گفتن از شریعتی در روزهای داغ شاید از این روست که او یکی از داغ ترینها بوده داغ ترین در خیلی چیزها از جمله؛ داغ ترین در تنفر از مدرنیته.
پایان کار جلال که غرب زدگی را سن زدگی و ملخ زدگی خواند آغاز کار شریعتی است. علی شریعتی بی آنکه تلاشی برای فهم الگوی رئالیسم در سیاست غرب کند بی هر نوع رواداری و مآل اندیشی خواهان زیرپا گذاشتن غرب است. غربی که علیرغم سروصدایش در تبلیغ و ترویج اومانیسم، انسان شرقی را تکریم نمی کند. او برای تقابل با این غرب، از اسلام و مارکسیسم ایدئولوژیی می سازد تا چکمه ای شود برای لگدکوب کردن غربی که اندیویدوالیسم وحشی اش به جان جهان افتاده، او در این راه ابایی از این ندارد که شیعۀ سرخ خوانده شود. او مسیحیت را هم با همین چکمه می زند و کوچکترین شباهت دین خودش به مسیحیت را شدیداً می کوبد تا جایی که خواهان حذف کلمه روحانی از اسلام می شود حتی اگر مورد تکفیر روحانیت شیعه واقع شود چه از نظر او عنوان روحانی عنوانی مسیحی است و مسیحیت هم دینی فردی است که روحش مطابق اخلاق سرمایه داری است حال آنکه اسلام به زعم شریعتی دینی جمعی است که مستضعفی مبارز بنام ابوذر دارد و سرمایه داری عافیت طلب به نام عبدالرحمان عوف ندارد.
شریعتی در مبارزه با مظاهر مدرنیته تمام پلهای پشت سررا خراب می کند و حرف آخر را همان اول می زند: «اگر می توانید بمیرانید واگر نمی توانید خود بمیرید.»
مالکیت و حزب و رسانه که ابزار مدرنیته اند از نظر او مثلث شوم زر و زور و تزویرند و باید علیه شان شورید. او برای تامین مهمات شورش برضد مدرنیته دست به وارداتی بزرگ از مفاهیم مارکسیستی، اگزیستانسیالیستی و حتی نهیلیستی می زند تا پس از بومی سازی، شمشیری شوند برای زدن گردن مدرنیته ایرانی.
شریعتی برای ترسیم خطوط جبهه در این جنگ، سخن استالین(هر که با ما نیست علیه ماست) را به نحوی استادانه ترجمه می کند: «آنان که رفتند، کاری حسینی کردند آنان که ماندند باید کاری زینبی کنند و گرنه یزیدی اند».
حرکت پرهیجان تبلیغی او چنان داغ بود که امر بر بسیاری مشتبه شد که اسلام و بلشویسم از فرط شباهت همزادند. او در ظاهر، مارکسیسم را نفی می کرد اما همزمان تصویری از اسلام ارائه می داد که ترجمه ای حرفه ای از مارکسیسم به زبان شیعی بود. شریعتی به نقل از امام حسین می گفت: ان الحیات عقیده و الجهاد - زندگی عبارتست از ایدئولوژی و مبارزه- با این حال علیرغم حرفه ای بودن شریعتی و موج غالب زمانه، اسلام شناسان متبحر در مقابل او می ایستادند. برای مثال؛ مرتضی مطهری باوجود جو سنگین چپ گرایانه حاکم بر جامعۀ هدف شریعتی، با صدای رسا اعلام می کرد: حدیث «ان الحیات عقیده و الجهاد» حدیث محکمی نیست و امکان جعلی بودن آن بسیار است و اصلاً چرا باید زندگی صرفاً به ایدئولوژی و مبارزه محدود شود؟
