شاهد ایکس

شاهد ایکس یک نفوذی در باند حفاران غیرمجاز و قاچاقچیان اشیای تاریخی است.
از آن جهت او را شاهد ایکس نامیدهایم که اظهاراتش درخصوص وضعیت بهتاراجرفتن آثار تاریخی ایران و تخریب محوطههای باستانی توسط باندهای قاچاق اشیای تاریخی با امنیت جانیاش رابطه مستقیم دارد. شاهد ایکس پیشتر بهدلیل نفوذ موفق در یک باند حفاری غیرمجاز، تا سرحد مرگ رفت و بازگشت. شاهد ایکس بیش از 11سال است که با یگان حفاظت میراث فرهنگی کشور همکاری مستقیم دارد. اما نامی از او در این گزارش نخواهد بود تا نهتنها امنیت جانی که امنیت کاریاش نیز حفظ شود.
سفرهای متعدد او به نقاط مختلف کشور (شهرها، روستاها، کوهها و درهها و تپههای تاریخی) موجب آشناییاش با روستاییانی شد که از گنج سخن میگفتند و بهتدریج او را با خود همراه کردند.
او توانسته است خط و ربط باندهای قاچاق اشیای تاریخی را از بدو ورود به حفاریهای غیرمجاز در محوطههای باستانی تا معامله اشیای بهدست آمده در بازار سیاه قاچاق اشیای تاریخی شناسایی کند. اما چه شد که شاهد ایکس از کنجکاوی همراهی با باندهای حفاری غیرمجاز به یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی ورود کرد و توانست از خروج هزاران شیء تاریخی از کشور جلوگیری کند؟
«حدود سال84 بود که متوجه شدم یک باند از کوهدشت لرستان 2خمره فلزی و سفالی با 14هزار سکه «شکل» هخامنشی از جنس نقره را از یک محوطه باستانی در الشتر لرستان از زیر خاک بیرون آوردند و در تلاش برای خارج کردن آن از کشور هستند. روسای باند افرادی پولدار و البته دارای نفوذ محلی بودند. هر سکه شکل هخامنشی 2/5گرم وزن داشت و آنها را داخل بطریهای پلاستیکی 1/5 لیتری ریخته بودند که وزن هر بطری 8کیلوگرم میشد. به داخلشان نفوذ کردم و بلافاصله به یگان میراث فرهنگی اطلاع دادم تا شاید آنها بتوانند کاری برای توقیف سکهها کنند که یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی گفت خرید این حجم سکه برای ما بار مالی زیادی دارد و نیاز به بودجه است. پس از مدتی، تعدادی از سکههای هخامنشی به بازار منوچهری تهران تزریق شدند.
بازار منوچهری یک نماد است و بعضی از افرادی که در این بازار کار میکنند معاملات اینچنینی را خارج از منوچهری انجام میدهند. آنزمان این یگان تازه در حال شکلگیری بود. اعضای یگان آشنایی با اشیای تاریخی نداشتند و اصلا متوجه صحبتهای من نمیشدند. گفتند باید آنها را دستگیر کنیم. خلاصه قراری در شهرک اکباتان تهران برای معامله صوری گذاشته شد و یک زن و چند مرد دستگیر شدند. هزار عدد سکه در آن معامله بود که آنها را در گونی ریختند و یک کارشناس میراث فرهنگی از اداره میراث فرهنگی استان تهران آمد و آنها را دید و با لحنی تمسخرآمیز گفت اینها به درد نمیخورد. سرب باتری ماشین بوده که در قالب چکاندهاند و تقلبی هستند.
