملی باید گفت:
نابسامانی‌های اقتصادی و به‌ویژه اشغال کشور به وسیله ارتش‌های بیگانه و پیامدهای ناگوار آن همه امور کشور را تحت‌تأثیر خود قرار داده بود، ولی در بستر این حرکات نامنظم و آشفتگی‌ها یک جریان ناب اجتماعی و تاریخی به‌تدریج در مسیر اصلی خود پدیدار شد و برای نخستین‌بار در تاریخ ایران یک الگوی عملی و واقعی از روش دموکراسی را در قالب دولت ماندگار دکتر مصدق ارائه داد. باید اذعان کرد که پیدایش این جریانات اصیل اجتماعی و تاریخی پس از گذار از استبداد رضاشاهی، درواقع تجدید حیات مشروطیت ایران به شمار می‌رود. هرج‌ومرج و به‌هم‌ریختگی امور کشور بعد از شهریور 1320 و اختلالات اجتماعی در آن سال‌ها، علاوه بر عوامل دیگر، بی‌شک یک واکنش طبیعی دوران اختناق 20ساله و از پیامدهای حکومت پیش از آن به شمار می‌رود. دکتر مصدق در جریان یک مبارزه فشرده برای ملی‌کردن صنعت نفت با همراهی و همگامی توده مردم به حکومت رسید، درحالی‌که هدف اصلی او در قبول پست نخست‌وزیری، پیگیری هدف ملی‌کردن صنعت نفت و قطع نفوذ بیگانگان بود.
با این همه همانند آنچه قبلا گفته و عمل کرده بود، می‌خواست با اختیارات نخست‌وزیری به آرمان‌ نهضت مشروطیت ایران، یعنی دموکراسی و حکومت مردم بر مردم نیز تحقق بخشد.
این همان آرمان بزرگ و ستودنی‌ای بود که اندیشه‌ها و باورهای او را شکل می‌داد و بر تمامی کردارهای سیاسی او حاکم بود. کسانی که در تجزیه و تحلیل تاریخ معاصر ایران یا در مبارزات نهضت مقاومت ملی پیش یا پس از سال 1332 جنبه‌های گوناگون شخصیت دکتر محمد مصدق را مورد نظر قرار می‌دهند، نهضت ملی ایران را در راستای اعتقاد دکتر مصدق به دموکراسی و حقوق ملت، که در انقلاب مشروطیت تدوین شده، تحلیل می‌کنند و این واقعیتی است که نمی‌تواند از مجموعه شخصیت دکتر مصدق و مکتب او تفکیک شود. درواقع نهضت ملی از نظر تاریخی دنباله نهضت مشروطیت ایران محسوب می‌شود. در تیرماه 1331 پس از گشایش دوره هفدهم مجلس، شادروان دکتر مصدق با اتکا به پیروزی‌های داخلی و خارجی (در صحنه ملی و بین‌المللی) ضروری دید پست وزارت جنگ را نخست‌وزیر بر عهده گیرد و چون با مخالفت شاه روبه‌رو شد از ادامه خدمت انصراف داد که با بزرگ‌ترین اعتراض و مقاومت در تاریخ مبارزات آزادی‌خواهی ملت ایران روبه‌رو شد. بعدازظهر روز 30‌ام تیر آثار تردید و نگرانی در سران ارتش پدید آمد و برای جلوگیری از ادامه رویارویی و ازهم‌پاشیدگی ارتش، شاه تصمیم منطقی او را پذیرفت و این سرآغازی بر چالش‌های سیاسی پس از آن بود. ناگفته نماند نخست‌وزیر در اردیبهشت‌ماه 1330 که نخستین هیئت دولت خود را تشکیل داد، در مورد انتخاب وزرا شرایط سیاسی و اجتماعی روز را در نظر گرفت و به انتخاب وزیر جنگ از طرف شاه تن داد. هدف مصدق در آن زمان منحصرا اجرای قانون ملی‌شدن صنعت نفت بود و از دست‌زدن به هر اقدامی که به این دستاورد مهم آسیبی برساند خودداری می‌کرد.
وی با اتکا به افکار عمومی و بی‌آنکه هیچ قدرت سازمانی در پشت‌سر او باشد با بهره‌برداری از شرایط سیاسی بین‌المللی که بر اثر تضاد ابرقدرت‌ها و کشورهای بزرگ به وجود آمده بود، در برابر حیرت و شگفتی ناظران و آگاهان سیاسی مقام نخست‌وزیری را پذیرفت و به مقابله با یکی از قدرتمند‌ترین کشورهای صنعتی جهان رفت. او به وضع نیروهای حاکم و موقعیت شکننده خود آگاهی داشت و مراقب بود که در تشکیل هیئت دولت جبهه جدیدی در برابر او گشوده نشود و در اقدامات اولیه خود کاملا موفق بود، تا زمان مناسب که موضوع 30 تیر و انتخاب قوام‌السلطنه و مسئله ادغام مسئولیت نیروهای مسلح با نخست‌وزیر را مطرح کرد. می‌توان گفت همین حرکت به شاه تلقین کرد دکتر مصدق با ریاست بر ارتش در اندیشه تغییر رژیم است و زمینه برنامه‌ریزی برای سقوط دولت او فراهم شد. خط‌مشی کلی و اقدامات اساسی دکتر مصدق و سایر رهبران نهضت ملی، ازجمله روش‌ آنها در برخورد با سیاست‌های خارجی، اداره کشور و تدابیر آنها در مواجهه با رویدادها، براساس تجزیه و تحلیل تاریخی و ارزیابی منطقی شرایط روز و نیز تمامی امکاناتی که در جهات مختلف در اختیار دولت ملی قرار داشت، استوار بود.
