حال پرندگان شهر خوب نیست

تهران تا ۲۳۲سال پیش، شهری کوچک بود و در کنار«ری» البته آوازه چندانی نداشت اما آبوهوای خوش، نهرهای روان، دشتهای حاصلخیز و باغهای آباد آن، به اندازهای وسوسهانگیز بود که بنیانگذار سلسله قاجار را بر آن داشت تا همزمان با نخستین روز سال نو ۱۱۶۴هجری شمسی این شهر کوچک را به پایتختی انتخاب کند.
دارالخلافه نوپای خان قاجار طی 230سال راه پرفرازونشیبی را طی کرد و روزبهروز بر وسعت آن افزوده شد تا آنجا که در زمان پهلوی اول و دوم عنوان بزرگترین شهر ایران را به خود اختصاص داد. اکنون این شهر با مشکلات بزرگ زیستمحیطی و در راس آن با معضل آلودگی هوا دست به گریبان است؛ معضلی که نهتنها نفس شهروندان پایتختنشین را به شماره انداخته که مجالی برای زندگی پرندگان هم باقی نگذاشته است. دکتر اسماعیل کهرم، استاد حیاتوحش و پرندهشناس میگوید: پرندگان نقشی اثرگذار در زندگی تکتک شهروندان دارند؛ با وجود این، سالهاست که پرندگان کلانشهر تهران روزگار ناخوشی دارند. آنچه در پی میآید گفتوگویی است با این چهره نامآشنای محیطزیست؛ استادی که از میان همه عناوین، خود را «محیطبان» مینامد و به این عنوان افتخار میکند. او متولد 1325است و دکتری بومشناسی از دانشگاه ولز انگلستان دارد. کهرم بیش از 4دهه از عمر خود را صرف آموزش و حفاظت محیطزیست کرده و همچنان به کار تدریس مشغول است.
آقای دکتر چند نوع پرنده در شهر تهران وجود دارد؟تاکنون 537گونه پرنده در ایران شناسایی شده که از این تعداد 178گونه پرنده در تهران دیده شدهاند. اگر بخواهیم با نگاه علمی به این موضوع نگاه کنیم باید گفت که در تهران 7نوع زیستگاه پرنده وجود دارد. این زیستگاهها عبارتند از: رودخانهای، تالابی و دریاچهای، پارکها و فضای سبز، کوهستان، تپه ماهوری، فضای انسان ساخت، و کشتزار؛در واقع پرندگانی که در این 7زیستگاه حضور دارند در تهران قابل مشاهده هستند. اما بخش جالب ماجرا اینجاست که گاه در تهران پرندههایی را دیدهام که زیستگاهشان مناطق وحشی و بکر کشور است.
حضور کدام پرندگان برای شما جالب است؟برخی پرندهها بسیار شگفتانگیزند، برای نمونه پرندهای به نام «زیرآب روک» در تهران وجود دارد. این پرنده با شیرجه زدن در آب رودخانهها به عمق میرود و در آنجا سنگهای کف رودخانه را جابهجا و کرم و سوسک شکار میکند. این پرنده را بهکرات در دربند دیدهام. در تجریش هم پرندهای به نام «پری شاه رخ» دیدم که روی درخت انجیر نشسته بود. این پرنده به رنگ زرد و با بالهای سیاه است. تهران درواقع مجموعهای از پرندههای مختلف را در خود جای داده است. یکبار مأموران آتشنشانی یک پلیکان خاکستری را که به یک خانه پناهبرده بود گرفتند و پس از تیمار و مراقبت، آن را رها کردند. خبرش را هم روزنامه همشهری منتشر کرد. از این جالبتر اینکه یکبار در پارک شهر، فلامینگو دیدم.
چطور ممکن است یک فلامینگو در تهران و پارک شهر دیده شود؟پرندگان مهاجر گاه در مسیر مهاجرت، راه خودشان را گم میکنند. البته تهران مسیر اصلی پرندگان مهاجر نیست اما گاهی جریانهای شدید باد این پرندگان را به مناطقی دور از انتظار میبرد. فلامینگویی که به آن اشاره شد ازجمله پرندگانی بود که دچار توفان شده و در وسط پارکشهر فرود آمده بود. این پرنده بعد از مداوا رهاسازی شد و به مهاجرت خود ادامه داد. البته گاه این پرندگان اسیر آدمهای نامهربان میشوند و پیداست که به چه سرنوشت غمانگیزی مبتلا میشوند.