سکهها را به کارشناس آزمایشگاه موزه ملی تحویل دادند تا آزمایش شوند. 14هزار سکه هخامنشی توسط باند کوهدشت از محوطه بیرون آمد. 2 گزارش متفاوت میراث فرهنگی استان تهران و موزه ملی ایران تهیه شد. یکی بر تقلبیبودن سکهها اصرار داشت و آن دیگری برپایه آزمایشهای انجام شده از اصل بودن سکه های هخامنشی خبر میداد. هر دو گزارش به قاضی ارائه شد و همین تناقض موجب شد قاضی نتواند حکم اصلی را برای اعضای باند صادر کند. براساس این تناقض پرونده مختومه و سکهها تحویل سازمان میراث فرهنگی شد که دیگر از عاقبت آنها خبر ندارم.»؛ این نخستین ورود شاهد ایکس به یگان حفاظت سازمان میراث فرهنگی بود.
آغاز نفوذ جدی به باندهای حفاری و قاچاقاز سال 80 که او در گوشه و کنار کشور سفر میکرد و با روستاییانی که در جستوجوی گنج، زمینهای باستانی را شخم میزدند و حفاران غیرمجازی که زنجیره باندهای قاچاق اشیای تاریخی را تکمیل میکردند آشنا شده بود، علاقهاش به تاریخ و میراث فرهنگی ایران بیشتر و بیشتر شد و پس از ملاقات با باند کوهدشت و مشاهده سکههای شکل هخامنشی و اطلاع از تلاش برای خروج آنها از کشور، به یگان حفاظت میراث فرهنگی وارد شد.
«از سال 80 که با موضوع اشیای تاریخی آشنا شدم شروع به خریدن کتابهای تاریخی و باستانشناسی کردم. حالا حدود 9هزار جلد کتاب دارم و به جرأت میتوانم بگویم که شاید بزرگترین آرشیو کتابهای باستانشناسی ایران را در اختیار دارم. ارتباطات با باندهای حفاری نیز موجب شد که خریداران و واسطهها و بازارهای سیاه اشیای تاریخی و نحوه تشخیص شیء اصل از بدل را بشناسم. در تمام آن سالها مطالعه کردم و از آدمهای با تجربه آموختم. با کلکسیوندارها آشنا شدم و در این روند متوجه شدم نیمی از آنها عرق ملی بسیاری دارند، اما نیمی دیگر اشیای تاریخی را از کشور خارج میکنند و کسی هم زورش به آنها نمیرسد. تمام اطلاعات خود را به یگان حفاظت میراث منتقل کردم؛ مثلا به آنها آموزش میدادم که فلان شیء تاریخی از جنس مفرغ است و از فلان آلیاژ ساخته شده و فلان پاتیل را میبندد و متعلق به کدام دوره است.
شاهد ایکس پیش از ورود به یگان حفاظت میراث فرهنگی کشور یک کارشناس تجربی خبره در تشخیص آثار تاریخی بود. او توانسته بود به واسطه همراهی با روستاییان و حفاران غیرمجاز حرفهای و غیرحرفهای و مطالعات گسترده خود در حوزه تاریخ و باستانشناسی بیاموزد که اشیای تاریخی خارج شده از محوطههای باستانی متعلق به چه دورهای هستند.
«بهتدریج تجربهام زیاد شد. تاریخ ایران و خارج از مرزهای ایران را به دقت خواندهام و براساس همین دانستهها حالا میدانم هر قطعهای که در هر نقطه از کشور بهدست بیاید، متعلق به چه دورهای است. الان حتی در بازار عتیقه هم من را بهعنوان کارشناس میشناسند و چندین لوح تقدیر نیز از سازمان میراث فرهنگی کشور دارم».
دار و دستهخلافکاران میراث فرهنگیشاهد ایکس حفاران غیرمجاز کشور را به چند دسته تقسیم میکند؛ نخست برخی از اهالی منطقه که بهدلیل بیکاری و تنها برای نیاز مالی دست به حفاری در محوطههای تاریخی کشور و فروش ارزان اشیای بهدست آمده برای امرار معاش خانواده میزنند و دیگری گروههایی که در قالب باندهای حفاری غیرمجاز و قاچاق سازمانیافته اشیای تاریخی فعالیت میکنند.