یادآوری این نکته مناسب است. مرحوم مصدق در کتاب خاطرات و تألمات می‌گوید: «اینجانب می‌خواستم بین احزاب ملی ایجاد وحدت کنم که با هم تشریک مساعی کنند، انتخابات دوره هفدهم تقنینیه بهترین دلیل و حاکی از این معناست که در تهران با همه کوششی که احزاب چپ نمودند حتی یک نفر از کاندیدای خود را نتوانستند روانه مجلس نمایند...» (صفحه 238). در رابطه با ایده‌ها و برنامه‌های شادروان مصدق و ضرورت شناخت بیشتر نسل جدید کنجکاو، هم‌زمان با سالگرد حماسه 30تیر اشاره مختصری به تصویب قانون خلع ید در تاریخ نهم اردیبهشت 1330 (آوریل 1951) که عامل دیگری برای برکناری وی و به تصور دربار فراهم‌سازی زمینه رشد و توسعه کشور به شمار می‌رفت (البته با حمایت دول قدرتمند) واجب است روشنگری بیشتری صورت پذیرد: «قانون خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران» که از سوی کمیسیون نفت مجلس به ریاست ‏دکتر ‏محمد ‏مصدق تنظیم شده بود، با وجود کارشکنی‌های دربار و ایادی استعمار، در اثر روشنگری‌های وی و حمایت تمامی اقشار و طبقات مردم ایران به‌ویژه نفت‌گران جنوب، به تصویب نهایی مجلسین رسید. تصویب این قانون، پیروزی بزرگی برای جنبش ملی ضداستعماری مردم ایران به رهبری دکتر بود که به مدت شش سال از طرف ایشان بی‌وقفه دنبال می‌شد.
به‌دنبال تصویب قانون خلع ید، که دکتر مصدق قبول نخست‌وزیری خود را (از سوی اکثریت مجلس پیشنهاد شده بود) مشروط به تصویب آن کرده بود، اقدام به تشکیل کابینه کرد و روز ۱۳ اردیبهشت سال ۱۳۳۰ دولت خود را به مجلس معرفی کرد و رأی اعتماد گرفت.
تشکیل دولت ملی و ماجرای نقش‌آفرین و تعیین‌کننده و آموزنده 30 تیر و نهایتا سقوط دولت مبارز و اندیشمند مصدق در مرداد 1332 که مجموعا 28 ماه به طول انجامید، از ماندگارترین رویدادهای تاریخ معاصر و روشنگر چگونگی برخورد و برنامه‌ریزی در مسیر سرکوب روحیه خودباوری و نقش ملت‌ها تحت رهبری کابینه‌ای منزه از هرگونه پلیدی و وابستگی و همچنین روابط با دشمنان ملت بود. استمرار این جنبش که می‌توانست تحولاتی عمیق در سرنوشت هم‌میهنان داشته باشد، با کارشکنی و برنامه‌های درونی گروه‌های سیاسی وابسته، قدرت‌طلب و ساده‌لوح بی‌خبر از ابزار در اختیار دربار و حامیان آن، نهایتا برخلاف منافع ملی و مردم تا سال‌های متمادی به استمرار شرایط گذشته انجامید. در همین‌باره دکتر مصدق در یکی از نطق‌های خود گفت: «اگر ملتی فداکار و پیشتاز وجود نداشته باشد، نه از عوامل سیاسی روز، نه از مقتضیات و جریانات بین‌المللی و نه از رقابت‌ها و تضادهای سیاسی ممالک بزرگ می‌توان استفاده کرد. این عوامل در آنجا که مردم بیدار و مواظب کار خود بوده و به مسئولیت و وظیفه تاریخی خود آشنایی داشته‌اند، ثمربخش شده و مسیر زندگی و سرنوشت ‌میلیون‌ها بشر محروم و فلک‌زده را به صورتی معجزه‌آسا دگرگون کرده است».
اکنون که بیش از هفت دهه از آن روزگار سپری شده، اگرچه شاید امکان انتقال تجربه بین‌نسلی در توده مردم کمتر شده باشد، ولی بهره‌گیری از تجارب ارزشمند تاریخی برای آگاهان سیاسی و طبقات تحصیل‌کرده همواره فراهم است.
