کدام «حق به شهر»؟

نسبت مستقیمی وجود دارد میان آثار رکود اقتصاد جهانی و ناپایداری و ویرانگری انواع شهرنشینی نولیبرالی. در پرتو این روندها، شناخت نحوه قرارگیری شهرهای مختلف نظام جهانی در مدارهای به‌شدت ناپایدار مالی انباشت سرمایه بسیار ضروری به نظر می‌رسد. در این میان، جنبش‌های اجتماعی تأثیرگذاری پیرامون آن شکل گرفتند که از منظر «حق به شهر» بسیار مهم‌اند. چراکه نبردهای طبقاتی امروز بیش از پیش در شهرهای بزرگ رخ می‌دهد و «حق به شهر» مانعی در برابر افراط سرمایه‌داری و نولیبرالیسم است. ازاین‌رو، در سال‌های اخیر شعار «حق به شهر» فراخوانی بوده برای اقدام اجتماعی و مبارزه علیه فرایندهای تبعیض‌آمیز جهانی‌کردن، الغای کالایی‌سازی و خصوصی‌سازی فضای شهری - خاصه فضاهایی که الهام‌بخش جنبش‌های اجتماعی جهانی‌اند- اصلاحات قانونی بنیادین در آمریکای لاتین و مبارزات محلی علیه فقر شهری. حال مفهوم «حق به شهر» وارد گفتارهای دانشگاهی هم شده و سازمان‌های بین‌المللی مثل یونسکو و هبیتات ملل متحد (برنامه اسکان بشر ملل متحد) به‌طور مشترک پروژه‌ای پژوهشی با عنوان «سیاست‌های شهری و حق به شهر» را آغاز کرده‌اند که هدفش رسیدن به اهداف توسعه هزاره ملل متحد و کاهش فقر شهری از طریق قانون‌گذاری و برنامه‌ریزی شهری و کسب مشارکت زنان، جوانان، و مهاجران در مدیریت شهری است. این پروژه نیز همچون موارد مشابه وطنی پروژه‌ای است با هدف سیاست‌زدایی از مفهوم «حق به شهر» که اساسا مفهومی است رادیکال برای تغییر نظام اجتماعی، اقتصادی و سیاسی یعنی نظامی که در اصل پدیدآورنده نهادهای موجود و سازمان‌های بین‌المللی مثل سازمان ملل متحد است. به‌رغم استقبال فراگیر از این مفهوم و شعارهای فراگیرش، محتوای آن بسیار انتزاعی، مبهم و فاقد چارچوبی کاربردی است و در اجرا با چالش‌های بسیاری روبروست. این موضوع ذهن و کار نظری متفکران بسیاری را به خود مشغول کرده و کتاب‌های بسیاری درباره‌اش نوشته شده است: از جمله «شهرها برای مردم نه برای سوداگری» (2012) که یکی از جدیدترین آثار در این حوزه است و به‌تازگی با ترجمه محمود عبدالله‌زاده به فارسی منتشر شده است. کتاب حاضر مجموعه‌مقالاتی است از مهم‌ترین متفکران این حوزه که با ویراستاری نیل برنر، پیتر مارکوزه و مارگیت مایر می‌کوشد مفهوم «حق‌ به شهر» را از چنگ گفتارهای سوسیال‌دموکرات و شرکت‌ها و نهادهای بین‌المللی رها سازد. در سال‌های اخیر نظریه شهری انتقادی کاربرد بسیاری در توضیح و تحلیل بحران‌های مالی جهانی و شکل‌گیری جنبش‌های اجتماعی در سراسر جهان داشته است و در این قاموس کتاب حاضر را می‌توان روزآمدی نظریات مهم مطالعات شهری دانست. درمجموع این کتاب می‌کوشد به سه پرسش مهم پاسخ دهد: معنای حق به شهر چیست؟ درباره حقوق چه کسی است؟ منظور کدام حق است؟