«دارودسته حفاران غیرمجاز متفاوت هستند؛ نخست حفاران حرفهای که به اپراتورهای حرفهای مشهورند و با دستگاههای «گرت»، «بانی»، «هانتروایت» و «لورنس» که عمق نفوذشان 5/2متر است و البته دیسکهای جدید واردشده آنها به کشور عمق بیشتری میزند، فعالیت میکنند. دسته دوم حفاران غیرمجازی هستند که سازمانیافته فعالیت میکنند و خریدار و واسطه و قیمت، از پیش تعیین شده است و بدون سروصدا اشیای تاریخی را میفروشند که البته باندهای بسیار پیچیدهای هستند.
بیشتر سردستههای این باندها در لندن سکونت دارند و گاهی به دبی نیز رفتوآمد دارند. بعضیها بزرگترین خریداران اشیای تاریخی این باندها هستند که به خریداران درجه یک شهرت دارند. آنها خریداران درجه 2را که در داخل کشور فعالیت میکنند در اختیار دارند و خریداران درجه 2نیز واسطههایی که به خریداران درجه 3شهرت دارند را به روستاها و نقاط مختلف کشور اعزام میکنند تا کار خرید و فروش اشیای تاریخی را آنها انجام دهند.
اینها میدانند اشیای تاریخی خوب را کجا خریداری کنند. خریداران درجه 2 کمتر بهصورت حضوری برای معامله اشیای تاریخی مراجعه میکنند و در معاملاتی که یک تا 2میلیارد تومان ارزش داشته باشد حضوری به محل معامله میروند. برخی اوقات اتفاق افتاده است که روی یک شیء تاریخی 2 یا 3 باند فعالیت میکنند که موجب برخورد و حتی درگیری مسلحانه نیز شده است. دسته سوم حفاران غیرمجاز، افرادی هستند که دستگاههای فلزیاب را از برخی شرکتها خریداری میکنند. این دستگاهها را برخی شرکتها وارد کشور میکنند و حتی یگان حفاظت میراث فرهنگی هم نمیتواند با آنها برخورد کند.
این دستگاهها بیشتر با هدف کلاهبرداری فروخته میشوند. اما باندهای تازهکار حفاری غیرمجاز آثار تاریخی، آنها را خریداری میکنند و نتیجه کارشان تنها تخریب شدید محوطههاست.»
سرنوشت مبهم اشیای توقیفیشاهد ایکس به همشهری اعلام کرده است که وضعیت جلوگیری از قاچاق اشیای تاریخی در کشور نهتنها بهتر نشده که حفاران غیرمجازچند برابر شدهاند و شرکتهای فروش دستگاههای حرفهای فلزیاب نیز همینطور. چرا جلوی این شرکتها گرفته نمیشود؟ این سؤال شاهد ایکس از مسئولین کشور است.
او میگوید اگر این شرکتها دستگاه در اختیار مردم قرار ندهند دست حفاران غیرمجاز هم به اشیای تاریخی در گوشه و کنار کشور نمیرسد.
او انتقادهایی به شیوه تحویل اشیای تاریخی به سازمان میراث فرهنگی دارد و میگوید که مشخص نیست سرانجام اشیای توقیفی چه میشود؟
«تعویض اصل با بدل اشیای تاریخی از احتمالاتی است که آثار کشفشده را در خطر قرار میدهد.»اشیای توقیفی طبق قوانین باید تحویل دادگاه شود و بعد دادگاه آنها را تحویل ادارات میراث فرهنگی استانها بدهد. این وسط تنها یک صورتجلسه میشود و بدون آنکه عکس با کیفیتی از شیء گرفته شود و وزن دقیق آن مشخص شود تحویل و دیگر مشخص نمیشود این اشیا کجا نگهداری میشوند یا تحویل چهکسی میشوند. در این شرایط میتوان چند سکه تقلبی از بازار سیاه تهیه کرد و آنها را جایگزین سکههای اصل کرد چون سندی از اصالت سکههای تحویل شده وجود ندارد».
