عربستان رو در روی همسایگان

سال ۲۰۱۵ و در جریان نشست استانبول، بسیاری از کشورهای منطقه، ازجمله قطر و ترکیه، از تلاش سعودیها برای قرائت بیانیه علیه ایران و حزبالله لبنان استقبال کردند. حالا با گذشت ۲ سال، بهنظر میرسد عربستان در مواجهه با محور مقاومت تنهاتر شده است.
چرا عربستان متحدان خود را یکی بعد از دیگری از دست میدهد. این پرسشها را با علی مراد، نویسنده و تحلیلگر لبنانی در میان گذاشتیم.
همسویی بیسابقه عربستان و اسرائیل برای رویارویی با ایران در سطح منطقه را چگونه ارزیابی میکنید؟برای فهم بهتر این صحنه باید به تلاشهای مشترکی اشاره کنیم که از سال 2015میان عربستان و اسرائیل با هدف تخریب روند مذاکرات هستهای ایران و غرب آغاز شد؛ تلاشهایی که از طریق فشار بر فرانسه ادامه یافت اما نتیجهای در بر نداشت و در نهایت منجر به نوعی یأس و سرخوردگی مشترک برای تلآویو و ریاض شد. به این ترتیب، سعودیها برای ادامه سیاستهای خود در قبال ایران چشم به انتخابات ریاستجمهوری آمریکا دوختند، درحالیکه اتفاقا تا حد زیادی روی پیروزی هیلاری کلینتون حساب باز کرده بودند.
بر این اساس میتوان گفت هدف از قرارداد بزرگی که میان آمریکا و عربستان در جریان نخستین سفر خارجی ترامپ در ریاض منعقد شد، تأثیرگذاری بر رفتار آمریکاییها نسبت به ایران، چه در حوزه مسائل منطقهای و چه در پرونده هستهای بوده است. بدون شک عربستان و اسرائیل، نگرانیهای مشترکی از بازگشت اموال مصادره شده ایران به این کشور و تأثیر آن بر افزایش کمکهای تهران به جنبشهای مقاومت در سطح منطقه داشته و دارند.
اما با گذشت زمان بهنظر میرسد عربستان بیش از آنکه ایران را زیر فشار قرار دهد روزبهروز بحرانهای بیشتری برای خود ایجاد میکند.درست است، عربستان هماکنون از بحرانی وارد بحران دیگر میشود بدون آنکه هیچیک را به پایان برساند. تجاوز این کشور به یمن (که با وجود تمام شکستهای آشکار همچنان ادامه خواهد داشت)، فشارهای بینتیجه علیه قطر و حالا ورود به پرونده لبنان؛ به باور من تمام این اقدامات عربستان را باید در چارچوب فرار رو به جلو تفسیر کرد، درحالیکه بهطور همزمان، سعودیها تلاش میکنند با اقناع ترامپ، زمینه را برای اجرای طرح محاصره منطقهای ایران از طریق ضربه به متحدان این کشور فراهم کنند. ورود به پرونده لبنان نیز در همین چارچوب و البته با چراغ سبز آمریکا صورت گرفته است.
آیا احتمال وقوع درگیری نظامی در لبنان وجود دارد؟خیر، البته بدونشک چنین تمایلی در ریاض وجود دارد، اما بهدلیل عواقبی که هرگونه درگیری نظامی در لبنان برای امنیت اسرائیل بهدنبال خواهد داشت قادر به اجرای این طرح نیستند. تصور میکنم که تمایل اسرائیل و شخص نتانیاهو به وقوع درگیری در غزه و نه لبنان است، چرا که وی به سبب مسائل داخلی رژیم صهیونیستی به نوعی بحران خارجی نیاز دارد، اما در عین حال از عواقب جبرانناپذیر واکنش مقاومت لبنان درصورت هرگونه تحرکی، آگاهی دارد.
اکنون بهنظر میرسد عربستان نسبت به گذشته برای اقدام علیه مقاومت تنهاتر است.ترکیه و عربستان برای اقدامات هماهنگ در داخل سوریه به تفاهم رسیدند، تفاهمی که در نتیجه آن، از نیرویی موسوم به جیشالفتح در شمال سوریه حمایت شد و تا حدودی در استان ادلب نتیجه داد. اما آن ائتلاف در سوریه محدود ماند و به سبب تفکرات و راهبردهای مختلف تداوم نداشت.
اگرچه تلاشهایی در داخل عربستان از سوی محمد بننایف برای ادامه حیات این تفاهم و حتی توسعه آن به سایر مناطق صورت گرفت، اما در نهایت بحران قطر روابط عربستان و ترکیه را دچار تنشهای جدی کرد. فکر میکنم روابط این دو کشور در آینده از وضعیت فعلی بدتر شود. عربستان در حال از دست دادن تمامی کشورهایی است که میتوانست در مسیر رویارویی با ایران با آنها ائتلاف کند.
بحرانهای منطقهای عربستان تا چه اندازه به مسائل جاری داخلی این کشور مرتبط است؟بخش عمدهای از رفتارهای هیستیریک عربستان و ایجاد بحرانهای سریالی از سوی این کشور، به شرایط داخلی برمیگردد. بهطور کلی فکر میکنم بخش بسیاری از تنشهایی که ریاض در روابط خود با تهران ایجاد کرده، باید در چارچوب تلاشهای محمد بنسلمان برای تحکیم موقعیت در ساختار قدرت آلسعود بررسی شود. طی 3سال گذشته، هر زمان که بحرانی جدی در سیاست خارجی عربستان ایجاد شده، در داخل زمینه برای حذف برخی از رقبای بنسلمان فراهم شده است. برای مثال، بحران قطر فرصتی بود برای حذف محمد بننایف، یا اجبار حریری به استعفا مقدمهای بود برای آغاز فاز دوم پاکسازی صحنه داخلی عربستان از رقبای جدی، ازجمله امیر متعب.
آینده عربستان سعودی را چگونه ارزیابی میکنید؟عربستان به لحاظ تاریخی همواره بر 3عامل تکیه داشته است؛ وحدت و یکپارچگی خانواده حاکم، همبستگی با نهادهای تاریخی در حجاز (بدنه دینی) و پشتیبانی آمریکا. آنچه طی 2سال و نیم گذشته در این کشور رخ داده، عبارت است از هجوم محمد بنسلمان به دو عامل اول، به امید حفظ عامل سوم.
او هماکنون وحدت خانواده را بهطور کامل از بین برده و به پیوند تاریخی آلسعود و آلشیخ از طریق کاهش نفوذ نهادهای دینی ضربه جدی وارد کرده است. بهعبارت دیگر، ولیعهد عربستان تمام تخممرغهای خود را در سبد ترامپ قرار داده است.