شما گفتید پرندههای خاص مناطق وحشی و بکرکشور را هم در تهران مشاهده کردهاید منظورتان کدام پرنده است؟یکبار یک پرنده شکاری از نوع «بحری» یا همان شاهین، پشت پنجره یکی از طبقات بالای برجسفید پاسداران لانه کرده بود. علاوه براین، «ترمتای» یکی از سریعترین پرندگان شکاری، در تهران دیده شده است. «کورکورسیاه»، «سنقر تالابی» و «سنقر سفید»خاص تالابهای سیستان و بلوچستان ،در تهران هم مشاهده شده است. قرقی، طرلان، دلیجه (پرنده شکاری) و حتی «هما» از دیگر پرندگان تهران است. علاوه براین،پرنده دیگری که حضورش در تهران دور از انتظار است پرنده «سنگچشم» است؛ پرندهای که مارمولک، ملخ و سوسک شکار میکند و آنها را به بالای درخت میبرد و به سیخ میکشد و تکهتکه میخورد. در واقع سنگ چشم یک درآکولاست.
آیا مرکزی برای تیمار پرندگان در تهران وجود دارد؟محدودهای در پارک پردیسان تحت عنوان قرنطینه ایجاد شده که در آن انواع حیوانات و پرندگان زیر نظر سازمان محیط زیست نگهداری میشوند. هر پرنده یا حیوانی که زخمی میشود یا از مناطق مسکونی سر درمیآورد به این قرنطینه منتقل میکنند و تحت مداوا و مراقبت قرار میگیرد و آنهایی که توان بازگشت به طبیعت را پیدا میکنند در طبیعت رها میشوند.
تهران مدتهاست به شهری پر از آسمانخراش تبدیل شده، آیا این ساختمانهای بلندمرتبه برای پرواز و بهطور کلی زندگی پرندگان مشکل ساز نیست؟ساختمانهای بلندمرتبه یکی از عواملی است که زندگی پرندگان را تهدید میکند. در موارد بسیاری میبینیم که پرندهای در کنار یک ساختمان بلندمرتبه روی زمین افتاده دلیلش این است که تعداد قابل توجهی از گنجشکسانان هنگام پرواز با نماهای شیشهای برخورد میکنند چون شیشه دیده نمیشود در نتیجه نوک و بالشان آسیب میبیند. در آمریکا پرندههایی را که به این شیوه آسیب میبینند جمعآوری و به مراکز خاص درمانی منتقل و درمان میکنند اما متأسفانه در تهران این پرندگان همینطور رها میشوند تا بمیرند.
پرندگان چه نقشی در زندگی و سلامت شهروندان دارند؟پرندهها با خوردن انواع حشرات، طبیعت، مزارع، باغات و پارک و جنگل را از انواع آفات گیاهی و نباتی پاکسازی میکنند و مانع شیوع بیماری میشوند. متأسفانه برخی افراد ناآگاه با این توجیه که پرندگان به محصولاتشان آسیب میرسانند آنها را با تفنگ و دام از پا درمیآورند. بارها در شمال کشور، شاهد شکار قرقاول بودهام وقتی از شکارچیان میپرسیدم چرا این پرندهها را شکار میکنید؟ میگفتند اینها به مزارع برنج آسیب میرسانند. همانجا از یکی از شکارچیان خواستم تا شکم قرقاول را باز کند وقتی شکم پرنده را باز کرد حتی 2دانه برنج هم در شکم پرنده نبود. چون پرندگان درجه حرارت بدنشان بالاست و نیاز به انرژی بالایی دارند به همین دلیل غذایهای گوشتی و پروتئین مصرف میکنند و حشرات را به دانه ترجیح میدهند.