امروز دولتی بر سر کار آمده که دولت تدبیر و امید نام گرفته و با همه کارشکنی‌ها و سنگ‌اندازی‌ها و نیز رویارویی با حجم عظیم معضلات به‌ارث‌رسیده، می‌کوشد تا راهی برای برون‌رفت از اوضاع اسف‌بار اقتصادی و اجتماعی بیابد و این راه را با باور به ضرورت وجود احزاب و تشکیلات منسجم و پایداری که بتواند برنامه‌ریزی علمی و اصولی برای حل‌وفصل مسائل کلان کشور، حفظ منافع ملی، تقویت جایگاه و منزلت ایرانی و... ارائه دهد، به‌جد دنبال می‌کند.
تاریخ معاصر ایران نشان داده است هر زمان، ایجاد تشکیلات سیاسی دولت‌ساخته دنبال شده، چنین سازمان‌هایی در آغاز به علت هجوم افراد سودجو، با یک رشد و توسعه ظاهری همراه شده است. ولی این‌گونه دسته‌بندی‌ها و سازمان‌های سیاسی سرانجام بر اثر عدم استقبال و پشتیبانی از سوی افراد معتقد، میهن‌دوست و با ایمان، برخلاف ظاهر قدرتمند خود از درون تهی شده و به محض پایان‌یافتن موقعیت‌ها و شرایط، یا مواجه‌شدن با مشکلات، شکست‌ خورده و از میان رفته‌اند. از نمونه‌های مشخص این شکست‌ها می‌توان به سرنوشت احزاب زمان پهلوی «مردم، ملیون، رستاخیز و...» و نمونه‌های بعد از انقلاب اشاره کرد. طبیعت کار تشکیلاتی در فعالیت‌های حزبی و سازمان‌های سیاسی پایدار، مستلزم علاقه خاص و صرف وقت و کار بسیار و پیگیرانه‌ای است که با‌ های‌وهوی تبلیغات سیاسی در آستانه هر انتخابات جدید و رفتن به خواب غفلت تا انتخابات بعدی سازگاری ندارد. به گفته اندیشمند معاصر دکتر محمود سریع‌القلم: «سیاست‌مداری و عرصه سیاست گذرگاه عمومی نیست و برای تضمین حضور سیاست‌مداران حرفه‌ای، نظام حزبی را باید جدی گرفت، چنان‌که ارتباط جامعه با سیاست از ارتباط کوتاه‌مدت حسی به ارتباط درازمدت عقلایی تقویت شود. تجربه دو قرن اخیر نشان داده است که مسائل و مشکلات همواره در بستر ساختارها حل‌وفصل می‌شود».
اختلاف سلیقه نه‌تنها در امور مهم، بلکه در مسائل جزئی و کم‌اهمیت نیز دیده می‌شود. اصرار و پافشاری برخی جریان‌ها در پیشبرد نظریات خود در همه قضایا، نبود روحیه گذشت و انعطاف‌پذیری در تصمیم‌گیری‌های اجتماعی، به‌ویژه تضادهای شخصیتی افراد، عدم تحمل شخصیت و ارزش‌های دیگران و... سازمان‌های اجتماعی و سیاسی میهن ما را در تاریخ صدساله اخیر تحت‌تأثیر قرار داده است. این نقاط ضعف در هر کجا که وجود داشته باشد، می‌تواند فعالیت برای ایجاد تشکیلات پایدار و سازنده را با مشکلات جدی مواجه کند که نمونه‌های آن را بسیار می‌توان سراغ گرفت.
امید اینکه تجربیات نسل‌ها در پهنه تحولات اجتماعی میهن عزیزمان در این زمان و برهه حساس و خطیر، آمادگی لازم برای کار دسته‌جمعی مستمر و پایدار در بستر سازمان‌های اجتماعی را آنچنان‌که نظر و هدف اصلی دلسوزان وطن و ملت آرام، صبور و گرفتار ایران بوده و شرایط حساس منطقه نیز ایجاب می‌کند، با همه کارشکنی و مقاومت‌های گوناگون و عجیب‌وغریب موجود، به میزان بیشتری فراهم کند تا پیشرفت همه‌جانبه را باعث شود. سروده‌ای درباره حماسه سی‌ام تیر از شاعر معاصر «شادروان استاد ادیب برومند» که به‌حق شاعر ملی نام گرفته:
به خاک پاک شهیدان درود باد، درود که روحشان همه اندر جوار حق آسود / به‌ویژه خاک شهیدان روز سی‌ام تیر که تیر دشمن از آنان به قهر خون پالود
دلاوران وطن خوش به خا ک و خون غلتند که رو سیه نروند از جهان گه بدرود / دهند یکسره سر بر فراز نیزه ولیک به پیش خصم دغل، سر نیاورند فرود
درود باد بر آن یکه‌تاز عرصه حق که جاودان به بر عز و افتخار غنود