توقف ساخت «مال»های مزاحم
هنگامی که نخستین «مال» در تهران به بهره‌برداری رسید، ازدحام خودروهای شخصی در حوالی بزرگراه منتهی به آن، باعث بروز ترافیک حیرت آوری شد.
جاذبه «مال» در تهران آنچنان زیاد بود که یادآور بسیاری از پدیده‌های نوظهور در پایتخت کشور می‌شد. اما با گذشت چند سال و ساخت «مال»های تازه، مشکلات و عوارض گسترده اجتماعی آنها انتقادهای بسیار بر انگیخته‌است.کارشناسان نتیجه «مال»سازی را ترویج فرهنگ غربی و افزایش سلطه خودروها و کاهش کیفیت زندگی برای شهروندان می‌دانند. از نظر آنها اتفاقی که 4دهه پیش برای نخستین بار در آمریکا رخ داد و کشورهای اروپایی با وسواس آن‌را پذیرفتند، امروزه به بحران جدید شهر تهران تبدیل شده‌است.
«مال»های گسترده‌ای در شهر تهران در دست احداث است. تنها در منطقه یک و در یک بلوار شهر 3«مال» بزرگ در دست احداث است و این به‌معنای بی‌توجهی به سبک زندگی شهری در شهری مثل تهران بوده‌است. مهدی حجت، معاون معماری و شهرسازی شهرداری تهران نیز رویکرد منتقدانه نسبت به «مال»سازی دارد. او معتقد است که از این پس اجازه ساخت «مال»های مزاحم داده نمی‌شود و باید به پیوست‌های ترافیکی و فرهنگی مجتمع‌های چند منظوره در پایتخت توجه شود.
حجت با اشاره به روند «مال«سازی در تهران با بیان اینکه در گذشته میزان فضاهای تجاری در برخی از مناطق تهران کم بود و به همین دلیل برای صرفه اقتصادی بالا برخی افراد به «مال»سازی روی آوردند، گفت: سود بالای ساخت مجتمع‌های تجاری سبب شد که شاهد گرایش افراد، بخش خصوصی و برخی سازمان‌ها و نهادهای دولتی به «مال»سازی باشیم.
وی با بیان اینکه پس از مدتی به‌دلیل گرایش به «مال»سازی شاهد بودیم که استقبال مردمی از این «مال»ها کاسته شد، تصریح کرد: پس از مدتی تعداد «مال»ها از ظرفیت شهر فراتر رفت و بسیاری از مغازه‌ها به‌دلیل عدم‌استقبال مردمی، خالی ماند!
صمد ذواشتیاق، کارشناس و طراح شهری نیز به همین نکته به‌عنوان یکی از مشکلات ناشی از «مال»سازی اشاره می‌کند. وی معتقد است که «مال»سازی باعث از بین رفتن اقتصاد خرده فروشی در شهر می‌شود. به‌ویژه اینکه او پا را فراتر گذاشته و «مال»سازی را حاصل نوعی پولشویی می‌داند.
«مال»ها در اواخر دهه60 و اوایل دهه 70میلادی برای نخستین بار در شهرهای آمریکا مورد توجه قرار گرفت و گسترش یافت. «مال»ها در خارج از شهرها ساخته می‌شدند و شهروندان می‌بایست با استفاده از خودروهای شخصی به این مکان‌ها می‌رفتند و مایحتاج زندگی‌شان را به قیمت ارزان‌تر تهیه می‌کردند. حتی در شهرهای آمریکا نیز کمتر «مالی» در شهرها ساخته شد. اما داستان تهران متفاوت است.
طی سال‌های گذشته به‌ویژه طی 5سال گذشته، «مال»های متعددی در گوشه گوشه شهر سربرآوردند و باعث تغییر الگو در زندگی شهری شده‌اند.به گفته ذواشتیاق ترغیب شهروندان به استفاده از خودروی شخصی برای مراجعه به این مراکز و افزایش مصرف گرایی در تهران 2محصول ابتدایی و اولیه بود که به‌وجود آمد. وی به همشهری می‌گوید: روند «مال»سازی با رشد اقتصادی و سبک زندگی در ارتباط تنگاتنگی است. افزایش مصرف گرایی نتیجه احداث «مال»های متعدد است. چرا که شهروندان با محصولاتی روبه‌رو می‌شوند که سود عرضه آنها کم است و از طرفی فضایی برای افزایش فروش فراهم کرده‌اند. همچنین فروریزی اقتصادهای خرد که در طول دهه‌های گذشته در سطح شهر شکل گرفته‌است، با احداث این «مال»ها رخ خواهد داد.
مال‌سازی؛ یعنی وابستگی صددرصد به‌خودروی شخصیروز گذشته شهردار تهران به اتفاق اعضای شورای شهر به بهانه روز بدون خودرو با مترو سفر کردند. این به‌معنای ترویج فرهنگ استفاده از وسایل حمل‌ونقل عمومی و افزایش توجه شهروندان به پیاده‌روی است. اما اتفاقی که طی یک دهه گذشته در تهران رخ داده‌است با چنین فرهنگی بیگانه‌بوده‌است.