شریعتی اما خود را به نشنیدن می زند و برای پیشبرد هدف خود درتقابل با مدرنیته سعی در نشان دادن فاصله خود با مارکسیسم نموده و بر خلاف مارکسیستها اعلام می کند خدا واجد نقش مهم و بی نظیری در اقتدار غایی و منحصر به فرد جنبشهای توده ای است و تنها ایدئولوژی اسلامی قادر به پاسخگویی به نیازهای وجودشناختی بشریت و راه رسیدن به فلاح است. با این حال اعتقاد عمیق او به ارکان مارکسیسم در پیدا و پنهان کلامش مخفی نمی شود و همچنان مسئله طبقه در آثارش مسئله ای محوری است و از نزاع طبقاتی بعنوان موتور محرکه تاریخ یاد می کند. جبر تاریخ را هم به شیوه ای شیعه پسندانه در جاهای مختلف از جمله در «انتظار، مکتب اعتراض» ترجمه و بازتولید می کند. او حتی گاهی گوشۀ چشمی به ترجمه لنینیسم هم دارد آنجا که می گوید تنها روشنفکران هستند که می توانند در دورۀ پس از انقلاب، جامعه را کنترل کنند. وظیفۀ آنها ساختن جامعه ای است که در آن علایق دینی و امکانات صنعتی پابه پای هم رشد می کنند. آیا این ترجمه یادآور لنین نیست که خواهان تزریق خودآگاهی از سوی انتلکتوئلها به پرولتاریا شده بود؟ پرولتاریای مدنظر شریعتی توده های مردم ایرانند که پیوندی محکم و قدیمی با مذهب دارند پس او اینجا واقع گرایانه به این نتیجه می رسد که :تنها با مذهب -به مثابه ایدئولوژی انقلابی-می توان توده ها را برای دگرگونی اجتماعی و تحقق جامعه ای نوین بسیج کرد تا پس از ویران کردن جامعه خود راه را برای تحقق جامعه ای جدید هموار کنند. جامعه ای که از روی جنازه مدرنیته عبور نماید، به زندگی دنیوی اصالت ندهد و بتواند بی آنکه به اسارت تکنولوژی درآیدآن را با خدا پیوند زده و به خدمت انسانیت درآورد. شریعتی برای تحقق این هدف باز هم به ریسمان مارکسیسم چنگ می زند و پراکسیس را در دستور کار توده ها قرار می دهد و خواهان عمل آنها می شود. او در این راه از عمل زدگی توده هایی که به خودآگاهی نرسیده اند نمی هراسد برای جبران نتوانستن های آنها هم از اگزیستانسیالیسم بهره می گیرد و یکبار دیگر با ترجمه ای شیعه پسندانه و با یادآوری واقعه عاشورا می گوید: «در نتوانستن هم بایستن هست.» او برای کنترل این توده ها هم برنامه دارد از همین رو با حمله ای دیگر به مدرنیته، دمکراسی مبتنی بر رای را دمکراسی راسها می خواند و در مقابل، از امت و امامت مبتنی بر دمکراسی متعهد سخن می گوید امامتی که طبقه و خاستگاهش را طبقه روشنفکرانی می داندکه میتوانند در دورۀ پس از انقلاب، جامعه را کنترل کنند. تعهد و کنترلی که به زعم او آزاد کننده انسان از زندانهای طبیعت، وراثت و تاریخ باشد. بنابراین حکومت انقلابی پیشنهادی او نه حکومتی فاشیستی و نژادپرستانه، نه حکومتی بر مبنای رای اکثریت و نه حکومت روحانیون است بلکه حکومتی است مشابه حکومت بلشویکها در روسیه که نه طبیعی بود و نه وراثتی و نه دارای ریشه تاریخی. به این ترتیب او برای گریز از مدرنیته راه ترکستان بلشویکها را در پیش گرفت تا کار ناتمام تروتسکی در عملی کردن تز انقلاب مداوم را با ممانعت از تبدیل نهضت به نظام ادامه دهد.
samadmoqadam@gmail.com