کتاب را می‌توان الگویی در نظر گرفت برای نظریه شهری انتقادی و نیز تحلیل انتقادی و عمل‌گرا از شهر امروزی به منظور نشان‌دادن «راه‌های آینده» به‌سوی حقوق تعمیم‌پذیر به شهر و جهان‌های شهری عادلانه‌تر. این کتاب شانزده فصل دارد که تقریبا می‌توان به سه بخش تقسیم کرد: بخش اول معطوف به تحلیل ریشه‌ها و توسعه نظریه شهری انتقادی است. بعد از مقدمه ‌کلی ویراستاران درباره ماهیت کتاب، نیل برنر در فصل دوم تعریفی از نظریه شهری انتقادی ارائه می‌دهد و از این طریق مقدمات فهم مقالات بعدی را فراهم می‌کند. برنر در این بخش به روشی فشرده و قابل فهم آثار متفکران مکتب فرانکفورت، مارکس، انگلس و هربرت مارکوزه را مرور می‌کند که آرایشان درباره شهرها با مطالعات شهری متعارف تفاوت دارد. در سه مقاله بعدی که به پیتر مارکوزه، کریستیان اشمیت و مارگیت مایر اختصاص دارد حق به شهر به‌عنوان مفهومی جامع بسط داده می‌شود. مارکوزه نشان می‌دهد که حق به شهر درباره چیست، چه کسان و گروه‌هایی از آن برخوردارند و چه کسانی نه و این مفهوم در طول زمان چگونه تغییر کرده است. به‌علاوه، اشمیت به نظریات آنری لوفه‌ور و همچنین به صورت مجمل به مفاهیم متعارف جدید شهری می‌پردازد. در مقاله بعدی مایر توسعه مفهوم حق به شهر را در جنبش‌های اجتماعی شهری در دهه‌های گذشته و تأثیر تحولات سیاسی و اقتصادی را بر این جنبش‌ها توضیح می‌دهد. مقالات بخش اول کتاب برای کسانی که آشنایی چندانی با موضوع مطالعات شهری انتقادی، نظریات لوفه‌ور و مکتب فرانکفورت ندارند بسیار راهگشاست. مقالات بخش دوم بیشتر معطوف به نسبت نظریه و عمل در این حوزه است. نخست گونواردنا در فصل ششم، «فضا و انقلاب در نظر و عمل» را از طریق بررسی هشت نظریه از متفکران انتقادی برجسته تحلیل می‌کند. در ادامه مقالاتی درباره مسکن، نوسازی و راهبردهای سیاسی شهری می‌آید که به تحلیل فرایند جذب سرمایه جهانی به مناطق شهری می‌پردازد. اشتفان کراکه در مقاله‌ دیگری برچسب «شهرهای خلاق» را به‌عنوان ایدئولوژی رشد شهری جدید می‌کاود. او از نمونه برلین برای بحث خود استفاده می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه مفهوم طبقه خلاق منجر به تقویت موقعیت نخبگان شده و بی‌عدالتی اجتماعی را با نوسازی برای طبقه مرفه بازتولید کرده است.
در مقاله بعدی اورن ییفتاچل به بحث نظریه انتقادی، فضای خاکستری و اوضاع روستاهایی می‌پردازد که به رسمیت شناخته نشده‌اند. در ادامه، تام اسلیتر به نقد گروهی از محققان مطالعات شهری می‌پردازد که می‌کوشند از نوسازی برای طبقه مرفه سیاست‌زدایی و آن را فرآیندی مثبت معرفی کنند. سپس اوترمارک وضع مسکن در آمستردام را بررسی و پیتر مارکوزه نیز بحران کنونی مسکن را تحلیل می‌کند. مقالات بخش دوم معطوف به مسکن، عدالت اجتماعی، بی‌عدالتی، نوسازی و تأمین مسکن اجتماعی است و درحالی‌که هر یک دیگری را کامل می‌کند، بینشی کلی درباره مسکن در چارچوب نظریه شهری انتقادی ارائه می‌دهند. بخش سوم کتاب (دو مقاله آخر) نیز به بررسی امکان اجرای حق به شهر در عمل اختصاص دارد. جان لس به نحوه شکل‌گیری جنبش‌های شهری در گذشته و سال‌های اخیر می‌پردازد و رویکردهایی را بررسی می‌کند که می‌توانند بر بحران‌های اقتصادی، سیاسی و زیست‌محیطی فائق آیند. فصل آخر کتاب نیز مقاله دیوید هاروی است و به‌عبارتی نتیجه‌گیری کتاب. او می‌کوشد به پرسش همیشگی «چه باید کرد؟» پاسخ دهد و نشان دهد «چه کسی این کار را انجام خواهد داد؟».