شاهد ایکس از پروندههایی میگوید که به کشتار بر سر یافتن اشیای تاریخی در باندهای حفاری و قاچاق اشیای تاریخی انجامیده است. او راه جلوگیری از قاچاق اشیای تاریخی و کاستن از حجم قتل در پروندههای قاچاق اشیای تاریخی را ایجاد مرکزی برای خرید آثار بهدستآمده توسط حفاران غیرمجاز میداند.
«بهتر است دولت مکانی مانند یک حراجی ایجاد کند که اگر مثلا یک راننده بیل مکانیکی همانطور که منجر به یافتن اشیای جوبجی شد یا کشاورزی که شیئی تاریخی را در کشتزارها یافت و حتی حفاران غیرحرفهای توانستند شیئی تاریخی بیابند، آنها را به این مرکز در داخل کشور تحویل بدهند. الان متأسفانه اینگونه نیست.
یابندگان آثار تاریخی از یکسو از تحویل آثار به سازمان میراث فرهنگی و یگان حفاظت میراث فرهنگی وحشت دارند. چون دهان به دهان شنیدهاند اگر اثر را تحویل بدهند پدرشان را درمیآورند، درحالیکه اینگونه نیست.
از سوی دیگر اشخاص درمانده میشوند که اثر را چگونه و به چهکسی بفروشند. قاچاق از همینجا شکل میگیرد و هر شیء تاریخی که قاچاق شود فساد و جرم و جنایت هم در آن حوزه بیشتر میشود اگر سازمان میراث فرهنگی مکانی درست میکرد و چند فرد امین و کلکسیونرهای مطمئن را پای کار داشت تا اشیای تاریخی را از این افراد خریداری میکردند آنوقت نهتنها جلوی قاچاق اشیا گرفته میشد که کشتار در این حوزه هم متوقف میشد. چون گاهی باندهای حرفهای حفاری غیرمجاز و قاچاق اشیای تاریخی در معاملات پنهان و زیرزمینی خود، یکدیگر را خفت میکنند و همدیگر را میکشند.»
گیلان زیر یوغ تاراجکنندگان آثار تاریخیشاهد ایکس طی 11سال گذشته به سیاهکل، دیلمان، منجیل، املش و شاهشهیدان رفته است. او میگوید که حفاری غیرمجاز در این مناطق به مرحله وحشتناکی رسیده و بیشترین تخریب آثار تاریخی، در استان گیلان صورت گرفته است. اول از همه قبور تاریخی، بعد هم تپههای باستانی و در آخر قلعههای تاریخی نقاطی هستند که حفاران غیرمجاز به گفته شاهد ایکس بیشترین لطمات را به آنها وارد کردهاند. «دلیل عمدهای که گیلان بیشترین تجمع اشیای تاریخی را دارد، یکی آب و هوا و دیگری زیستگاه حیوانات وحشی بودن و بعد هم جنگلهای انبوه است. زمانی که اعراب به ایران حمله کردند بسیاری از توانمندان آنزمان به شمال ایران فرار کردند. عدهای از مرز پاکستان به موهانجارو رفتند و از آنجا به هندوستان گریختند. وقتی اعراب به شهرهای ثروتمند همچون کاشان حمله کردند آنها که توانمند بودند و خدمتکار و اسب و ارابه داشتند توانستند مهاجرت کنند.
آنها اشیای واجد ارزش را با خود میبردند، به همین دلیل تراکم فلز در اشیای باستانی استان گیلان بسیار زیاد است. قبوری که در استان گیلان توسط حفاران غیرمجاز حفاری شده است نسبت به شهرهای دیگر 50برابر، ارزش ریالی برای آنها داشته و معروف است که قبرهای باستانی گیلان شمشیر نقره و دستبند طلا میدهد. حفاران غیرمجاز پدر محوطههای تاریخی گیلان را درآوردهاند و جایی در این استان نمانده که آنها حفاری نکرده باشند. شما پروندههای این استان را بررسی کنید. امروز حفاران غیرمجاز را میگیرند و فردا آزاد میکنند. میراث فرهنگی این استان آنجا چه کار میکند؟ گیلان را با خاک یکسان کردهاند. »