پیشرفت‌ها و پسرفت‌ها \

حسین کرمانی: در یادداشت قبلی، طبقه‌بندی کاپلان و هینلین از انواع رسانه‌های اجتماعی را ارائه کردم و مبانی نظری آن را شرح دادم. در این قسمت، به برخی دیگر از تعاریف و دسته‌بندی‌های موجود اشاره کرده، برخی ضعف‌های کار کاپلان و هینلین را مشخص می‌کنم تا قادر باشم طبقه‌بندی نهایی خود را درباره انواع رسانه‌های اجتماعی ارائه کنم.
همان‌طور که اشاره کردم، طبقه‌بندی‌های دیگری نیز از انواع رسانه‌های اجتماعی، به‌جز طبقه‌بندی کاپلان و هینلین ارائه شده است؛ به‌عنوان‌مثال، پورتر (2004) اجتماعات مجازی را براساس هدف، مکان، بنیان فنی، مدل بهره‌وری و ساختار تعاملات افراد، طبقه‌بندی کرده است. لاسالا (2007) نیز «شبکه‌های اجتماعی» را براساس سبک آنها به دو نوع نمایه- مبنا1 و زندگی مجازی تقسیم کرده است. طبقه‌بندی‌های دیگری نیز از سوی مسینجر و دیگران (2008)، اسپنس (2008) و وایت (2014) انجام شده است که عمدتا شبکه‌های اجتماعی را مدنظر قرار داده‌اند. البته باید توضیح دهیم که شبکه‌های اجتماعی اصطلاحی غیردقیق برای اشاره به سایت‌های شبکه اجتماعی است و مفهومی کلان‌تر از آن دارد. شبکه در حالت کلی عبارت است از مجموعه‌ای از روابط بین عناصر (آرسنالت، 2011) و هنگامی که این عناصر انسان‌ها باشند، شبکه اجتماعی شکل می‌گیرد. بنابراین هر فرد در شبکه‌های اجتماعی مختلفی قرار دارد که از روابط و سبک زندگی او ناشی شده است و بر آنها اثر می‌گذارد، اما سایت شبکه اجتماعی، یک سرویس «وب‌بنیاد» است که به افراد اجازه می‌دهد: 1) در سیستم مشخص، نمایه‌ای عمومی یا نیمه‌عمومی بسازند، 2) فهرستی از کاربرانی که با آنها در ارتباط هستند را به‌وجود آورند و 3) فهرست روابطشان را دیده و در نمایه آنها یا (حتی دیگر کاربران2) گردش کنند (بوید و الیسون، 2007). بنابراین می‌توان گفت، سایت شبکه اجتماعی، الزاما خصلتی فنی دارد، درحالی‌که شبکه اجتماعی این‌گونه نیست. باوجود جامعیت و دقت طبقه‌بندی کاپلان و هینلین، این طبقه‌بندی نیز دارای نواقصی است؛ اولا در محور عمودی جدول (خودنمایی/ خودافشاگری) طبقه متوسط وجود ندارد و همچنین با توجه به اینکه جدول در سال 2010 تدوین شده است، برخی از رسانه‌های اجتماعی جدیدتر را دربر نمی‌گیرد که از بین آنها خصوصا پیام‌رسان‌‌های فوری تلفن همراه در ایران پرطرفدار شده‌اند و بنابراین باید آنها نیز در این طبقه‌بندی جای بگیرند. پیام‌رسان‌های فوری تلفن همراه از نظر حضور اجتماعی/ غنای رسانه‌ای در سطح بالایی قرار دارند. کرمانی و دیگران (1395) نشان داده‌اند که جامعیت امکاناتی که پیام‌رسانی مانند تلگرام در اختیار کاربران قرار می‌دهد باعث می‌شود کاربران به استفاده از آن تمایل بیشتری داشته باشند و آن را بر پیام‌رسان‌های دیگر ترجیح دهند. در این پیام‌رسان، کاربر با ارسال شکلک، استیکر، صدا، عکس و... می‌تواند احساس خود را به‌خوبی منتقل کند و از این نظر، تلگرام نسبت به آنچه که پیام‌رسانی مانند یاهومسنجر در اختیار کاربران قرار می‌داد پیشرفتی قابل‌توجه بوده است. این پیام‌رسان‌ها از نظر خودنمایی/ خودافشاگری نیز در سطح متوسط قرار دارند، چراکه اولا مانند دنیاهای مجازی نیستند که کاربر بتواند در آنها به‌طور کامل خود را نمایش دهد و همچنین برخلاف وبلاگ‌ها، خصلت تعاملی بیشتری دارند که موجب خودنمایی و افشاگری بیشتری می‌شود. البته در این پیام‌رسان‌ها، نمایه‌ای مانند سایت‌های شبکه اجتماعی وجود ندارد که کاربر در آن بتواند اطلاعات زیادی درباره خود بدهد و از این نظر بیشتر شبیه اجتماعات محتوایی (مانند یوتیوب) هستند، اما برخلاف سایتی مانند یوتیوب، کاربر در جریان تعاملات خود به بازنمایی و افشاگری خود می‌پردازد و به‌همین‌دلیل در این محور یک طبقه بالاتر از این اجتماعات قرار می‌گیرد. علاوه بر این پیام‌رسان‌ها، شبکه میکروبلاگ‌نویسی توییتر نیز باید در این جدول جای بگیرد. توییتر از نظر خودنمایی/ خودافشاگری و حضور اجتماعی/ غنای رسانه‌ای در سطح متوسط است؛ چراکه نسبت به وبلاگ‌ها تعاملات راحت‌تر و بیشتر در آن شکل می‌گیرد. بنابراین جدول قبل را به نحو زیر اصلاح و ارائه می‌کنیم. البته باید متذکر شویم که چنین جدولی با تساهل و تسامح شکل می‌گیرد، چراکه هر یک از انواع رسانه‌های اجتماعی نمونه‌های مختلفی دارد که با هم متفاوت‌اند؛ به‌عنوان‌مثال، اینستاگرام با فیس‌بوک یا لاین با تلگرام در یک دسته قرار دارند، اما با هم از نظر خودنمایی/ خودافشاگری و حضور اجتماعی/ غنای رسانه‌ای تفاوت‌های عمده‌ای دارند، منتها ما با ساده‌انگاری برای اینکه قادر به انجام تحقیقات مختلف باشیم این طبقه‌بندی را می‌پذیریم.
من در این نوشته تلاش کردم تا انواع رسانه‌های اجتماعی را براساس شباهت‌ها و تفاوت‌های آنها دسته‌بندی و مشخص کنم که نام مناسب برای هر دسته چیست. توجه به این دسته‌بندی می‌تواند از برخی سوءتفاهم‌ها و اشتباهات؛ چه در حیطه تحقیق و چه در عرصه عمل در حوزه رسانه‌های اجتماعی جلوگیری کند.
پی‌نوشت‌ها:
1- Profile-based
2- این قسمت از سوی محققان اضافه شده است.