با وجود نقشی که پرندگان در زندگی و سلامت شهروندان دارند بفرمایید پرندگان شهر تهران چه وضعیتی دارند؟متأسفانه وضع خوبی ندارند. من 5خانه عوض کردهام در حیاط همه این خانهها درخت خرمالو بود.در دوران کودکیام وقتی خرمالوها میرسید پرندگان در خانه ما خودشان را میکشتند تا خرمالو بخورند. بهخاطر دارم مرحوم پدرم میگفتند سهمی هم برای پرندگان بگذارید. الان خرمالوهای درخت حیاط ما رسیده اما یک نوک نخورده. این نشان میدهد که تعداد پرندهها بهشدت کاهش یافته. زمانی خانهای میساختیم مادربزرگم میگفت چند سوراخ در سقف و دیوار برای آشیانه پرندگان ایجاد کنید. الان کسی به این چیزها توجه نمیکند. نبود لانه یک معضل جدی برای پرندگان شهری است. تمیز کردن و نظافت شهر یک مسئله است اما وقتی زبالهها را جمعآوری میکنیم که باید بکنیم، دیگر غذایی برای پرندگان همهچیز خواری مثل کلاغ باقی نمیماند. معضل دیگر آلودگی هواست. وقتی شهر آلوده باشد دودودم بالا میرود درست آنجا که پرنده پرواز میکند. پرنده هم مثل ما از دود و آلودگی خوشش نمیآید در نتیجه پرندگان هم مثل ما حالشان خوب نیست. اما در همین تهران در برخی مناطق مثل سفارت انگلیس یا نیاوران و یا کاخ سعدآباد پر از طوطی طوق صورتی و شاهطوطی است؛ چون این مناطق پر از درختان کاج سر بهفلک کشیده است و کسی برای این پرندگان مزاحمت ایجاد نمیکند. طوطیها جایی نمیروند که پر از آسمانخراش و شیشه باشد. هرجا آرامش باشد پرنده هم هست.
چه توصیهای برای حفاظت از پرندگان دارید؟پاییز و زمستان برای پرندگان فصل بدی است. ذخیره چربی بدن پرندگان بهخاطر جثه کوچکشان بسیار اندک است. اگر 3 روز غذا نخورند میمیرند. چه اشکالی دارد که ته مانده سفرهمان را با پرندگان قسمت کنیم. اگر آسمانخراش میسازیم چرا نباید نقاطی را برای ساخت آشیانه پرندگان درنظر بگیریم. ما باید از پرندگان حمایت کنیم. باید تفنگهای بادی و تیروکمان را از دست فرزندانمان بگیریم به آنها بیاموزیم که پرندگان هم سهمی از زندگی دارند. برایشان دانه بریزیم. فصل بهار، فصل زادآوری پرندگان است. مواظب باشیم خمیر نان را برای پرندگان نگذاریم خمیر نان حجم زیادی دارد و باعث خفگی جوجهها میشود. بخشی از نذوراتمان را به پرندگان اختصاص بدهیم. گاهی 2کیلو ارزن بگیریم، بگذاریم کفترهای چاهی و سایر پرندگان دانهای برای خوردن داشته باشند. پرندهها هموطن ما هستند. در همین کشور بهدنیا میآیند زادوولد میکنند و کارشان را بهنحو احسن انجام میدهند با آنها مهربان باشیم و وجودشان را گرامی بداریم.
نقش پرندگان بر سلامت روح و روان انساندکتر کهرم میگوید: بدون شک پرندگان بر سلامت روح و روان انسان نقشی انکارناپذیر دارند. تصور کنید در بهار وقتی صدای یک پرنده را میشنوید چه احساس شادیبخشی به شما دست میدهد. شاعر میگوید: تا نخل وفا برندهد چشم تری هست/ تا ریشه در آب است امید ثمری هست/ آن دل که پریشان شود از ناله بلبل/ بر دامنش آویز که وی را خبری هست. پرندگان در روحیه هر انسان صاحب طبعی اثری شگفت دارند. این همه رنگ و زیبایی و نغمههای شادیبخش آیا در روحیه انسان تأثیری ندارد.