«مال»سازی آنگونه که محمد مهدی معینی به همشهری می‌گوید اهمیت دادن به‌خودروهای شخصی و حذف پیاده محوری در شهر است. این تنها یک مشکل است. معاون معماری و شهرسازی کرباسچی شهردار اسبق تهران با اشاره به روند ساخته شدن «مال»های متعدد در تهران می‌گوید: هم‌اکنون در کل دنیا و شهرهای بزرگ دنیا، محله محوری در دستور است تا پیاده محوری را شکل دهند. دسترسی برای خرید حداقل با 10دقیقه پیاده روی را ایجاد می‌کند.
معینی به تاریخچه «مال»سازی در شهرهای بزرگ آمریکا اشاره می‌کند و می‌گوید: الان دوره «مال»سازی سر آمده است. «مال»سازی بیشتر در دهه 60و 70و در شهرهای آمریکای شمالی رواج داشت. از این‌رو «مال»سازی سمبل شهرهای آمریکایی بوده‌است. «مال»ها را داخل شهرها نمی‌ساختند، بلکه در بیرون شهرها می‌ساختند تا شهروندان به استفاده از خودروهای شخصی روی آورند. این «مال»سازی وابستگی به‌خودروی شخصی را صددرصد می‌کند و مشکلاتی مانند ترافیک، آلودگی هوا، کاهش کیفیت زندگی و... را به همراه دارد.
«تغییر سبک زندگی». تعبیر معینی از «مال»سازی همین عبارت است. توجه شهروندان به استفاده از خودرو، از بین رفتن اقتصادهای خرد در محله‌ها و مناطق کوچک شهری، ترویج فرهنگ مصرف و در نهایت تغییر سبک زندگی.معینی می‌گوید: عوارضی که «مال»ها در زندگی شهری ایجاد می‌کنند فراتر از آن‌چیزی است که به‌نظر برسد. شهروندان برای دست‌یافتن به «مال» باید از خودروی شخصی استفاده کنند. بنابراین شهرداری باید اتوبان و بزرگراه بیشتری بسازد.
در نتیجه وابستگی شهروندان به‌خودرو صددرصد خواهد شد. این در حالی است که تنها 3میلیون خودرو در تهران وجود دارد و همه شهروندان به «مال»ها دسترسی ندارند. معینی ساخت «مال» را نابرابری اجتماعی می‌داند و مغایر با شعار برقراری «عدالت اجتماعی». ذواشتیاق هم ترویج «مال» در شهری مثل تهران را یک الگوی نادرست وارداتی دانسته و آن‌را باعث از بین رفتن اقتصادهای خرد در مناطق و محله‌ها می‌داند.
اجازه نمی‌دهیم برای مردم مزاحمت ایجاد شودگویا حجت، معاون شهرسازی و معماری شهرداری تهران در نخستین گام قصد دارد تا روند نامتعادل «مال»سازی در پایتخت را متوقف کند. پدیده‌ای که تا پیش از این بدون توجه به زندگی شهروندان در مناطق مختلف تهران، مانند هیولایی به نابرابری اجتماعی بیشتر کمک می‌کرد و علاوه بر تأثیر در زندگی شهروندان مناطق حاشیه «مال» که بر زندگی بسیاری از شهروندان تأثیر می‌گذارد را مورد بازنگری حجت قرار گرفته است. وی به آسیب ناشی از «مال»سازی اشاره می‌کند و می‌گوید:
با توجه به کاهش سود سرمایه‌گذاری در حوزه «مال»سازی، شاهد آن هستیم که دوره اوج گرایش افراد به مجتمع‌سازی رو به پایان است. وی در پاسخ به این سؤال که چرا سازمان‌های مختلف دولتی در عرصه «مال»سازی وارد شدند، می‌گوید: هیچ فرقی بین کسانی که به‌دنبال کسب منافع بیشتر هستند اعم از خصوصی، دولتی و فردی وجود ندارد؛ اما مسئولیت ما این است که مراقب باشیم که توازن ظرفیت‌های تجاری، اداری و مسکونی و...در محله‌ها به‌هم نخورد و این مقوله موجب بی‌نظمی در زندگی مردم نشود.
حجت با بیان اینکه اجازه نمی‌دهیم «مالی» در تهران ساخته شود که موجبات آزار و اذیت مردم را فراهم کند، به دوره کم‌فروغ تمایل به «مال»سازی در پایتخت اشاره کرده و می‌افزاید: با اینکه طرح تفضیلی حدود مجاز ساخت‌وساز را مشخص کرده است؛ اما نباید سیاستی اتخاذ شود که تعادل فی ما بین فضاهای تجاری، مسکونی و... به‌هم خورده و مشکلاتی را در جریان زندگی روزانه مردم ایجاد کند.
